Visning av Paul Tillichs syn på misjonen. Med serleg omsyn på konfrontasjonen buddhisme-kristendom

PAUL TlLLICHS SYN pA MISJONEN

IvIed serleg omsyn

pit

av

NILS·AKSEL MJ0s

Innleing

J Narsk Tidsskrift far Misjan 1962 nr. I arienterte Per Hassing am «Amerikanske bidrag til misjans-tealagien». Hassing refe- rerte serleg samleverket av Gerald H. Andersan: «The Thea- lagy af Christian Missian». (1961). B1ant farfattarane i verket vart fundamentalisten Harold Lindsell staande pa h¢gre(?)fll'lya i misjanstealagi, medan Paul Tillich markerer venstre(?)fl¢ya, sett fra Per Hassings synsstad. Mellam desse plasserer han sa menn sam DeWalf, A. C. Bauquet, Kraemer. I syn pa den an de- lege Sl'lkjing blant menneske sam ikkje evangeliet har nadd, re- presenterer desse eit mellamstadium, sam Hassing ikkje finn gTunn til a markera far den einskilde farskar.

Kven er sa denne Paul Tillid" sam karkje vii vera med pa at misjan er a frelsa einskildmenneske fra fartapinga, eller at mi- sjon skal vera kultur-protestantisk «cross-fertalization»?

Mykje vatn har runne i havet sidan Per Hassing arienterte am, ag til dels kammenterte, Tillichs syn pa misjanen i NOTM. Like- vel er der kame ytterst fa narske tilskatt til arientering am Paul Tillichs tealagiske ag filasafiske synsmater i mellamtida, korkje f¢r eller etter at denne dl'lydde i USA i 1965. ' (Professar Name har shive ein relativt fyldig nekrolag i Tidsshift far Tealagi ag Kirke 1966 nr. I.) Vi har heller ikkje fatt papul",rskriftene til Tillich amsette pa narsk til denne tid.²

Men interessa far Tillich er stendig stigande i narsk filasafi ag tealagi.

Misjonell i Tilliehs .Systematisehe Theologie» bandI-HI.

Medan Tillieh skreiv sitt tilskott til Gerald H. Andersons samleverk om misjon, fullf~rde han tredje band av sin systema- tiske teologi.³ Dogmatikken syner, som Hassing har phist, at der finst ein organisk plass for misjonen i Tilliehs teologiske system. Reltllok er del' visse vanskar medfl finna att dei tfe stikk- orda fra samleverket til Anderson under oppslagsordet «misjon»

i Tilliehs «Systematisehe Theologie». Men denslags «friheter»

pa det terminologiske omrade er ikkje uvanlege hos Tillieh.

Trass all vilje til reindyrka terminologi syner Tillieh sterke tendensar til a tala med fleire uttrykk om same sak.

,Dei tre termini «Oppfylling» (fulfillment), «sameining», (uni- fication), «reinsing», (purification) star for ein framvokster av Guds rike som stendig skjer, men som aldri nar sitt mal i hi- storia. Tilliehs historiesyn er vanskeleg a finna ein modell for.

Men det har eit visst sIektskap med spiralen som historie-modell:

han fylgjer ein sirkelaktig formasjon, som stig Iitt pr. rundgang.

Kva plass har misjonen innan Tilliehs ST (.Systematisehe Theologie»)?

I. Vi m~ter fyrst stikkordet «mlsJon» under .Offenbarungs- gesehiehte», avsnittet «Aktuelle Offenbarung» i ST I, prin- sippl;era .Vernunft und Offenbarung» s. 166. Her star det a lesa at f~resetnaden for at kristen misjon kan ha framgang, er at det er skjedd ei .,miversell openberring», blant heid- ningar ogj~dar.

2. Under bolk 4 (ST III «Das Leben und der Geist») talar Til- Iieh pa s. 182, og 224-226 om «utbreiingsfunksjonen i kyr- kjene». Historisk og systematisk star misjonen som fyrste funksjon i utbreiinga av kristendomen . • Oppseding» blir tildelt andre funksjon, som den tredje kjem .evangelise- ringa», den inkluderer kristendomsforsvaret, «apologetik- ken».

3. Den tredje gongen stikkordet «misjon •• dukkar opp hos TiI- Iieh, er i bolk V (band III), s. 430, «Die Geschiehte und das Reich Gottes», av systematikken. I ei lang utgreiing distingve-

rer Tillieh mellom «dei kristne kyrkjesamlnnn» og det sanne Gnds rike, som Tillieh kallar «Andsfellesskapet» (Geistesge- meinsehaft). Dei kristne kyrkjesamfnnn er aldri heilt fri lor

«Andslelleskap», men er heller ikkje nokon gong identiske med dette.

I denne samanheng papeikar Tillieh at «etterkomarar» av den kristne kyrkja som sektllariseringa har hatt sts;rre innverk- nad enn misjonen i Det fjerne Anst. Her tenkjer Tillieh tyde- legvis pa at det kristne tankeinnslag i sekulariseringsprosessen har hatt ein breidde-verknad som overgar dei kvantitativt veike misjonsresultat i Aust-Asia_

Innslaget om misjonen i Tilliehs teologiske hovudverk syner seg korkje til a over- eller undervurdera. Men han «tenkjer ann- leis» enn mange andre teologar. Det gar serleg fram nar han skil

mellom «latente Kirche» og «manifeste Kirche».4

Paul Tillieh er Gndshistorikar

Ein skal ikkje lesa mykje av Tilliehs produksjon, fs;r ein opp- dagar kor Gndshistorisk orientert han er, i brei tyding. Ein finn lange passasjar der han legg fram sine normative vnrderingar som gjennomgaing av framvokster eller dekadanse pa lilosofisk, kunstnarleg eller samfunnsmessig omr1lde. Tillieh fs;rutset at der finst ein normerande balanse for alt som er av menneskeJeg art.

Skiplar ein balansen, far det katastrolale f¢lgjer. Tillieh brukar sterke ord i slike samanhengar. Han hadde opplevd kulturpro- testantismen som brotna saman under den fyrste verdenskrigen 1914-18; da var Tillieh feltprest. Han hadde ogsa opplevd Nazi- Tyskland, som avsette han fr1l professoratet i filosofi i Frank- furt-am-Main i 1933. (Same aret emigrerte Tillieh til USA - og innleidde ein ny epoke i sitt forskarliv.) Det finst ein heil del samknytningspunkt mellom Panl Tillieh og den norske dik·

taren Ronald Fangen. Dei tilh¢yrde begge «den frostsvidde gene- rasjon», som Fangen kalla del. Dei sku lie oppleva nye katastrofar utetter mellomkrigstida. Fangen og Tillieh synte same vilje til a

finna teologisk og filosofisk samanheng i det som skjedde.

To gonger i livet utforma Tillich st¢rre samtidsanalysar. (Ak- tuelle studiar og innlegg tilsvarar prosentvis minst like mykje i Tillichs produksjon som hja ein mann som biskop Per Ll'lnning.) Den fyrste store samtidsstudien heitte «Die Religiose Lage del' Gegenwart» (1926). Den vart seinare omsett til engelsk av venen hans, Reinhold Niebuhr. Den andre gongen Tillich skapte eit breitt orientert «kringsjh, val' i USA i 1962: «Christianity and the Encounter of World Religions» (tysk utgave 1964). I sam- tidsstudien £Ia mid ten av 1920-ara finn ein ylterst lite om ikkje- kristne religionar. I 1962 ser det ut for at reise(r) til Japan, mel- 10m anna, hal' skjerpa interessa for konfrontasjon med ikkje- kristne religionar. J¢dedomen er heile tida innafl'lre synsfeltet.

Tillich hevdar at Martin Bubel'S· skrifter innfl'lrde eksistensia- lismen i Tyskland fl'lr Sl'lren Kierkegaards skrifter vart alment kjende blant dei intellektuelle. Studien fra 1926 vurderer til- standene i romersk-katolske og protestantiske land, avlegg vi- sittar til importert buddhisme. til antroposofi etc. Boka om

«kristendomen og m¢tet mellom verdsreligionane» byggjer pa to essays, som ogsa er a finna i «Ges. Werke» V. Det er: «Dei ikkje-kyrkjelege. Ultrykkjeleg religi¢se r¢rslen> (eit foredrag fra 1928) og «Religionens fTamtid» (som kom ut i 1945/46). Ei bok med same titel som den siste kom ut posthumt i New York 1966.

(Den finst diverre ikkje pi! Universitetsbiblioteket, Oslo.) Kristendom contra bllddhisme

Sentrum i boka «Christianity and the Encounter of "Vorld Religions» er ein stutt dialog mellom buddhisme og kristen- dom - med tre deltakarar. Tillich gjev inntrykk av a ha opplevd dialogen. I boka talar han £Ieire gonger om at han har yore i Japan og opplevd buddhisme og andre sider av japanske tilhl'lve i etterkrigstida.

Denne boka inneheld det meste som Tillich har uttala om kon- krete misjonsproblem. Her finn ein litt om kva han legg i «dia- log». contra «freistnader pa a omvenda» medlemer av andre religionar. Her ser ein konsekvensar (og det motsette) av dis- tinksjonen «Iatente» og «manifeste Kirche». (B¢ker av Tillich

vart OIusett til japansk i desse ara: «The Protestant Era» i 1948,

«The Relegious Situation» i 1950. Vanskelegare er det a tid- festa lapameisa hans.)G

Ein buddhistisk-kristen dialog:

«Buddhistpresten sp¢r: «Trur De at kvart menneske hal' fIn

eigen substans, som gjer han til ein avskild einskild?» Den kristne svarar: «Visseleg.»

Sa

1"e dersorn kvar person har ein eigen substans, er felleskap mage-

leg, for felleskap fr;rutsett fdstand (Trennung). De buddhistar kjenner identitet, men ikkje felleskap».

Sa spr;r tilhr;yraren seg: Er eit japansk demokrati mogeleg under slike omstende? Kan det a etterapa eiL politisk system erstatta eit andeleg grunnlag som van tar? Med desse splOrsmala. som gjeld for aIle folkeslag i den ikkje-kristne verda, er dialogen fr;rebels til en des.» Er der samtalegrunnlag buddhisLar og kristne imellom?

Tillich inndeler gjerne religionar og konfesjonar ctter prin- sippet: «Die Heiligkeit des Seins» og «Die Heiligkeit des Sollens»

(pa norsk Ld. «a sja det heilage i det som er til» og «a sja det hei- lage i det vi br;r»).¹

Med det fyrste omgrepet sikLar Tillich til sakramentalt, mys- tisk og kvietistisk prega religionar. Blant kristne trudomsreLnin- gar siktar han til gresk og romersk katolisisme, og til visse sider

ved lutherdomen. I den ikkje-kristne verda har han buddhisme, hinduisme og taoisme serlegitankane.

Med det andre omgrepet tenkjer TilJich pa legalistiske religi- onal' og trudomsretningar som dyrkar ei levande Guds-rike-tru.

Kalvinismen er her mest Lypisk i den kristne verda; jr;dedom og marxisme syner liknande innslag utanffrjre kristendomen.

Religionar sam har sitt opphav i Palestina, har overvekt av det etiske mati v, «Die Heiligkeit des Sollens», hevdar Tillich. Religi- onar som stammar ha India, har overvekta av «die Heiligkeit des Seins», med naturmystikk etc.

,Denne religionstypen saknar det !Jro!elis!<e, som grip inn med krav til samfunnslivet og fOfllyar dei sakramentale institusjonar.

(Tillich hevdar at den rasjonalistiske konfusianismen i China er vaksen fram som reaksjon pa den sakramentalistiske taoismen (vulg",r-taoismen). I var tid har marxismen sIege gjennom i China, m. a. fordi denne kjendest av same art SQm konfusianismen.)

Religionar av etisk slag vii oppleva profetr¢rsler nar det sakra- mentale system lItartar og ikkje lenger stettar religi¢se behov.

Dette kan Tillich stort sett berre pavisa i bibelske religionar (med- rekna muhammedanisme og marxisme som avleggjarar), og i Zo- roaster-religionen, som ikkje eksisterer idag.

Buddhismen er ingen «tvillingbror. til kristendomen for Til- lich. Som dialogen synte, har han ingen illusjonar om rask fram- gang i innbyrdes forstaing buddhistar og kristne imellom. Men utan a referera til Karl Ludvig Reichelt, eller til andre buddhist- misjon<erar, understrekar Tillich si tru pa person lege samtalar.

Tillich er merksam pa at buddhismen i visse land syner st¢rre sosial sans enn f¢r. Likevel hevdar han at dette ikkje talar for noko sameining av den kristne «agape-etikk» (kj<erleiksetikk) med den buddhistiske «compassio-etikk» (medynksetikk). Dei moderne ut- slag av buddhistisk samfunnsinteresse er a f¢ra attende pa «com- passio-idealet., meiner Tillich.

Han kontrasterer «Nirvana. med det kristne «Guds rike•. Til- lich sp¢r korleis den buddhistiske «lykksaligheit. i Nirvana kan eksistera utan nokon til a oppleva denne? Like eins gjer han merksam pa at buddhistisk og luthersk naturmystikk har noko til felles. Det verkeleg store sprang i synet pa naturen finn Tillich mellom buddhisme og kalvinistisk avmytologisering og utnyt- tingsinnstilling til skaparverket. Men han vik til bake for a pressa resonnementet om Nirvana, for ikkje a koma til resultat som ikkje respekterer eigenarten til buddhisme og kristendom.

Nar malet for den eine religionen er utslokning, og for den an- dre a omskapa verda til Guds rike, kan ikkje buddhisme og kris- tendom smelta saman til ein religion. Dette kan berre skje ved ei ny openberringsoppleving, meiner Tillich.

SeJIIlJariserillgog1Ilisjon

Sckulariseringa vart seint teken !Ilvorleg i kristen misjonsverk.

semd, p~st~r Tillieh.⁸ Fyrst ved misjonskonferansen i Jerusalem i 1928 vart denne misjonslltfordinga teken 01'1'. Deretter gjekk det f1eire ti~rfl'lr ein tok erkjenninga for~Ivor.

Tillieh trur ikkje p~eit reint sekularisert samfunnslivitla Hal"

vey Cox. Det reel Ie produkt av sekulariseringa er «quasi.religi·

onane»: nasjonalismc, kommunisme, humanismc. Kommunismen hal' synt si slaghaft i land del' det s,mfunnsreformatoriske, 1'1'0- fetiske innslag vantar, t.d.i . det gamle gresk-katolske Russland, og i det taoistiske China. (.Ifr. rett nok ovanfl'lre om likskapen mel·

10m konfusianisme og marxisme). BeITe protestantisme,j~dedom

og muhammedanisme inneheld clement som immuniserer mot kommunismen. India med buddhismen og hinduismen der star som ope spl'lrsm~1 for Tillieh. I den samanheng hal' han lite ~ seia.!)

Dialog ella «["eis/uad

I,ll

Tillich avsluttar boka om «Kristendomen og 1110tet mellom verdsreligionanc» pft ein overraskande m5te: Det st¢rste som hal' hendt andsynes tilhengjarar av ikkje-kristne religionar, kan vi tak·

ka sek"larise"illga fori Her tenkjer Tillieh p~ breiddeverknaden av kristeleg tankegods 50111 hal'nadelandre kontinent via sekulari·

seringsstrallmdrag fd f1eire kantar av Europa og USA

Ofr.

for). Den beste von om~ saml, menneskea:tta religil'lst og politisk, ser Tillieh i marxisme/kommllnisme, s~vidt egforst~r.

Framtidsm~let m~ ein n' p~«dybdeplanet» i aile religionar, p~

«grunn· og avgrunnsplanet» som kvar reI igion finn ved ~ vera tnt mot sin eigenart og sin spesielle tilgang til fylden i gllddomen.

p~overflata m5 den religi~se«dialog» gft sin gang.

p~sett og vis seier Tillieh ja til «prinsipp» og «dybde» i aile reo ligionar, ogs~ i histenclomen. Han preikar kristen sjl'llvkritikk, og hevdar at islam kan hera oss

a

a

Konklllsjon

Pa det noverande stadium kjenner eg meg lite i stand til a vur- dera Tillieh i desse kontroversspl'lrsmala. Kjetterske tendensar er lette a phisa. Men har ein sa forstatt Tillieh rett? Eit sunt ut- gangspunkt vii a vera at Tillieh aldri talar am tru ^SOlo teori og l.e- re, men sam levande gudlegdom. Dette opnar for kritikk av eksi- sterande kristendomsformer, samstundes som dei ikkjekristne re- ligionar blir vurdert meir positivt enn van leg. Tillieh ser ut til a vita at «smuler er ogsa brl'ld»; eit innslagi ein ikkje-kristen reli- gion ^SOlo korresponderer med deler av kristendomen, bIir aksep- tert sam positivt, utan for mykje omsyn til kva slags samanheng vi finn dette i. Tillieh hal' visse tendensar til a rekna med at ein kan

«addera» det som vedkomande religion van tari kristen innsikt.

rLikevel tvilar eg pa at det er rett a plassera Tillieh pa ei mis- jonsteologisk ytterfll'lY, og la fundamentalistane utgjera motsette fll'ly. Car ein fyrst inn for eit meir positivt syn pa hl'lgarestaande religionar ntanom kristendomen, sa er det ikkje lett a hindra at misjonsteologien blir meir innfll'lkt enn fl'lr. «Om vending» som person leg oppleving eksisterer vidare hos Tillieh.'0

·Eg vonar det vert hl'lve til a vurdera omgrepet «det demoniske»

has Tillieh i sam band med hans misjonsteologi. Det kan venteleg gjerast i sam band med eit innlegg om Tilliehs syn pa muhamme- danisme, jl'ldedom og moderne «quasi-religionar».!!

Verdfullt syn pa Tilliehs meiningar am krisendomen^SOlo «uni- versell religion» finn ein i kristologien hans.!2 Det finst eit «sjl'llv- utslettingsprinsipp» i 'denne, best ordlagt slik: «Jesus er Kristus berre av di han stendig ofra det^SOloer 'Jesus' i han til det sam er 'Kristus' i han». Her er Tilliehs syn pa det menneskelege og det guddomlege i Jesus Kristus. Alt lOa pr~jvast pa det faktum at

«mennesket Jesus» vart ofra pa krossen. Her er tankevekkjande motiv,^SOlo likevel tenderer mot ein innhaldsmessig «tom» kristo- logi. Jesu messianitet syner seg eine og aleine i at han er _trans- parent» for guddomlege grunnkrefter. Er Kristus «Mennesket for andre» hos biskop Robinson, sa er han «Mennesket for Cud»

hos Paul Tillieh.!"

NOTAR

1 1 NOl"sk tcologisk tidsskrHt III". 1/1970skriv dr. Ihcol. Aksel Valcn·Scndstad am

~Onlologiskcimplikasjollcl" i Paul Tillichs kOlTclasjonsmclode- (pl"~vcfSSrelesnil1g for dCli Icologiske doclOrgl"3d hausten 19(9). 1 Tidsskrift for tcologi og kirkc nr.

1/1970 tck Icklor Olc Gunnar Willsncs 0PP Clllllct: .. Symbol-kolTclasjoll faktisitct_

fr:\ Tillichs tcologi. (Winsncs cr cando theol. og hal' slUdcrt rcligionspcdagogikk.)

2 P;\dansk fckk cill dcnlle haustcll ci omsCljing av Tillichs .. D)"namics of Faith_

(Trocns d)'namik), (1970). ~The Courage to bc- cr OUlSCtl til svcnsk: .. Modct atl vara til1- (1962). Prcikcsamlinga .. Thc Shaking of Foundations- (.. In del' Tide iSl Wahrheit_), vart muscu til finsk og utgjeven i Helsinki i 1966.

3 Band III kom ut p:\ cngclsk i 1963, p~ t)'gk i 1966, ciu ~rcuer at forfattarcn dSSydc!e. Det inllcheld boU:anc IV-V. Forfatlarclls systcmatiske ~korrelasjonsmc·

tode_ g1r all i opplcgget av allc fcm baikal', slik at kvaravdesse har ein imma- nent og cin transccndent del: 1 .. Vcrnunft und Offcnbarung_,If ..Scil1 und Gott-, III .. ExistCllz und Christus_, IV .. Das Leben lind dcr Gcist_, V .. CcschichlC und Rcich Gottcs_, (Balk I utgjcr Tillichs .. Prinsippl:crc-, bolkaneII-IVer inndclt cucr dci trc personal' i Guddomcn, siste balk innchcld cit historiskjeskjatologisk av·

suiu sam Tillich ikkjc fann plass til under den trinitariskc inndelinga av dogma- tikkcn.) Vi refererer til den t)"ske ulg1\va.

4 ..L..tlcnt kyrkje_ siktar til mcnneskegrnppcr wm Ic\'cr i tida fSSre Kristi fSSdscl (.. Die Mitte dcr Ceschichte_), eller i tida fssr evangelict vcrt fork)1lt for dell ein·

ski Ide gruppe. Tillich umlcmrckar at i land del' den krisille misjon har omskapt

",Iatcnte Kirchc_ til .. manifestc Kirchc_, risikcrcr gruppcr ;\ Calla tilbakc til .. latcnte Kirchc •. Oct er _ukl~rt am Tillich hcr siklar lil villfarillgar i tru ogmoral, cller til f...l.f:1I1 og forhcnling,

ij Jrr. al'tikkclcn_~JiidischcEinfliissc in del' Theologic lInscrcr Zeit_, -Ces. \"crkc- band VIII.

6 Misjonstcologisk selt er dct gnlllll til 1\ undcrstrcka at cin har mcd kvalitative, ikkje hantitali\'c distinksjonar ;\ gjera. Kristning av cit land inncbcr for Tillich at dcl \'cks fram gl'llppcr av Icvandc kristnc (.. manirestc Kirchc_), samstundcs sam cin risikerer askapa grupper £om sig tilbake til cill tilstand sam .. Iatcllte Kirche_, Trass i dct "SVillll_ cill mflrekna med, _st~rmisjonsbcfalinga fast for Tillich. Den vcrt aldri diskulcrt. IdcclI am Wclcdom, heidcndom og hllmanisme sam ~Ialcntc

Kirchc_ har rclasjon til tankcn am misjoncn sam .. dialog., men SCI' ikkje Ut til

;\ rclaliviscra misjollsoppdragct.

7 ..Heiligkcit_ cr m)'kjc hrukt S<?m omgrep hos Tillich. 1 yugre a.r las han Rudolf Duos hovudverk .. Das Heiligc_, og sluua seg uvanleg sterkt til synsma.tanc del'. Grunn- stemninga has Qtto kling mcd i Tillichs slagord am .. Gud sam grunn og avgrunn under v;\rt liv_. Merk uttrykket .. avgnmlh; det vert vanlcgvis ikkje tcke mcd i mlllJlllcg omtale. - 1 dcn sWlvbiograriskc skissa has Keglcy and Bretall .. The Theol. of P, T._ London 1961 tabr T. am ein .. balansc mcllom dct rcvollisjonxre og det romantiske_ som tidlcg kom inn i hailS liv. Oct syllcr scg i den cngclskc og

dcn t)"skc titclcn pli ci ;wTillichs prcikcs..'unlingar: _Thc Shaking of }-oUlH.lations-, jfr. oppgjcret med lI)'protcstantismcn cllcr f}'rslc \·erdskrigcn. og .In del' Tidc ist Wahrheit_. som s)'ner cit sterkt romanliskm)"stisk drag. Motivet _Heiligkeil' indi- kerer at T. talar om -levandc tru- i den lie samanhengcn. Dvs. om dci _gudlcge.

blanl hcidnillgar og kriSlllC. Det cr uvanlcg vanskclcg ~ filllla fram Iii kva slags impulsar som hal' prcga Tillichs lcologi. Illll\'Crklladen fr!\. R. Otto er alt nClIIllt.

Filosofen Schelling p1ivcrka T. i unge ar, like cins Kants la::re am mCllncskcleg _autonomi_. Han stllderle hos Martin Kahler og la::rde der ~ vcrdsetja den lutherske relt£erdiggjeringsla:re. Kahlcr cr omtala sam opphavsmann til den positivc fl~}' av _ker)"gmateologien_. Kahlcr s)'ntc stor interesse for kristcn apologclikk og misjoll, medan OItO £rcisla skapa samarbeid mcllom represclltalllar for ulike religionssamfunn. I -Ces. Werke_ V s. 73-74 omtalar T. Troltsch 50m sin too)ogiskc );nar. Mcn han kan likc litc akseptcra misjonstoorien til Trohsch- Toplbec SOIll den lilsvarandc hos Barth-Kraemer. Barth·skulen h:u- gilt opp den klassiskc Logos·l:cra, hcvdar Tillich. -Korrelasjonsmelodcn- til T. (-Opcnbcrringa svarar p1i dci s~rsm1i1 50111 cksistendcn stiller-) cr av dcn gamic 3.uguSlinsk/fl<l.ll- siskanske tradisjon.

8 T. ski! mellolll -sckularismcn- i antircligiS)s forstand og det 1i gOdkjenna SCI'- ski Ide sekula:rc omr1ide i samfunnsli\"cl. Delle cr i god tdd DIed model"llC sckuhcr- tcologi. Han-c)' Cox akscpterer likc\'cl ikkjc Tillichs lcologi, mcn scrp~dcnne som cin fortidsleivning, om cnn ikkje i s..'l.mc gt-ad som cksislcllsialistisk tcologi.(n.Cox:

-Har Cud skapat T:itortcn?_ Svcnsk lltg~\'C av _Sekular Cit)'_, London, 1965.) o I _S)'stcmalischc Theologie_ I s. 151 talar T. om -original og avhellgig open- berring_. Dcn originalc opcnbcrrillg fckk si cndcg)'ldige form i -Jcsus som Kristlls_.

I kyrkjcsoga kan der berrc bli snakk om -a\'hcngigc openbcningar». P!'-standcn om samansmclling av kristcndom og buddhisll1c ,"cd ci 11)' openberringsopplcving vcr- kar pHallande, mcd mindrc T. tenkjer cskjalOlogiskiyltarstc forstand.

]0 _Ccs. Werkc_ V s. 171-173: «Bekchnmg ill Religion und Philosophic-.

11 Jfr. serlcg boka _Das Dalllonischc. Ein Bcilrag lUr Sinndeulllllg der CcschichlC- (1926).

]2 Kristologicn fiust s..'l.mla i -S)'Slcmatische Theologic. band II ; \'cscm!cg til- fang finn ein i slullarc form i ST I s. 158 fg.

13 Men skorten p~ eskjatologi has Tillich skal ikkjcd~lgjaslfor. (Underskrivne har dcssutan gjort to frcistnader pi i rcscnscra deler av Paul Tillichs tcologi:

- Paul Tillichs syn p;\ kuhus og kyrkjcarkilcklur_, (ArkiICkln)'(l Illai 1970),og - Kyrkja og marxismcn_ (cllcr Paul TilIich), (V~r Kirkc, juni 1970). og dr~Hta pantcistiske lcndcnsar hos Tillich (Kirkc og Kuhur, jan. 1971).