Norskrift: tidsskrift for nordisk språk og litteratur, nr 45 - 1984

N O R S K R I F T

Redaksjon:

Bernt Fossestøl, Gudleiv BØ, Asfrid Svensen Kjell Ivar Vannebo,

rom C236, Wergelands hus C316,

C318, C230,

Manuskripter kan leveres direkte t i l disse eller sendes til:

NORSKRIFT

Institutt for nordisk sprAk og litteratur Postboks 1013, Blindern

OSLO 3

Manuskriptene bør være skrevet pA maskin i A4-forma~t,

med linjeavstand l~, marg ca. 4 cm. og med reine typer pA et godt fargeband.

NORSKRIFT er et arbeidsskrift og er følgelig beregnet på artikler av forelØpig karak'cer. Ved eventuelle henvis- ninger t i l disse bør det derfor på en eller annen måte markeres at det dreier seg om utkast. Artiklene kan

heller ikke mangfoldiggjøres uten tillatelse fra forfatterne.

{Foredra>;;- i Det~ Ncrsk·2 \lid_c:r:sk"crps=}\1<:-adE~m:L ^f Hi si:. filos ., klasse, O ~1~1983~}

Innleii~g. Forhistorie.

Dikting som leveveg, forfattarar som eiga yrkes- g~uppe - det er eit fenomen som vi kjenner mest frå nyare tid. Tidlegare var dikting mest ein hobby, ei sysselsetjing ved sida av eit anna borgarleg yrke.

Sjølvsagt fanst det tidleg ymse mes§n-ordningar - diktarar som vart støtta og fekk underhald av kongar,

fyrstar, rikmenn eller spesielle institusjonar, og var i forpliktende teneste hos desse. Våre eigne kongar i mellomalderen knytta t i l seg både skaldar og historie- skrivarar som var i kongens sold, følgde med i kongens hird, kvad t i l han og skreiv om han. Og vi veit at mange hundreår seinare - i 1684 - fekk salmedikteren Dorothe Engelbretsdatter fullstendig skattefritak pA livstid; Francis Bull kallar dette "en art digter- gage" (NBL) .

Fram gjennom 1700-talet var det enno vanleg utover i Europa at rikfolk hjelpte fram gåverike diktarar. Men på 1800-talet endra dette seg. Med framveksten av ei borgarleg offentlegheit kom staten og andre offentlege institusjonar inn og overtok den støtterolla som fyrstar

- 2 -

kusjonen om diktargasje t i l Bjørnson: "Staten maa her træde t i l og være, hvad Fyrsten var i gamle Dage: Mæc~n."

Wergeland. vlelhaven {1839).

For resten var ikkje dette noko heilt nytt i 1863.

Da-Wergeland i 1839 ikkje fekk det vesle Nannestad kapellani, fekk han tilbad om 200 spd. for året i to år av kong Carl Johans private kasse. Under tvil sa Nergeland ja takk - det skulle da fØrast på konto for

"literære Arbeider", og han skulle gi ut skrifter t i l opplysning for allmugen for det. Året etter vart det skipa eit byråsjefembete ved Riksarkivet - det som seinare vart t i l ritsarkivarstillinga, og Wergeland søkte og fekk embetet - i røynda ei lØnn for diktargjerninga hans, meinte folk. 11samtidig vart

Welhaven utnemnd t i l lektor i filosofi ved Universitetet.

- Det har vore vanleg å sjå desse to utnemningane som eit uttrykk for at styresmaktene no byrja kjenne ansvar for framståande diktarar.

Andreas Munch {1860).

Enda tydelegare skulle dette bli 20 år seinare, da diktaren Andreas Munch vart gjort t i l ekstraordinær dosent ved Universitetet. Andreas Munch hadde ein hØg posisjon som diktar utover i 1850-åra. Han var populær og stod på overgangen mellom nasjonalromantikk og ei meir realistisk dikting. Nokre av professorane i Det akademiske kollegium meinte at hans litterære inn- sats gjorde han fortent t i l noko meir enn den under-

ordna stillinga han hadde ved UE, og de~&rtementet var so.md i a·t ;len offentlig 1\.r:re:::.-kjendslse a.f Digt~eren

A. Munchs fortjenestfulde irke~ for vor Llter5zur maatte kunde tilbydes ham i en Form, der tillige vilde lette ham Adgangen t i l fremdeles at virke i sam..rne Retning"., Der- med fekk Munch våren 1860 eit embete som ekstraordinær dosent med ein gasje på 400 spd:• og utan undervisnings- plikt; men om han kom over estetiske emne av allmenn

interesse; 2)

burde han halde offentlege foredrag om dei.

I 1866 fØlgde også han med i det allmenne opprykket og vart professor. 3)

Mange har rekna dette som den første offentlege diktarlønna her i landet. Her er det direkte tale om

"Understø'c.telse for hans literære Virksomhed", og i moti- veringa er også nemnt vanskane med å vera forfatter i eit lite land. Likevel fØlgde altså departement og Storting - iallfall formelt - prinsippet med å tilsetja i offentleg stilling i staden for å gi direkte betaling for diktar- gjerninga.

Men med BjØrnson tre år seinere tok dette ei ny ven- ding.

BjØrnson. (1863 og 1866).

I desember 1860 sØkte Bjørnson Stortinget om eit stipend på 1000 spd., for å kunne reise og opphalde seg i Sør-Europa. Fleire stortingsmenn var imot; men i november 1861 fekk han Eit reisestipend på 500 spd. No var han på reiser i halvta~na år, og vart møtt med fag-

- 4 -

ning da han korn heim att t i l Kristiania i april 1863 (året fØr hadde han hatt suksess med Sigurd Slembe).

- I februar hadde han sendt ein ny søknad t i l Stortinget om ei løyving på 400 spd. 4 ) Men alt før denne søknaden nådde fram, var departementet i gang med ein proposisjon t i l Stortinget om å løyve "et Bidrag af Statskassen, stort 400 Spd." t i l

Bjørnson.~

I proposisjonen blir det vist t i l reisestipendet som det fØrre Stortinget hadde lØyvd, og t i l den "Udvikling, hvortil denne Reise har givet en saa rig Anledning". Det er derfor naturleg å vente, heiter det, at han "under fortsat Udvikling af sit udrnærkede Talent vil berige vor Literatur med stedse mere fuldendte Værker". Departementet finn det da "baade ønskeligt og Nationen værdigt" at han får Økonomisk stønad av staten. Det blir vist t i l at det finst parallellar i utlandet og t i l ordninga med Andreas Munchs ekstraordi- nære dosentur.

Men i Stortinget gjekk fleirtalet i Gage- og Pensjons- komiteen imot framlegget. Dels meinte dei at ein gasje, som det her var søkt om, berre kunne givast t i l ein per- son "som Vederlag for visse Forpligtelser, der fyldest- gjØres ved at forrette i en t i l Statstjenestens RØgt nødvendig Post", som det heiter i innstillinga frå fleir- talet i komiteen. 6) Dessutan var dei redde for konsekvensane - at andre kunne korna og krevja noko tilsvarande. Mindre- talet, komiteformannen byfut Even Saxlund, viste t i l dei positive vurderingane av Bjørnsons bØker, og hevda dessuten at "Intet Folk, der troer at besidde Oplysning, kan længere

være bekjendt af at lade store Digtert2lenter sukke urder

Da saka kom opp Stortinget iOn apriJ. 1863, vart det ein heller lang debatt 8

l

på fleire vis ein ouverture t i l diktargasjedebattene hundre år framover Ordskiftet gjekk både på prinsippet med fast offentleg stønad til diktarar - ordet "Digtergage" dukker her opp for fØrste gong - og på spesielle sider ved Bjørnsons dikting Komitefor:na!lnen Saxlund sa at jamvel om han "væsentligt bygget paa andres Demme", ville han hevde at "saaledes som denne JVland, havde ingen anden Mand i Norges Land skrevet". Saxlund gav uttrykk for eit romantisk syn på diktarens gjerning i folket, og hevda at når ein diktar verkar foredlande på nasjonen, "har han bidraget t i l at fremkalde et høiere aandeligt Liv, og bliver en LØftestang for folkets moralske Kraft, da er dette naget, hvorfor baade nu- levende og kommende Slægter skylde ham Erkjendtlighed".

Det finst ingen "i moralsk Henseende stor Nation", sa Saxlund, "uden at den har besiddet store Digtergenier og har sat stor Pris paa dem".

Liknande argument - ofte i patetiske ordelag -vart førte fram av andre som støtta Bjørnson. Bergensrektoren Hans Holmboe meinte. at å seia nei ville vera ei nec-

vurdering ikkje berre av BjØrnsons dikting, "men af Poesien i det Hele". Han tala om BjØrnsons "sunde Følelse, hans Dybde, Seerøie og Blik for Menneskehjertets dybeste og skjulteste Bevægelser•.~ Han hevda at i eit lite språk- samfunn er ein nøydd t i l å støtte diktarane lfhvis man vil

- 6 -

have dem", og han siterer ein engelskmann som har sagt at hans nasjon heller ville miste koloniane sine enn Shakespeare. "Thi saadanne Folk som Digterne er det, der hæve en Nation fra en liden t i l en stor, der havde gjort Englænderne fra et lidet Folk t i l Verdens mægtigste Nation." Derfor burd~ ein "understøtte Geniet i dets Udvikling, i dets Mandom, for at erholde des rigere Frugter'". - Også Johan Sverdrup - leiaren for venstre- intelligensian i Stortinget - hadde eit sterkt innlegg for den nasjonale diktaren, og om BjØrnson sa han at det er gjennom ein diktar som han at "vi se det Sprog, hvor- igjennem vi skulle udtrykke vare Tanker og FØlelser, for- edles og udvikles i nye og mere fuldendte Former". 10 )

Mot slutten av debatten hadde Ole Richter eit varmt innlegg t i l støtte for Bjørnson. Han viste bl.a. t i l den norrøne litteraturen, og hevda at "denne rige Old- literatur netop er en af Grunderne t i l , at vi her sidde som Repræsentanter for et frit og uafhængigt Folk".

Her såg han ein analogi med den aktuelle saka:

"Oldliteraturen skyldte Kongers og mægtige Mænds Opmuntring og Belønning sin Tilblivelse.

Folkemagten er nu traadt istedet og bør ikke vise seg mer karrig." 11)

Richter er visst også den fØrste som brukar ordet "Digter- gage". Han trur ikkje at folk vil reagere negativt på ei løyving t i l BjØrnson; tvert imot meiner han at "den norske Almenhed med Glæde og Bifald vil modtage Efter- retningen om,at Stortinget har skjænket et ringe Bidrag t i l deri mest begavede og folkeligste af vare Digtere•. 12l

Frå den andre sida hevda dei det motsette - no når statskassa var "i en fortrykt Stilling", ville folk ut-

- 7 -

over landet sjå "med lidet Velbehag¹på at Stortinget LØyvde "til det Ene og t i l det Andet som ikke medfØrte egentlig og absolut Nytte", som representanten Ole Christensen Walstad uttrykte

det.

¹³

~an

meinte at verk- naden av diktinga på folk flest ikkje var særlig stor, og han var redd for at ei slik lØyving ville kunne få konsekvensar- "drage flere efter sig". Også SØren Jaabæk meinte at "Denne Bevilgning vilde trække flere efter sig", og han ville ikkje vera med på å leggje fleire bØrer på folket.141 somme sette elles spørjeteikn ved om Bjørnson verkeleg var så stor ein diktar - blant kritikarane var det delte meiningar om det, hevda dei. Jaabæk kritlserte dessutan språket hans - som var korkje norsk eller dansk, hevda han, og somme fann det urimeleg at no skulle desse estetiske spørsmåla avgjerast ved eit stortingsvedtak - eit resonnement som ofte kjem att i seinare diktargasje- debattar.

I Jaabæks innlegg kom det også - typisk nok - fram eit tydeleg liberalistisk-Økonomisk syn på spørsmålet om diktarlønn. Diktargasje innebar eigentleg - meinte han - at staten subsidierte forfattarar som ikkje hadde stor nok lesarkrins t i l at verksemda lønte seg, og dermed vart folk som ikkje las bøkene tvinga t i l å ver~ med og betale dei. Han såg på diktaren som produsent av varer, som igjen var avhengige av avsetjing; nei, fri utvikling, utan juridisk tvang, men bg utan offentleg støtte, hevda han:

- 8 -

"Poesien skulde udvikle sig uden Sidehensyn.

Den skulde hverken søge Fyrstegunst eller Gunst hos Storthinget."15)

I det heile var Jaabæk usamd i at "Fremme af Kunst var et StatsØiemed".

Denne første diktargasjesaka la altså for dagen store meiningsskilnader i Stortinget i synet på kulturspørsmål og særleg når det galdt litteraturens plass, funksjon og verdi i samfunnet. Det var eit gap mellom den nesten patetiske entusiasmen hos ein del nasjonal-liberale intellektuelle - for dei var diktinga eit middel t i l å vekkje og realisere slumrande ressursar i folket - og på den andre sida Jaabæk og nokre t i l som såg på litteratur med ein viss bondeskepsis, som ein luksusartikkel. -Ved avrøystinga var da og heile 12 av dei 21 som rØysta mot, bønder. Med stort fleirtal vart altså framlegget frå mindretalet i komiteen vedteke, i denne forma:

"Digteren BjØrnstjerne BjØrnson bevilges i Bud- getterminen 1ste April 1863 t i l 1ste April 1866 et aarligt Bidrag af 400 Spd. t i l Fortsættelse af hans literære Virksomhed."16)

Dermed hadde altså BjØrnson vorte ein statslØnt diktar, og den første ordinære diktargasjen var eit faktum.

Ibsen (1863 og 1866).

Først på 1860-talet hadde også Ibsen fått nokre mindre reisestipend, vesentleg t i l samleferder og "en quasi- videnskabelig Virksomhed som Folklorist", som det heiter i Halvorsens forfattarleksikon. Den 10. mars 1863, da diktargasjen t i l BjØrnson var i emning, søkte også Ibsen

om at '¹der af Statskasserl bevilges mig en aarlig Gage stor 400 SpdQ, hvorved jeg kan sættes istand t i l at fortsætte en Virksomhed i Llteraturens Tjeneste¹~ og sleppe l!at forlade mit Fædreland og opgive en Virksomhed, som jeg hidtil har betragtet og fremdeles betragter som min egentlige Livsgjerning" . 17lr innstillinga frå

departementet om denne sØknaden heiter det at "Ansøgerens literære Virksomhed formentlig maa erkjendes at være af en ikke ringe betydning for vor Literatur"" Departementet ville i og for seg ønskje at Ibsen kunne få "en Under- støttelse, der kunde sætte ham istand t i l under gunstigere Vilkaar at forsætte sine Arbeider", men finn likevel ikkje at det no kan foreslå fleire nye løyvingar "der ikke er uomgjængel ig nødvendige". 18) Si dan departementet tok dette standpunktet, kom det heller ikkje nokon proposisjon t i l Stortinget.

Likevel korn saka fram i tinget, i samband med debatten om diktarlønn t i l Bjørnson. Under ordskiftet sette Rolf Olsen fram forslag om løyving t i l Ibsen, "lig den, der var foreslaaet for BjØrnson" . 19 lsorenskrivar Olsen var elles ein av dei som tala sterkast mot diktargasje t i l Bjørnson, og eit av motiva bak framlegget var vel å vise kva for konsekvensar ei årleg lØyving t i l Bjørnson kunne få. Men denne saka hadde ikkje vore t i l førehaving i stortingskomiteen, og derfor vart det no ein del prose- dyredebatt - der det Og vart hevda at gasjekomiteen var slik samansett "at den ikke var meget skikket t i l at have

- 1

o -

med slige Sager at, gjØre, Dens Medlemmer vare alle paa En nær Gaardbrugere" .20 lved voteringa om prosedyren vart det fleirtal for å oversende saka som "Sag af 2den Klasse", det vil seia at ho ikkje kom opp t i l realitetsdrØfting.

Slik endte diktargasjesaka for Ibsen i fØrste omgang.

Men ein månad seinare (27.05.63) søkte Ibsen om eit reisestipend på 600 Spd., "for under et Aars Ophold

væsentligst i Rom og Paris at studere Kuns,t og Literatur". 21 ) Det akademiske kollegium innstilte rett nok på berre

250 Spd., men statsråd Riddervold i Kyrkjedepartementet sette stipendsurnmen t i l 400 Spd.

Ein ny brei og sterk aksjon for diktarlønn t i l Ibsen vart sett i gang utpå våren 1866. Situasjonen var no at med den positive mottakinga av den nyleg utkomne Brand var Ibsens posisjon med eitt heilt endra, også i Stortinget.

Den 12. mai kom saka opp i Stortinget, som da tid- legare på året hadde vedteke å gjera lØyvinga t i l Bjørnson fast. Når det galdt Ibsen, låg det i slutten av april 1866 føre fleire framlegg og dokument. Først hadde fire av Ibsens venner søkt for han - overrettssakførar Bachke, riksarkivar Birkeland, univ.bibliotekar Botten-Hansen og overlærar LØkke.22 )Både innstillinga frå departementet

(21.04.63) og proposisjonen frå regjeringa (26.04.63) bygde i stor mon på denne søknaden. Det andre hovud- dokumentet som låg føre, var ein sØknad frå 26 stortings- menn?3lnessutan hadde avisene hatt mykje stoff om saka.

1 l ~

Såleis hadde Vj_nje fleire ganger teke t i l orae i DØlea for at Ibsen fortente ·~Poesiløn:l minst like så vel som

o 24)

BJØrnson"

Ibsen sjølv hadde også sendt ein søknad, ikkje t i l regjering eller Storting, men Ul kongen (15.0L63) .25 ) Ibsens brev t i l kong Carl 15. er eit viktig biografisk dokument med di det gir t i l kjenne Ibsens syn på seg sjølv og på diktargasjesaka just på denne tida. - Brevet opnar med å vise t i l den nettopp utkomne Brand, som alt - står det - "har tiltrukket sig Opmerksomhed ogsaa udenfor mit Fædrelands Grændseru'. Og så fØlgjer kjernen i hans eiga motivering med desse kjende orda:

"Det er ikke for et sorgfrit Udkomme jeg her kjærnper, men for den Livsgjerning, som jeg uryggelig tror og veed at Gud har lagt paa mig, - den Livsgjerning, der staar for mig som det vigtigste og fornødneste i Norge, den, at vække Folket og bringe det t i l at tænke stort." (Bre ve . . . , b. ^o 1 , s. 11 4)

I proposisjonen frå regjeringa om diktargasje t i l Ibsen er ikkje dette brevet nemnt (det hadde venteleg ikkje nådd fram t i l departementet i tide) . Proposisjonen viser t i l at ein her i landet har godteke prinsippet med varig støtte t i l litterære aktivitetar, sidan språk- tilhØva er så små og avgrensa - Aasen, Munch og Bjørnson blir nemnde som døme?61Når det gjeld Ibsen, har dei to siste verka hans, Kongsemnerne og Brand, på ein over- tydande måte garantert hans "Digterværd" og synt at han er "af særdeles betydning for vor Literatur". Proposi- sjonen peikar Og pA at hittil har Ibsens liv vore ein

1'uafbrudt Kamp for Existensenr', og konkluderer altså

- 1 2 -

med framlegg om "Bevilgelse indtil videre af et aarligt Bidrag af Statskassen, stort 400 Spd., t i l Digteren Henrik Ibsen t i l Fortsættelse af hans literære Virksom- hed".

For å spara tid - og saka hadde enno ikkje rokke å bli komitebehandla - vedtok Stortinget samrøystes at

"denne Sag nu foretoges t i l Afgjørelse uden Hensyn t i l Forretningsordenens §25"²~som kravde behandling i komite) Ein grunn t i l at dette gjekk så glatt igjennom, var nok søknaden frå dei 21 tingmennene. Brevet frå dei la sær- leg vekt på at "en Nations Digtere hØre t i l den Klasse af Arbeidere paa det aandelige Livs Felt, der mægtigen bidrage t i l at føre Nationen fremad t i l Civilisation og Forædling", og derfor bØr folket også "omfatte dem med Velvilje og Taknemmelighed og med FØlelsen af, at det

staar i en Gjæld t i l dem, som det paa en eller anden Maade maa betale". Særleg gjeld dette i små nasjonar med avgrensa språkområde, og spesielt for ein diktar som Ibsen, som har nådd "en betydningsfuld Plads iblandt vore faa fremragende Digtere". 28 )

I Stortinget vart det denne gongen berre ein kort debatt om saka. Den einaste som framleis tala mot diktar- gasje, var Jaabæk. Også no brukte han det same libera- listisk-økonomiske resonnementet på litteraturen som på andre næringar - han ville ikkje at diktinga "som en Næringsvei betragtet" skulle støttast annleis enn andre næringsvegar. "Tingen rnaatte være fri og have sin Gang, men burde ikke nyde særskilt Understøttelse" - dei som kjøper varene, bØr også betale for dei.²⁹¹

- 13 -

Ved voteringa var det likevel berre fire som røysta imot diktargasje t i l Ibsen. Det viser korleis inn- stillinga t i l diktargasjespørsrnålet hadde endra seg på tre år. SjØlve vedtaket hadde nesten same formuleringa som for BjØrnson tre år tidlegare, men var no meir ope i tidsramma:

"Til Digteren Henrik Ibsen bevilges udbetalt af Statskassen, indtil anderledes af Storthinget bestemmes, et aarligt Bidrag af 400 Spd. t i l Fortsættelse af hans literære Virksornhed. n30)

Diktargasjar eit faktum.

Med desse faste løyvingane t i l BjØrnson og Ibsen i 1866 var ordninga med statleg diktargasje i prinsippet gjennomført. Eg har gått såpass grundig inn på desse to sakene av di dei er opptakten t i l ei offentleg stø-·

nadsorqning som etter kvart skulle koma t i l å få mykje å seia for vårt litterære liv, på ulike måtar. Det at vårt vesle språksamfunn brått hadde fått to diktarar av internasjonalt format, var vel grunnen t i l at den nye støtteordninga kom just på denne tida - utan at prin- sipp og retningsliner eigentleg var gjennorndrøfta på førehand. Det er likevel eit faktum at den nye ordninga vitna om ei ny innstilling hos staten, med meir interesse, ansvar og omsut for dei verdiane som·kunst og dikting representerte. Og synsmåtar og argument frå desse første diktargasjesakene skulle koma t i l å gå igjen i stortings- og pressedebattane om diktargasjane i hundre år framover.

Heile det store ·stoffet rekk eg ikkje her å gå grundig

- 14 -

gjennom. Eg får nøye meg med å nemne dei viktigaste diktargasjesakene og så vidt peike på dei nye momenta som kjem inn i debattane.

FØrst da dette: jamvel om offentleg heider og støtte i form av diktargasjar no var instituert, var ikkje Stortinget innstilt på å gi det t i l kven som helst.

Den første som fekk røyne det, var A.O. Vinje. Etter at han hadde fått avskil på flekken frå posten sin i

departementet, da han hadde kritisert regjeringa, søkte nokre stortingsmenn om same bidrag t i l Vinje som t i l Bjørnson og Ibsen. Men da framlegget kom opp i Stortinget våren 1869, vart det {med 50 mot 41 røyster) vedteke å setja saka i "2den Klasse", altså å ikkje realitets- drøfte ho i det heile. 311Aret etter døydde Vinje. I seinare debattar vart det ofte peika på at Stortinget her hadde gjort ein urett. I ordskiftet om diktarlønn t i l Kristofer Janson vart det hevda at ein med den løyvinga kunne "bringe en stor Aand, som nu er henfaren, et Forsoningsoffer". Diktargasjen t i l Kristofer Janson vart vedteken i 1876. Han var da den fjerde som fekk den. To år før {1874) har Stortinget løyvd diktarlønn t i l Jonas Lie, utan debatt og samrøystes.

Camilla Collett.

Enda ei løyving kom t i l i 1876, og vart i røynda den femte diktarlønna. Den galdt Camilla Collett. Som dotter

av ein Eidsvolls-ma~n hadde ho hatt ein liten pensjon av s-taten ^c I 1866 vart også ho debattert i Stortinget, og pensjonen vart sett opp t i l 100 spd. år sei.nare

(1876) kom det framlegg om a auke denne summen t i l 300 spd.

for året, og motiveringa var no at hennar eigne litterære arbeid hadde gjort henne kvalifisert t i l diktarlønn.33l Med knapt fleirtal vedtok Stortinget denne tilradinga}4lMen fru Collett måtte altså nøye seg med 100 spd. mindre enn sine rnannlege diktarkollegaer.

Ei sår sak i denne historia er elles at Kristian Elster fekk avslag på sin sØknad om stipend både i 1873 og i

1880. 35) For første gong kom no livssyn og ideologiske og religiøse argument inn i·ordskiftet. Nettopp dette vart etter kvart kjernen i striden.

Diktargasjar som vederlag for skort på vern av litterær eigedomsrett (1882).

D€t kom tydeleg fram alt våren 1882, da Stortinget drøfta auking av diktargasjane t i l BjØrnson og Ibsen. Men eigentleg var det enda eit nytt moment som var opphavet t i l debatten denne gongen: spørsmålet om kompensasjon for tapt forteneste i utlandet på grunn av dårleg vern av den litterære eigedomsretten. - Bakgrunnen t i l at saka kom opp, var eit brev som Ibsen hadde sendt t i l stortings- mann H.E. Berner {27.03.81), der Ibsen ber Berner gjera Stortinget merksam på det pekuniære tap som Bjørnson og han sjølv må lide ved at utanlandske teater og forlag bruka verka deira utan lØyve og utan vederlag - eit

- 16 -

resultat, skriv Ibsen, av "manglende Konventioner til Beskyttelse af literær Eiendomsret". "Jeg tør med god Samvittighed paastaa,• skriv han,"at Bjørnson og jeg er de ·to forholdsvis hØiest beska'ctede Mænd i Norge." 36) Og han spør om ikkje Stortinget finn det rimeleg å bØte på dette med auking av diktargasjane. - På denne tida var saka om vern av litterær eigedomsrett mykje diskutert rundt i Europa. Sidan 1878 hadde dei tre skandinaviske landa seg imellom ein avtale om innbyrdes åndsverksvern.

Etter lange forhandlingar kom den s.k. Bern-konvensjonen i stand i 1886. Men Noreg slutta seg t i l den først i 1896.

Etter førespurnaden frå Ibsen tok Berner opp saka i eit brev t i l Stortinget (1 .2.82), der han gjorde fram- legg om å auke diktargasjane t i l Bjørnson og Ibsen med kr 2 400. 37) I Stortinget korn saka opp 1. mai 1882, med Berner som innleiar og hovudtalar. 38) Han argumenterte både for fortgang i norsk tilslutning t i l litterær kon- vensjon, og for kompensasjon t i l Ibsen og BjØrnson i form av auka diktargasjar - inntil konvensjonsspørsmålet var ordna. Det vart ein ganske lang debatt, der dei aller fleste støtta Berners framlegg om vern og veder- lag for den litterære eigedornsretten. Likevel vart innstillinga frå komiteen vedteken, og den gjekk ut på at saka "tages ikke under Behandling af indeværende Storthing". Men saka vart iallfall eit påskuv i for- handlingane om litterært konvensjonsvern.

Under dette ordskiftet vai det også eit par talarar

- 1

som prøvde å ta opp reaJ.itetane i. spørsmålet om stat- leg diktarlønn t i l forfattarar som Bjørnson og Ibsen.

Efu representant (P.R~ Krag) var redd for den moralske nedbrytinga han meinte fØlgde med den nye litterære ret- ninga som BjØrnson og Ibsen representerte - han ønskte at "vore nationale folkekjære Digtere vil vende tilbage t i l de kirkestille Dale, hvor de var før og ikke fort- sætte paa de fremmede Stier" .39 )Ein annan talar ,. sokneprest Schiørn, gjekk enda lenger og hevda at "disse Mænd bruger sin Digterbegavelse t i l at bekjæmpe Kristendommen". Og, sa han, "Dersom vi altsaa anerkjender, belønner og op- muntrer deres Digtergjerning, saa kan vi ikke undgaa at vi tillige opmuntrer deres oppositionelle Stilling t i l Kristendommen."40)Desse synsmåtane vart tilbakeviste av fleire talarar - det var ikkje dette saka galdt. Men her var det likevel kome inn eit resonnement og eit vurderingsprinsipp som skulle bli det store stridseple i mange diktargasjedebattar framover - spørsmålet om diktarens livssyn, og spesielt hans forhold t i l religion og moral.

Garborg.

Første gongen dette på ein avgjerande måte kom inn i diskusjonen, var da Stortinget drØfta Arne Garborgs søknad om reisestipend i 1882. - Garborg hadde søkt om bidrag til-ei utenlandsreise, "som jeg ønsker at foretage

. . dd . . . f " 411

l Henslgt at u anne mlg vlaere som For atter Ean

- 18 -

ønskte Og å koma bort fordi dagleg kav og strid "Ødte min Arbeidskraft og oprev mine Nerver". Ti stortings- menn hadde støtta søknaden, og det følgde med gode vitnemål frå professorane Sars, Skavlan og Lyng, og seinare også frå Elias

Blix.

⁴²¹

stor~ingskomiteen

^delte

seg

på

midten, men formannen røysta imot, og såleis kom saka t i l Stortinget med innstilling t i l avslag. Trass i at dette berre galdt eit reisestipend på 2 000 kr, gjekk heile dagen (17. juni 1882) t i l eit kvast ordskifte om dikting og livssyn, - om Garborg verkeleg var ak-tiv mot- standar av kyrkja og statens religion og om det var rett av Stortinget å stØtte og dermed gi godkjenningsstempel t i l ein som mange meinte kjempa mot statens kristne reli- gion. Debatten fyller over 50 spalter i Stortingstidende, og er på fleire vis opptakten t i l dei drabelege dikting-

og~livssyn-debattane

som skulle koma seinare!3 lPrestane SchiØrn og Jacob Sverdrup la stor vekt på å vise at Garborg motarbeidde kristendomen, og, sa SchiØrn: "Det maa derfor forekomme mig aldeles umuligt for et Samfund, der erklærer sig som et kristent Samfund, at levere Kristen- dommens bestemte, tydelige Modstandere Midler i Hænde

t i l med al den Kraft de formaar, at angribe Kristendommen•.44 ) Frå den andre sida prøvde dei å vise at Garborg ikkje

var Kristendomsmotstandar, men berre kom med sunrr kritikk mot utvekstane i kyrkje og kristenliv. Fleire la vekt på at Garborg var den fremste landsmålsforfattaren, og, sa ein av talarane (Qvam) :

- 19 -

"Det er for mig en fremtredende Beskaffenhed ved denne Sag, at det gjælder Bevilgning t i l en Forfatter, som arbeider i Maalliteraturens Tjeneste; det er i Sandhed national Virksom- bed, det her gjælder at støtte." 45)

Ved voteringa vart det avslag for Garborg. 46 røysta for (Jaabæk var denne gongen i ja-flokken), 69 imot. Enda det berre galdt eit relativt lite reise- stipend, vart dette den første alvorlege samanstøyten i Stortinget om livssyn, dikting og åndsliv i 1880-åra.

Ordskiftet fekk store dimensjonar både i Stortinget og i pressa, og det vart eit førevarsel om sterke motsetningar innanfor venstrepartiet.

Fleire diktargasjar i 1880-åra.

Mange reagerte på at staten utover i 1880-åra gav stipend t i l forfattarar som Kristian Gløersen,

Constaninus Flood og Theodor Caspari, men ikkje t i l Garborg. Først i 1891 fekk Garborg ein "Understøttelse"

på kr 1 500. I 1892 foreslo Jonas Lie at G~rborg skulle få diktarlønn, men det gjekk ikkje gjennom i Stortinget.

I staden fekk han eit forfattarstipend på kr 1 500, for eit år om gongen. FØrst i 1898 vedtok Stortinget å gi han diktargasje, for hans "Forfattervirksomhed og Arbeide for det norske Landsmaal". - Da var det heile 22 år sidan nokon ny hadde fått diktarlønn (Camilla Collett og

Kristofer Janson i 1876). Men i mellomtida hadde den største av alle diktargasjestridane rasa, den som er kjend som Kielland-saka.

- 20 -

Kielland-saka {"1885, 1886, 1887).

Av fleire grunnar skal eg her likevel ikkje gå særleg grundig inn på striden om diktargasje t i l Alexander Kielland. For det fØrste er stoffmengda så enorm; berre dei stenografiske referata fyller 245 tettrykte spalter i Stortingstidende - eller nesten like mange ord som Kielland-romanane Gift og Fortuna t i l saman. 46) I tillegg kjem ei kolossal mengd med innlegg i aviser og tidsskrift. Ein annan grunn for meg t i l å gå l i t t lett over denne saka her, er at ho er relativt vel kjend. I ei vidare framstilling av emnet skal ho sjølvsagt koma med. I si avhandling Liv og kunst i konflikt.

Alexander L. Kielland 1883-1906 (1975) nemner Johs. Lunde a-t det kan vera grunn t i l å sjå noko kritisk på tidlegare framstillingar av Kielland-saka. Men her rekk eg berre å minne om dei aller grøvste hovudlinene i saka.

I brev frå Paris 24. februar 1885 søkte Bjørnson og Lie om diktargasje for

Kielland~

⁷¹

Fleirtalet

i Gage- og

Pensionskomit~en innstilte søknaden t i l uikke at ind- vilges", med di dei var "enige i at anse det betænke-

ligt, om Staten skulde understøtte og med sin Anerkjendelse stemple en Forfattervirksomhed, som ialfald tildels for- menes at staa i Modsætning t i l de inden Nationen herskende moralske og religiØse Begreber". 48 bette grunnsynet gjekk att hos dei fleste som tala mot diktarlønn t i l Kielland.

Hovudtalarane mot var venstremennene Edvard Liljedahl og Lars Oftedal. Frå den andre sida prøvde dei - no som med Garborg tre år fØr - å vise at Kiellands dikting

- 21 -·

ikkj e .Val~ åtak på sjØl ve kr is~cendomen, Ete.n b-erre på kristeleg hyklerie Forslaget vart likevel forkasta, med 60 mot 49 røyster. 49 }- Sarneleis gjekk det året etter, da Bjørnson hadde sendt inn ny søknad. Debatten vart no enda hardare og tok heile fire mØ'ce. Også no heldt høgre- representantene seg passive, og kløyvinga innan Venstre i denne saka vart enda tydelegare. Det var her Liljedahl kom med sin vidgjetne appell t i l "Norges BØnder i og udenfor Salen": "Var dig, Bonde! var dig paa din Vei for den falske Aandsretning, den er ikke t i l dit Bedste!"SO) - medan ein annan venstremann, rektor Viggo Ullmann, ville vise si kristne innstilling just ved å røyste for dikter- gasje t i l ein fritenkjar! 51 logså i 1886 vart framlegget forkasta (med 60 mot 54 røyster), men med dobbeltrøysta t i l presidenten vart det vedteke å gi Kielland kr 1 600

~som Erstatning for Tab paa Grund af manglende Beskyt- telse for den l i ter ære Eiendomsret". ⁵2'lna saka kom opp att for tredje og siste gong i 1887 (etter framlegg frå Konow) , vart det fleirtal mot både diktergasje og erstat- ning. 53 )

Det er vel nokså kjent kva fØlgjer denne saka fekk - bl.a. at BjØrnson demonstrativt sa frå seg sin dikter- gasje og at venstrepartiet gjekk kløyvd ut av den litte- raturpolitiske striden. StridsbØlgjene var så store at vi merkar etterdønninger langt utover på 1900-talet - ja, i diktargasjedebattar heilt ut i 1950-åra.

Nye diktargasjar utover på 1900-talet.

Av diktarlønn-sakene på 1900-tale·t rekk eg berre så

- 22 -

vidt

A

nemne og kort karakterisere dei viktigaste.

Kinck, Tvedt, Egge, Nærup.

Etter tildelinga t i l Garborg i 1898 gjekk det mange år før ei vanleg diktargasjesak kom opp att i Stortinget.

År om anna vart det gitt mindre eingongsløyvingar som stipend t i l ei rad forfattarar (mest 1 000 - 1 500 kr), men som oftast utan større ordskifte. Da framlegg om diktargasje t i l Hans E. Kinck og Jens Tvedt var oppe våren 1911, vart det ein del debatt (Kincks vart ved- teken med 75 mot 41 røyster, Tvedts med 58 mot 58 - presidenten for). I 1916 fekk Peter Egge og Carl Nærup diktarlønn - samrøystes, men ikkje utan debatt. I 1919 kom det forslag (frå KUD) om diktargasje både t i l

Olav Duun, Gunnar Heiberg og Hans Aanrud; men på den tida ser det ut t i l at Stortinget hadde byrja å tenkje på å avvikle heile denne ordninga. I innstillinga frå budsjett- komiteen - samrØystes vedteken av Stortinget - heiter det nemleg:

"Efter komiteens opfatning bØr man for fremtiden som regel sØke at komme bort fra de saakaldte diktergager og istedet bevilge en rund sum som kan stilles t i l departementets raadighet t i l fordeling i tilfælde efter innstilling av t~

raadgivende kommision eller institution."

Dei tre forfattarane - og ei rad andre - fekk likevel spesifiserte årsstipend.

Duun, Heiberg, Collett Vogt, Aanrud, Undset, Bull, Ørjasæter, Aukrust, Falkberget, Hovden, Wildenvey.

I 1921 sØkte Den norske Forfatterforening både om generel.l auke i statsstønaden t i l norsk litteratur, og

- 2

om diktargasjar t i l Duun, Heiberg, Collett Vogt og Aanrud. Men auken vart mindre enn halvparten av det som var foreslått (26 000 mo'c 60 000), og nye di.k·targasjar kom ikkje med i proposisjonen i det heile.⁵⁵~este år

(1922) slapp Sigrid Undset gjennom- etter ein del debatt - 56 ) og i 1923 var turen komen t i l Duun, Collett Vogt, Heiberg og Aanrud.⁵⁷

l

No går det igjen seks år utan nye til-

delingar (forslag om Kristofer Uppdal gjekk ikkje gjennom), og så kjem det ei ny pulje i åra 1929-31, med Olav Aukrust, 01 _a f Bu __ , Tore 11 Ø . r]asæter, Fa _ erget, Hov en og Wl_ envey. J kb d . l d 581 · Ein del ordskifte vart det om alle desse. Men eg skal no berre t i l slutt nemne dei sakene som verkeleg fekk stor- tingsdebatten t i l å fla~me opp t i l nesten 1880-tals- temperatur.

Ingeborg Refling Hagen (1936).

Den fØrste av desse stridssakene galdt Ingeborg Refling Hagen. Forslaget frå Nini Roll Anker, Arnstein Arneberg og nokre andre kunstnarar kom opp i Stortinget 2. april 1936, og det vart eit langt ordskifte om kvali- teten i bøkene hennar?⁹~ritikarar vart siterte og eigne analysar og vurderinger lagde fram. Meiningene var nokså ulike om dei kunstnarlege kvalitetane. Nen det var altså ein temmeleg rein litterær debatt - om IRH var verdig t i l "denne vår hØit hengende nasjonale belØnning", som ein talar kalla diktergasjen. Det vart atter reist spørs- mål om Stortinget hadde kompetanse t i l slike litterære vurderinger, og det vart hevda.at "den måten som fast-

= 24 -

setjinga av dik~arlønene her i Stortinget går for seg på, ikkje er tidhøveleg lenger•. 60 Andre meinte at det just burde vera folkets representantar i Stortinget som skulle velja ut kandidatar t i l diktarlØnn, "denne vår hoit hengende nasjonalbelønning", som representanten Sollie kalla det. 61 lAlt i alt må ein seia at det var eit ordskifte som låg på eit respektabelt fagleg plan. - Ved voteringa vart tilrådinga om diktargasje t i l Ingeborg Refling Hagen vedteken med 81 mot 48 røyster.

Øverland (1938).

Fleire ganger sidan 1929 hadde det kome inn fram-

legg t i l departementet om diktarlønn t i l Arnulf Øverland.62 ) Alt i 1932 fekk· dette forslaget frå Det litterære råd i Forfattarforeininga 40 røyster i Stortinget~³clg i 1937 vart det igjen ei forpostfekting i Stortinget om han, enda han da ikkje hadde kome med i proposisjonen og komiteinnstillinga.⁶⁴~lt da vart det klart at her låg det mykje krut. I 1938 var diktarlønn t i l Øverland teken med både i proposisjonen og i budsjettinnstillinga (i komiteen rett nok med 4 røyster mot 4}⁶~ og dermed braka det laus. Ordskiftet vara i to heile dagar og fyller nesten 90 tettrykte spalter i Stortingstidende? 6 lBåde argumentasjonen og frontlinene minner påfallande om Garborg- og Kielland-debattane i 1880-åra. Igjen blir ei rad usemjande prinsipielle spørsmål når det gjeld dikting og livssyn dominerande i ordskiftet. Alle tykkjest vera einige om at det krevst talent og kvalitet for å vera fortent t i l den nasjonale heidersprisen som

- 25 ^-~

c in dikta:cgasje er~ l\t Øverland har ~ca1ent synest Og dei fleste vera samde om, at ¹¹han er ein stilkunstnar.

Han meistrar språk og forte~jekunst både i poesi og prosa/ ... / Språk og rytme er hans lydige tenarar•- slik blir han karakterisert av ein av dei hardaste mot- standarane, Johannes Lavik. 67 dei som tala mot diktar- gasje, meinte at dette Aleine hjelpte ikkje, når livs- synet i diktinga stod i skarp strid med statens religion og den tydelege tendensen gjekk ut på å spotte og mot- arbeide kristen tru og moral. Det meinte dei var til- felle med Øverlands forfattarskap - dei siterte bl.a.

frå den kjende strofa "Stryk kristenkorset av ditt flag Dei ville ikkje forby Øverland å skrive om det han brenn for, men de i rnein·te det var ulogisk og inkonsekvent om samfunnet skulle heidre og lønne han for at han vil rive bort noko av dei verdiane som samfunnet elles prøver å byggje på. - Frå den andre sida gjekk argumentasjonen dels på at det nettopp måtte vera kristenplikt å respek- tere ærlegdomen og sanningsviljen hos Øverland, at han hadde rett i mykje av sin kulturkritikk, og at ein ikkje nødvendigvis støttar hans syn og meiningar om ein gir han honnør som diktar - ei slik oppfatning gjekk bl.a.

J.L. Mowinckel sterkt imot: " ... hvis den skulle bli almindelig, vilde Stortinget etablere sig som et hus for overcensur her i landet, og det vilde være en meget farlig ting". 68) Konrad Knudsen viste t i l sakene med BjØrnson, Ibsen, Kielland og Garborg og sa at

~ 26 -

"skal Stortinget på ny knesette prinsippet at forfattere med dikterlønn ikke skal forarge godtfolk i landet ved å hevde kjetterske meninger om religion og moral, ja, da synes jeg at Stor'cinget også med det sarmne bør ta op t i l revisjon forholdet t i l de forfattere som allerede er beæret med diktergasje." 69)

Etter denne lange og intense litterære diskusjonen i Stortinget vart resultatet av voteringa den 28. april 1938 at Øverland fekk diktargasje, men med knapt fleir- tal - 77 for, 71 mot.

Hoel (1948).

Etter dette basketaket fØlgde ein del diktargasje- tildelingar utan store kontroversar i Stortinget, t i l Carl Schøyen, Kristofer Uppdal, Cora Sandel, Sigurd Christiansen, Gunnar Reiss-Andersen, Inge Krokann, Henrik Rytter og Tarjei Vesaas. Men i 1948 braka det laus igjen - denne gongen om Sigurd Hoel. Etter fram- legg frå DNF var han teken med både i budsjettproposi- sjonen og av fleirtalet i budsjettkomiteen - alle utanom Svarstad frå Kristeleg Folkeparti7°li to dagar disku- terte Stortinget saka, og igjen fyller referatet 64 tette spalter i Stortingstidende7 1 JHovudtalarane mot var Kr.f.- representantane Svarstad, Hareide, Wikborg og Reiten. Dei la vekt på den kritiske og negative holdninga t i l kristen- domen generelt hos Sigurd Hoel - men her var det nok vanskelegare å finne belegg enn da det galdt Øverland.

Viktigare for motstandarane var den moralske sida - det umoralske som dei meinte å finne i Hoels bØker. Ein

hØgjer ikkje moralen ved realistisk å skildre det umoralske, vart det hevda. "Han overtoner det erotiske/ . . . / på

en mÆ.te som "":irker

~ 27 -

besettende og pirrende,'~ sa ^{\~ikborg, 72)} Frå den andre sida svara dei at d~t kom no an på inn-·

stillinga hos den som las! Med mange og lange sitat frå verka og frå litteraturkritikken la tilhengjarane vekt på å prove kor sentral og viktig ein posisjon Sigurd Hoel hadde i norsk litteratur og kulturliv. Også frå kristen side kom det forsvar for Sigurd Hoel. Sterkt inntrykk gjorde eit innlegg frå bondepartirepresentanten prost Nils Trædal. Han sa bl.a. at han tykte det var tungt å ta ansvaret for "ved mi røysting å s·templa han på den måten at han er som forfattar moralsk uverdig", og han trudde at diktaren med sin kritikk kanskje hadde noko å seia "som vi bør ansa på". 73) (30 år etterpå fortalde stortingspresident Guttorm Hansen at knapt noko anna sagt og skrive om Sigurd Hoel hadde gjort eit slikt inntrykk på han som prost Trædals kloke og varmt menneskelege inn- legg i denne diktargasjesaka.) - Ved voteringa vart det stort fleirtal for diktarlønn t i l Hoel- 116 for, 21 mot.

Som litterære debattar i Stortinget var sakene om Øverland og Eoel dei store utblåsingane i nyare tid.

Samanlikna med desse, var diskusjonane omkring dei nye tildelingane utover i 1950-åra berre som småbobler å rekne, enda det nok vart ein del strid om Helge Krog i 1951 og Aksel Sandemose i 1952.

Endring av tildelingsprosedyren? (1951).

Under dei store diktargasjesakene hadde fleire teke t i l orde for ei omordning av tildelingsprosedyren. Dei meinte det hadde vist seg i 100 år at nasjonalforsamlinga

- 28 -

ikkje var skikka t i l å vera litterært vurderingsorgan, og at Stortinget berre burde løyve ein rund sum og så la departementet ved ei sakkunnig nemnd stå for sjølve utdelinga" I juni 1951 vart det ein lang debatt om dette, etter at stortingskomiteen hadde gjort fram- legg om at tildelinga av kunstnarlØnner skulle takast ut av Stortinget (64 spalter!) } 4 lDette ordskiftet er interessant som uttrykk for kva Stortinget no ved inn- gangen t i l 1950-åra sjØlv meinte om skipnaden med stortings-løyvde kunstnarlønner. Hovudargurnentet frå dei som gjekk inn for nyordninga, var at "stortingsmennene

jamtover ikkje kjenner så mykje t i l kunst og kunstnarar /---/ at dei har godt grunnlag for ei personleg avgjerd"

(nemndformannen Lothe) }51Frå hi sida vart det hevda at konsekvensane av eit slikt resonnement vil bli at Stortinget måtte gi frå seg ei mengd saker som kvar for seg hadde tilknyting t i l spesialfelt i samfunnet. Desse lØyvingane måtte ikkje få preg av å vera vanlege stipend eller forsorgstilskot t i l trengande kunstnarar. Det burde framleis vera "æreløn eller honnør frå folket gjennom Stortinget" (Iveland), eller som representanten Friis sa det: "kunstnerlØnnene skal bevare karakteren av samfunnets honnør og takksemd og være en æresbevis- ning fra samfunnet t i l kunstnerne"761og denne sin høge rang hadde kunstnarlønnene just ved at det var sjølve nasjonalforsamlinga som delte dei ut. Somme meinte og at dei stortingsdebattane som ein fekk i samband med visse tildelingar, verka stimulerande for norsk litteratur

- 2 9 -

og kulturliv. Meiningane om dette spørsm~let gjekk på tvers av partigrenseneF og ved voteringa vart fram- legget om nyordning forkasta med 84 mot 43 røyster~

I midten av 1950-åra 1956) var situasjonen den at 56 hadde kunstnarlØnn løyvd av Stortinget, og 19 av

dess~ var diktargasjar. "Gasjen" var da komen opp i 8 000 kroner.

Dei s i s t e - Rud og Holm (1961).

Dei sis'ce diktarlønnene vart løyvde t i l Nils ,Johan Rud og Hans Henrik Holm i 1961. Og dei siste orda i den siste diktargasjedebatten var det representanten Hovdhaugen som sa: "/ .. / Stortinget kan ikkje gi frA seg sin rett til å vurdere på eige grunnlag når det gjeld utdeling av kunstnarløner.• 77)

Slutt med vanlege diktargasjar (1962).

Og likevel var det just det som skjedde alt året etter. Den 13. desember 1961 vedtok Stortinget å be regjeringa greie ut og koma med framlegg om ei auking og omlegging av statens støtte t i l kunstnarar, og i 1962 vart det vedteke at det heretter skulle vera slutt med nye tildelingar av kunstnarlønner av det gamle slaget.

I staden fekk vi fra same året ordninga med 3-årige ar- beidsstipend og 1-årige reisestipend, ei ordning som i slutten av 1970-åra igjen vart endra t i l det såkalla garantilønn-systemet vi har i dag.

- 30 -

I nokså nøye 100 år fungerte altså diktargasje-

institusjonen. Med debattane i Stortinget - og i pressa - spela dette ei viktig rolle i norsk litterært, kulturelt og politisk liv.

Dette store stoffet prøver eg no å arbeide vidare med, ut frå ulike synsvinklar.

NOTAR

1) J.B. Halvorsen: Norsk Forfatter-Lexicon 1840 - 1880, b. 6, s. 437 - 38.

2) St.prp. nr, 3, s. 32-34 (1-1859/60), Inns·t. S.nr. 74, post 41, (7 - 1859/60), St.tid. s. 743-44 (1859160).

3) St.forh. 1882, VI,s. 219, s. 369 fo og So 375.

4) Jf. St.prpo nr. 66, (4 - 1862163).

5) s.st.

6) Innst.

s.

nr. 98 (9 - 1862163) o 7) S.st.

8) St.tid. s. 525-34 (1862163).

9) Sost. s. 526-27.

10) S.st. s. 527, 11) S.st. s. 530.

12) s.st. s. 53L 13) S.st. So 526.

14) S.st. s. 532.

15) s.st. s. 534.

1 6 ) Bes L nr . 4 5O , s . 6 5 ( 11 - 1 8 6 2 l 6 3 l .

17) Breve fra Henrik Ibsen viH. Koht og J. Elias, b:l (1904), s.81.

18) St.tido s. 534 (1862/63).

19) St.tid. s. 533 (1862/63).

20) St.tid. s. 530 (1862163) o

21) Breve fra Henrik Ibsen, b. 1, s. 85.

22) St.tido s. 892-93 (1865/66) o 23) St.tid. s. 892-93 (1865/66).

24) DØlen, 1866, nr. 28 (8o4.66) og nr. 30 (22.4.66).

25). :i3reVe fra Henrik Ibsen, b. 1, s. 113-15.

26) Stoprpo nr. 84 (4 1865166).

27) St.tido s. 893 (1865/66).

28) Sost.

29) SoSt.

30) Besl. s. 75 (10 - 1865166).

31) Stotido So 1193 (1868/69); besl. s. 78 (10 - 1868169).

32) St.prp. nr. 9, s. 3 13 - 1865/66), Innst. S. nr. 46 s o 1 2 9 { 8 - 1 8 6 5 l 6 6) ' s • tid . s . 21 o -11 ( 1 8 6 5/6 6) o

33) s.st. ·

34) s.st.

- 31 -

35) Halvorsen, op.cit., b. 2, s. 217.

36) Dok.nr. 41, s. 2 (5 - 1882).

3 7) Dok. nr. 4 1 , s. 1 ( 5 - 1 8 8 2 l . 38) St.tid. s. 548-54 (1882).

39) St.tid. s. 550 (1882).

40) St.tid. s. 551 (1882).

41) Dok.nr. 59 (5 - 1882).

42) S.st.

43) St.tid. s. 1208-35 (1882) . . 44) S.st. s. 1217.

45) s.st. s. 1220.

46) St.tid. s. 1204-43 (1885), St.tid. s. 1111-94 (1886) og St.tid. s. 1115-19 (1887).

47) Dok.nr. 66 (5 - 1885).

48) Innst. S. nr. 187 (6 - 1885).

49) St.tid. s. 1242 (1885).

50) s.st., s. 1122 (1886).

51) s.st. s. 1127.

52) s.st. s. 1194.

53) St.tid. s. 1119 (1887).

54) Innst. S. XXVI, t i t . 125 (6a - 1919).

55) St.prp. nr. 1, V, kap. 3, t i t . 142 (1b- 1921).

56) St.tid. s. 1718-30 (7a - 1922).

57) st.prp. nr. 1, V, kap. 3, t i t . 22 (1b- 1923);

Innst. S. XXVI, s. 14 (6a - 1923) 1 St.tid. s. 1501-02 (7a - 1923).

58) St.prp. nr. 1, kap. 227, C, 5 (1a - 1929), Bsj .innst.

S. nr. 23 (6a- 1929), St.tid. s. 904-17 (7a - 1929);

St.prp·. nr. 1, kap. 227, C, 5 (1a- 1931), Bsj.innst.

s. nr. 21, kap. 227, C (6a- 1931), St.tid. s. 493-508 59} St.prp. nr. 1, kap. 227, C, 6 (1a - 1936), Bsj. innst.

·s. nr. 21, kap. 227, C, 6 (6a- 1936), St.tid. s. 839, 844-62 (7b- 1936).

60) Representanten Lars Rornundstad, St.tid. s. 858.

61) St.tid. s. 848.

62) St.tid. s. 370 (7a- 1929), St.prp. nr. 1, kap. 227,

c,

5 (1a- 1931), st.tid. s. 262 (7a - 1931).

63) St.prp. nr. 1, kap. 227, C, 5 (1a- 1932), Bsj.innst.

s. nr. 22, kap. 227, C (6a- 1932), St.tid. s. 789-812 (7a - 1932).

64) Bsj.innst. s. nr. 21, kap. 227, C, 6 (6a- 1937), St.tid. s. 1248-59 (7b - 1937).

65) St.prp. nr. 1, kap. 227, C, 6 (1a- 1938), Bsj.innst.

s. nr. 21, kap. 227, C, 6 (6a- 1938).

66) St. tid. s. 800-44 (7a - 1938).

67) St.tid. s. 805.

68) St.tid. s. 809:

69) St.tid. s. 811.

70) St.prp. nr. 1, kap. 228 C, IIa (1a- 1948), Bsj.innst.

S • nr. 2 7 ( 6 a - 19 4 8) •

71) St.tid. s. 1352-85 (7b- 1948}.

72) St.tid. s. 1374.

73) St.tid. s. 1372.

74) St.prp. nr. 1, kap. 228B, 1 (1a - 1958), Bsj .innst.

S.nr. 32 (6a II - 1951), St.tid. s. 1448-1517 (7b - 1951) •

75) St.tid. s. 1491.

76) St.tid. s. 1511.

77) St.tid. s. 1179 (7a - 1960/61).

- 32 -

Haro.ld Bache-vliig:

Folk og troll

2!!!_E2!:l?~!!~§:1.§~!}_I.Et~11SJE_!!~!:!:!:f!:E~!2:9:_2:;L~~i};!-l!!.?:§!Y§':r!S"_L:I2!2e§

~b§:~_i2Ef~!:!:~E~t~E·

(Tale holdt ved Jonas Lies 150-årsdag 6. november 1983) Samme år som Jonas Lies sendte ut sitt andre tylft med troll- eventyr,, fikk Theodor Ki ttelsen utgi'ct en samling tegninger med ·tittelen "Trollskap." Tilsynelatende har vi da et sammen- treff som bekref'cer kultuxhis'corikeres yndlings tanke: At det ved visse åndshistoriske metningspunkt skjer en utkrystalli- sering som lar sterkt beslektede kunstverk se dagens lys samtidig. Kunstverk som er oppstått uavhengig av hverandre under vid·t forskjellige forhold. Kittelsen fra sin ensomhet i Sigdal og Jonas Lie fra s i t t mondene Paris slipper

samtidig løs trollskapen i 90-åras norske kulturliv.

Det dreier seg imidlertid ikke om sammentreff, men om sammen- heng. Forleggeren Ernst Bojesen i København sendte Kittelsens serie "Fra Lofoten" og deler av "Trollskap" t i l Paris

allerede i 1888 og ba Jonas Lie forsyne tegningene med et forord. Lie satt på bildene i 3 år. Noe forord ble det ikke t i l ; derimot overrasket han både Kittelsen og sitt publikum med Trold I og II. 1 )

Og selv om Kittelsen aldri kom t i l å illustrere Jonas Lies samlinger med Trold, har '.·i lett for å oppleve disse

eventyrene i en aura som også Kittelsen la lys og farge t i l . Dvs. en aura av naturensomhet og disig stemningsfylde, av selsomme tildragelser i villmarken østenfor sol og vestenfor måne. Veldige troll gaper mot oss fra ødslige vann og hav- vidder, sitter bundet i stokk og stein og grubler, slåss på liv og død i forrykende snøkav.

Det er en lang tradisjon for å knyt·te folketroens skikkelser svært nær t i l naturen, for å se dem som skapninger fantasien hjelper seg med der natu_rmaktene tar overhånd og unndrar seg forklaring og kontroll. Dette er hovedpoenget allerede i den

- 33 -·

grundige omtalen dikt:ere,n ll~ndrects Munch ga ll.sb:i ørnsens e:amlin<J med sa.gn og ev.antyr i 1848 ~ Ha.n oppfatter de my-tiske skikl\:e.lsene som nat:urue:csonifikc~_sjoner som drruna.tisk synlig=

gj {bring 2.v c;, l t i na·t\J.ren s:om gå:t: O\te:c forst.a.nden" Det het:er her:

"Overkommer det ham (dvs. bonden) i de dunkle vilde Naaleskove .. i de , snart grøntsmilende ,. snart mørkt- truende Fjeldlierf de dyb-e Kj2rn den Ensomhedsgruf den besynderlige mellern vernodtg Lys'c og Rædsel delte St::.em11ing ^f som en .s a.ctdan Naturs u..n1idO.elbare Magt opvæ.k.ker,

( ... ) -da kunde vel alene disse og lignende Stemninger og Sit:u.a-tioner ·til enhver Tid væ..re tilsi:rækkelige t i l aF deres egen Kraec at frembringe hos denne simple Bjerg·- boer For<=:stillinger om og Troen paa halvt gode .. halvt onde Na'curvæsener, paa hans Huldrer, Nisser, Trolde ... "

(min uth. B.W.)2l

Et liknende syn på trollskapens opprinnelse gir Arne Garborg uttrykk for et par tiår seinere. I et tilbakeblikk på barne- tidas inntrykk fra natur og folketro skriver han bl.a.

"i Heidane hev alle Troll heime. Her vert Folkesegni fØdd.

( .. ) Det er Heidane som diktar og kved."

Slik har vi vel ennå en tilbØyelighet t i l å oppfatte folke-

·troens vesen. Den. har sitt utspring j_ en tid da folket levde i en magisk naturtils'cand,og myteskikkelsene navnga en angst og fascinasjon som oppsto i menneskers enso~ne møte med en dragende naturovermakt. Eventyrets verden er en slags før- sivilisatorisk verden, forut for og utenfor den menneskene har erobret med kul'civering og forstand. Folkefantasiens dyre- og· menneskelignende skikkelser blir sett som natur- produkter, som naturmakter fortettet og billedgjort. Alt som

s&~funnet ennå ikke har nådd fram t i l og klart å binde og gjennomskue.

Når den gamle folkloristiske myteskatten blir gjenopplivet i 1890-åra, er det ikke ut fra den nasjonalroman'ciske periodens interesse for folkets urtid og en uberørt natur.

Det dreier seg om oppvåkningen av en psykologisk interesse;

det såkalt sjelelige gjennombrudd avløser det moderne.

Men i sin bruk av tradisjonsstoffet oppfatter dikterne 'crollskapen helt i analogi med den roman·tiske tolkningen av

- 34 -

folketroens opprinnelse. Ved hjelp av de gamle sagn- og eventyrskikkelsene kan dikterne navngi områder av menneske- sinnet som samfunnet ennå ikke har trengt fram t i l , krefter som er dunkle og uforståtte, tilgjengelig bare for fantasien.

Om troll-dikteren Jonas Lie sier Garborg at han sammen med tida bryter opp fra realismens klarhet og overfladiskhet og søker dypere inn. 4l

Det er også en slik ny-romantisk oppfatning Lie gir uttrykk for i det velkjente forordet t i l Trold, som forøvrig ble skrevet i 18S8, samme året han fikk Kittelsen t i l gjennomsyn.

Trollene oppfattes som rester av en ukontrollert natur- opprinnelighet i menneskesinnet. Hinsides refleksjon og rasjonalitet driver de sitt egenrådige og lunefulle spill.

I et ikke-sosialisert område av psyken står mennesket overfor en overmakt like skremmende som rise og draug. Og kampen mot trollkreftene ytrer seg i en angst for mørke og alskens moderne overtro.

Jonas Lie vil trenge "dypere inn", og derfor søker han hjelp og inspirasjon i en gammel myteverden som engang hjalp menneskene t i l å mestre og tolke angsten i kampen med en utemmet fysisk natur. Folketroens forestillinger og motiver brukes t i l å benevne sjelelige urkrefter som en moderne rasjonalitet hadde oversett og undervurdert. Trolleventyrene oppdyrker genrer som gir det irrasjonelle form og skikkelse.

Slik blir de et mulig hjelpemiddel i menneskenes kamp for

"at skille sig fra og lØse sig ud af det Elementære."

Dette er Jonas Lies hovedanliggende i hele alderdomsverket fra og med romanen Onde Magter, som kom i 1890. For såvidt altså et rasjonalistisk anliggende. Den gamle folketradisjonen hadde ikke noe håp om å kunne skape seg en mer tøylet og håndterlig natur gjennom sine forestillinger, mens Lie antyder det som et sivilisatorisk prosjekt å overvinne trollene, tvinge det elementære under seg. Men, som Asfrid Svensen har pekt på, er Jonas Lies holdning i troll-historiene mer ambivalent enn forordet skulle tyde på?>De blinde natur- impulsene betyr ikke bare forlokkelse og avsporing, men

- 35 -

representerer også et utopisk håp om en mulig gjenforening med en tapt opprinnelighet.

I dette foredraget vil jeg antyde en annen type dobbelthet som ikke synes å ha vært klart erkjent av Jonas Lie, men som tekstene hans bærer bud om gjennom alle faser av forfatter- skapet. Jeg vil søke. å påvise at det er et meget påfallende naboskap mellom trollmakt og samfunnsmakt i noen sentrale Jonas Lie-tekster, et naboskap som mer enn antyder at

motsetningen mellom instinkt og fornuft, natur og kultur, er av et dialektisk slag. Det innebærer ikke at slike

oppfatninger som jeg innledningsvis har referert er gale, men at de brukt ensidig er mangelfulle og misvisende.

Ikke minst har de bidratt t i l å skape altfor skarpe grenser mellom ulike faser i Jonas Lies diktning, og t i l å fremme lesemåter som skiller leserene i bukker og får med hver sine atskilte gressganger i forfatterskapet. Jeg vil argumentere for teigblanding.

Den omtalte dobbeltheten vil jeg nærme meg via en omvei som fører tilbake t i l tida fØr Jonas Lies oppsiktsvekkende debut med Den Fremsynte i 1870. La meg først minne om det dype slektskapet mellom Trold-diktningen og David Holsts nordlandske eventyr. Flere fortolkere har med begeistring ment at utgivelsen av Trold innebar en lykkelig tilbake- vending t i l de kildene Lie hadde øst av i debutarbeidet.

Og at dikteren fra og med 1890 for alvor finner seg selv.

Men hva var så bakgrunnen for fortellingen som med et knall skrev dikterens navn med lysskrift på Nordens himmel?

Lie uttalte selv i et intervju fra 1893 at Den Fremsynte rommet "alt det som var opsamlet i mig" og at det var rent ut av seg selv han diktet der.⁶~okas hemmelighet skulle altså bero på at den klarte å forløse Jonas Lies dypeste erfaringer slik de hadde bunnfelt seg omkring 1870, og å gi dem en kunstnerisk gyldig form.

- 36 -

Disse erfaringene var t sannhet overveldende; de rommet drematisk fylde t;ils.t.::::ekkelig for mange menneskeliv. Det skal godt gjØres å finne en forfatter som i en slik grad som Lie først levde livet og siden beskrev det "gjenopplivet i erindringen". Det'ce er godt avspeilet i Arne Garborgs bok om vennen, der han gir liv og dikt om'crent likeverdig plass og verdi. Perioden som aktiv borger er tegnet skarpt og drema-_

tisk. Jonas Lie vax utstyrt med fedrelandssinn og borgerånd med røtter både i 18'14, 1830 og 1848.7)Han kastet seg som ung sakfører med glupende, altetende appetitt ut i semfunnet.

Det kan virke som om prokuratoren på Kongsvinger hadde tatt mål av seg t i l å legemliggjøre hele sin nasjons liv og

oppdrift, ·til å bli en nasjonal avan1=garde over bredest mulig front. Han er embetsman.n, tiltaksfylt forretningsmann, vidt- spennende jo=nalist og sosial orga.nisator. Han eier og utgir nasjonens førende kulturtidsskrift og hvelver poesiens glans over det hele i tallrike leilighetsdikL Kort sagt: Han kaster sine rike sjelsevner og sitt overstrømmende hjertelag inn t i l beste for samfunn og fedreland.

Og så kommer raset, uavvendelig og langsomt aksellererende.

Konjunkturene i trelasthandelen svikter, sikre og faste verdier i storskogene rundt Kongsvinger dunster bort. Bare de ville, dystre grantrærne står tilbake. Selv de beste menn, slik som Jonas Lies venn og borger ideal, Adolf Bredo s·tabell, må gi tapt. Stabell dØr i 1865, slagen og ruinert. Jonas Lie må fraflytte og innstille sine betalinger i 1868. I to år fekter han seg igjennom inne i Kristiania, holdt oppe av vennehjelp og nådsensbrØd. Og de tapte slag kan telles over flere viktige avsnitt. Arne Garborg har vist hvordan neder- lagene rammer nesten alt Jonas Lie har trodd på i samfunn og politikk, hjemme og ute. Pragmatism.e og maktspråk viser seg viktigere enn tro og idealer.

Det er borgeren Jonas Lie som synes nesten dødelig ramt.

En mann som i god gammel romerånd har virket utrettelig for utvikling og framsteg t i l allmennvellets beste, har opplevd at innsatsen vender seg t i l forbannelse for alle dem