Yüksek işsizlik düzeyi, hızlı nüfus artışı, hammadde ithalatına dayalı üretim anlayışları kimi nedenlerden dolayı GOÜ’ler, ÇUŞ’leri kendi sorunlarının çözümüne en iyi yollardan biri olarak düşünmüşlerdir. GOU’lerin istekleri dışında, ÇUŞ’lerin bu ülkelerde yatırım yapmaları için konuk ülkenin işçilerindeki teknik kapasiteleri, üretkenlikleri ve teknolojik kapasiteye sahip şirketlerle alt sözleşmeler yapabilmeleri, uygun altyapı, yurtiçi pazarın büyüklüğü, rahat çalışabilmelerini sağlayacak uygun hukuki düzenlemeler ve devlet güvencesi ile ülkede siyasi istikrarın temin edilmiş
olması kimi göstergeleri gözden geçirmekteler. Başka bir deyişle yatırımları için yüksek kar ve düşük risk vadeden ülkeleri seçerek faaliyet göstermekteler. ÇUŞ’ler, GOÜ olarak tanımlanan Iran ve Türkiye’de yatırım yapmak için bu faktörleri gözden geçirmekteler. Özellikle siyasi istikrara sahip olma konusunda yüksek kriterlere sahip olmaları gerekmektedir(kepenek,2010,s.34).
Makro ekonomik göstergeler açısından İran ve Türkiye’yi göz önüne alarak değerlendirmek istediğimizde ÇUŞ’lerin yatırımları ve kalkınma göstergeleri arasında genellikle bir olumlu ilişkiden bahsetmek mümkündür. Yalnız bu olumlu durumda, siyasal istikrarın çok önemli röle sahip olduğu söylene bilmektedir. Siyasal istikrarın zaafa uğraması yabancı yatırımların riskini artırmasından dolayı bu ülkelere yapılan yabancı yatırımların düşmesi sonucunu vermektedir. İran ile Türkiye’ye çok uluslu şirketlerin doğrudan yabancı yatırım (DYY) olarak 2000 ile 2011 yılları arasındaki giriş miktarları ile ortalama büyüme oranları ve işsizlik oranları üzerindeki etkileri ile ilgili yapılan analizde;
Kaynak World Development Indicators database (www.worldbank.org)
Şekil 4.1. İran’da Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımı, Büyüme ve İşsizlik İlişkisi (2000–2011)
İran: Şekil 4.1’de görüldüğü üzere İran’a 2000 ile 2011 yılları arasındaki DYY yatırımları azda olsa daima artan bir büyüme seyri izlemiştir. 2000 yılında sadece 39 milyon dolar olan dolaysız yabancı yatırımlar 2011 yılına kadar çok az düşüş ve kalkışlara tabi olan bir seyirle 4 milyar 150 milyon $ ulaşmıştır. Aynı yıllarda işsizlik verilerine baktığımızda 2000 yılındaki % 11,6 olan işsizlik oranı DYY artışlarına olumlu tepki göstermeyerek aynı seyirle artmak eğiliminde olmuştur. Büyüme oranı ise 2000 yılında % 5,14 iken 2011 yılında eksilere inerek % -2,3’lere inmiştir. 2000 ile 2011 yılları arasında büyüme ve işsizlik oranları arasındaki ters yönlü ilişki ekonominin gittikçe kötüleşmesine işaret ederek bu oranların açıkça birbiri ile örtüştüğünü ortaya koymaktadır. Büyüme oranlarının eksilere düşmesi seyri gittikce artan işsizlik oranlarıyla örtüşse de DYY’nin artış seyri ile uyum göstermemektedir. Bu olgunun açıklanmasına Batı devletleri tarafından İran ekonomisine uygulanan çeşitli ambargolar neden gösterilebilir.
Kaynak World Development Indicators database (www.worldbank.org)
Şekil 4.2. Türkiye’de Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımı, Büyüme ve İşsizlik İlişkisi (2000–2011)
Türkiye: Şekil 4.2’de görüldüğü üzere Türkiye’de 2000 ile 2001 yıllarında DYY miktarında artışa rağmen büyüme oranında yavaşlama yaşanmıştır ve bununla paralel olarak işsizlik oranlarında artış görülmektedir. 2001 yılından 2004’e kadar DYY’de ortaya çıkan küçük dalgalanmalara bakmayarak ve 2001 yılına göre ortaya çıkan düşüşe rağmen işsizlik oranları paralellik gösterse de büyüme oranlarında büyük bir sıçrama ortaya çıkmaktadır. 2001 yılında % -5,69 olan büyüme oranı 2004’de % 9,36 oranında artış göstermiştir. 2005 ve 2006 yıllarına gelindiğinden DYY oranında bir patlama ortaya çıkarak 2004 yılındaki 2 milyar 785 milyon dolarlık değerinde olan DYY 2006 yılında 20 milyar 185 milyon dolara ulaşmıştır. Aynı yıllarda Türkiye ekonomisi büyüme oranında yavaşlama kaydederek 2004 yılındaki %9,36 oranından 2005’te % 8,40’a ve 2006 yılında ise % 6,89 oranına ulaşarak daha küçük bir büyüme oranı elde etmiştir. 2007 yılında ise DYY oranındaki artışı büyüme oranındaki düşüş ve işsizlik oranındaki artışı takip ederek genel ekonomi seviyesinde bir kötüleşme görülmektedir.
2008 yılında DYY oranında ortaya çıkan düşüşü işsizlik oranında artış ve büyüme oranındaki düşüş takip etmesine rağmen, işsizlik oranında DYY düşüş oranına görece daha çok artış ve büyüme oranında da daha çok düşüş oranı kaydedilmiştir.
Başka bir deyişle 2007 yılında zirve yapan DYY takip eden yıllarda düşüş trendine girmiştir. Özellikle 2009 Küresel Ekonomik krizin etkisiye 2009 yılında düşüşün en alt noktası görülmüştür. Kriz sonrası takip eden iki yılda belirli oranlarda toplarlanma görülmüştür. DYY paralel olarak hem işsizlikte hem de büyümede benzer süreçler yaşanmıştır. Takip eden yıllarda bu 3 veride küçük seviyeli dalgalanmalar yaşanmıştır. Bu dalgalanmalar kriz sonrası dönemde toparlanma dönemleri eksene uygun olarak görülmektedir.
Kriz sonrası toparlanma dönemi yılları incelendiğinde; 2010 ve 2011 yıllardında oransal olarak en hızlı toparlanan büyüme rakamları olmuştur. DYY incelendiğinde 2010 kismi bir iyileşme görülsede yeterli düzeyde değildir fakat tkaip eden yılda görece bir iyileşme yaşanmıştır. Bu dönem de işsizlikde genel trende uygun olarak azalış göstermektedir. Buna göre türkiyede DDY lerin büyüme oranları üzerinde genelde olumlu bir etkide bulunmadığı ifade edilebilir.
SONUÇ
Gelişmekte olan ülkeler kalkınma yolunda çeşitli sorunlarla karşı karşıyadırlar. Bu sorunların en önemlilerinden birisi sermaye yetersizliğidir. Teknolojik yetersizlik, deneyimli ve uzman iş gücü yetersizliği, uluslar arası rekabette üretim ve pazarlama yetersizliği vs. sorunlarda bu ülkeleri kalkınma yolunda yetersiz kılan diğer etkenler olarak sayılabilir. Kalkınmak için çaba göstererek çeşitli gelişme yollarını ve stratejilerini takip eden gelişmekte olan ülkeler, bu sorunları ortadan kaldırmaya yönelik başvurdukları en önemli yollardan biri çok uluslu şirketlerin kendi ülkelerindeki faaliyetlerine zemin hazırlamaları olmuştur.
Küreselleşmenin meydana getirdiği sonuçlar nedeniyle ülkeler birbirine daha bağımlı hale gelmiş ve her hangi bir ülkedeki gelişmeler diğer ülkeleri ve bazen tümünü etkilemektedir. Bu etkilenmenin olumsuz yönleri ile birlikte olumlu boyutları da bulunmaktadır. Uluslararası sermayenin ticari hareketleri ve gelişmiş ülkelerden diğer az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelere transfer ola bilmesi bu olayın olumlu yönlerinden birini oluşturmaktadır. Sermaye transferinin en önemli yollarından biri çok uluslu şirketler vasıtasıyla yapılan doğrudan yabancı sermaye yatırımlarıdır. Genellikle gelişmekte olan ülkelerin 1990’lardan sonra tercihleri, doğrudan sermaye yatırımlarının ülkenin kalkınması amacıyla cezp edilmesi yönünde olmuştur.
En az iki farklı ülkeden örgütleri bir araya getiren, Çok uluslu şirketler ve onlara konukluk eden GOÜ’ler bu karşılaşmadan veya ortaklıktan elde edecekleri yararlar yanında birlikte çalışmanın dezavantajlarını da yaşamaktalar. Gelişmekte olan ülkelerin birçoğunda demokrasiye müdahale, siyasi istikrarsızlık, kamu açığı, askeri müdahaleler gibi siyasi ve iktisadi ortak yönlerin olduğuyla birlikte Çok uluslu şirketlerin bu ülkelerin siyasi, iktisadi ve kültürel hayatlarına bıraktıkları olumlu ve olumsuz etkiler de bu ülke yöneticiler ve düşünürlerini ciddi biçimde endişelendiren diğer ortak yönlerden sayılabilir. GOÜ ekonomileri kolay ve hızlı bir şekilde hareket edebilen sermeye ve işgücü hareketlerine karşı savunmasız bir hal almıştır. Spekülatif baskılar artmış, bir ülke veya piyasada meydana gelen bir kriz diğer ülke veya piyasaları etkiler hale gelmiştir.
Gelişmekte olan ülkelerde farklı kalkınma stratejileri uygulanmasına rağmen DYY’lere önem vermek konusunda ve bu aracı tasarruf ve yatırım yetersizliği
sorunlarının ortadan kaldırılmasına uygun bir araç olarak kabullenip kullanılması konusunda ortak yol izledikleri görülmektedir. Bu aracı kullanmak içinde ÇUŞ’lerin kendi ülkelerinde çalışmalarına müsait zemin hazırlamaya ve işbirliği yapmaları yoluna gitmektede ortak yol izledikleri görülmektedir.
GOÜ’lerin ÇUş’lerle yaptıkları işbirliğinden elde ettikleri avantaj ve faydaları veya diğer bir deyişle bıraktıkları olumlu etkileri, yatırımların artması, yeni teknolojilerin GOÜ’lere transferi, çeşitli üretim teknolojileri, istihdam alanının genişlemesi ve bunun sonucunda ve paralel olarak büyüme oranındaki artış ve ihracat üzerinde bıraktığı olumlu etkiler olarak bu ülkelerin kesin tercihlerini oluşturmakta en önemli etkenler arasındalar. Bunun karşılığında ÇUŞ’ler daha iyi ve yeni kaynaklara ulaşmış, yeni piyasalar elde etmişlerdir. ÇUŞ’lerin bıraktığı olumsuz etkilerden, transfer fiyatlandırması, ekonomi içerisindeki hâkim sektörler üzerindeki bağımlılık etkisi ve gelir dağılımı bozukluğu gibi etkilerden söz edile bilir.
GOÜ’lerin kalkınmaları yolundaki çeşitli stratejilerin başarılı olup olmadığını etkileyen yapısal özelliklerinde benzeşmelerine rağmen farklı siyasi, iktisadi ve kültürel yapıya sahip olmaları, istikrarsızlıklar, enflasyon oranları, iç ve dış borçlar oranında ki farklılıklar vs. etkenler bu ülkelerin kalkınmadaki başarılarını derinden etkilemektedir.
Bu etkenler GOÜ’lerin ÇUŞ’lerle olan ilişkilerini ve bunlara olan bakış açılarını da etkilemektedir. GOÜ’lerdeki yapısal ve kurumsal farklıklar hem DYY’lerin hem de diğer faktörlerin düzey ve nitelik itibarı ile kalkınmadaki rolünün başarısını derinden etkilemektedir.
Bu çalışmanın teorik bölümünde, gelişmekte olan ülkelerin kalkınma sorunlarının benzeştiği ve çok uluslu şirketlerin bu ülkelerin kalkınmaları üzerinde olumlu etkiler bıraktıkları tesbit edilmiştir. Diğer bir deyişle olumsuz etkilerin tespit edilmesine rağmen olumlu etkiler daha ağırlıklı görülmektedir ve bu olay GOÜ’lerin ÇUŞ’lerle olan ilişkilerinin devamlılığını sağlamaktadır. Bu durum Türkiye ve İran ülkeleri hakkında da geçerli sayılır ancak Türkiye ve İran ekonomilerine ait yıllık DYY oranlarındaki artışlar ve düşüşlerle aynı yıllardaki işsizlik ve büyüme oranlarının değişmelerini karşılaştırdığımızda söz konusu olumlu etkiler açıkca görülmemektedir.
Bunun nedeni olarak da teorik bölümlerde kapsamlı biçimde ele alınan GOÜ’lerdeki yapısal sorunları gösterebiliriz.
Diğer gelişmekte olan ülkeler gibi Türkiye, küreselleşme olgusu ile birlikte son yıllarda yaşadıkları ekonomik, sosyal ve siyasal krizlerle birlikte Çok Uluslu Şirketlerden kalkınma beklentileri, sağlam ve kararlı kontrol mekanizmaları kurulmadığı müddetçe arzu edilen amaca ulaşmaları zor görünmektedir. Ama bu şartlar sağlanmadığı sürece yukarıdaki analizde de görüldüğü üzere Çok uluslu şirketlerin yatırımları, bu ülkelerin kalkınmaları üzerinde kendi olumlu etkilerini tam olarak açıkça gösteremeyeceklerdir.
KAYNAKÇA
Akhavi, Daryoosh (1989). Tahavvol va Takamole Sakhtare Eqtesade Beynolmellal.
Tahran: Sepid Yayınları.
Dunning, Rajneesh, Narula, John H D (2002). “Industrial Development, Globalization and Multinational Enterprises: New Realities for Developing Countries”. Oxford Development Studies, 28(2), 142–167.
Erdoğan Bülent (2006). Gelişmekte Olan Ülkelerde Finansal Krizler ve Finansal Kriz Modelleri. (Yüksek Lisans Tezi). Kahramanmaraş: Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü.
Erno, Pascal (1986). Üçüncü Dünyanın Borcu. Tahran: Emirkebir
Farjadi, Gholamali (1989). Daramadi bar Nazariyehaye Roshd va Toseeye Eqtesadi.
Tahran: AlborzYayınları.
Gediz, Burcu ve Ercan, Uşun (Ocak-Şubat 2005). “Sürdürülebilir Büyüme-Yapısal İstikrarsızlık ve Üretememe Modeli Türkiye”. Active Dergisi, 1-27.
Genceli, Mehmet (1991). “Yabancı Sermaye Yatırımlarının Duyarlılık Analizi”.
İstanbul: İTO Yayın No: 20,.
Gönensoy, Emre (Kasım 1982). “Türkiye Ekonomisi ve Yabancı Sermaye”. (Açık Oturum). Banka ve Ekonomik Yorumlar Dergisi, Yıl 19, Sayı 11, 15-33.
Görgün, Tuğrul (2004). Doğrudan Yabancı Yatırımların Tarihsel Gelişimi Çerçevesinde Yatırımların Geliştirilmesinin Etkin Kurumsal Yapılanmaları. (Uzmanlık Tezi).
Ildır, Mehmet Burak (2001). Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımlarının İktisadi Etkileri Türk Otomotiv Sektörü Örneği, (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul:
Marmara Üniversitesi.
Işık, Hüseyin (2005). Çok Uluslu Şirketlerde Örtülü Kazanç ve Örtülü Sermaye (Uluslar Arası Düzenlemeler ve Uygulamalar İle Türk Vergi Sisteminin Karşılaştırılması ve Öneriler. Yayın No2005-370. Ankara: T.C. Maliye Bakanlığı, Araştırma, Planlama Ve Koordinasyon Kurulu Başkanlığı.
Kabaş, Tolga (2004). Gelişmekte Olan Ülkelerde Finansal Krizleri Belirleyen Faktörler ve Uluslararası Finans Sistemi, (Yüksek Lisans Tezi). Adana: Çukurova Üniversitesi.
Karadağ, Ahmet (2006). “Sürdürülebilir Demokrasi”. C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 7(1), 75-101.
Karahan, Özcan (2013). “Türkiye’ye Yönelik Yabancı Sermayelerin Hacmi ve Kompozisyonundaki Gelişmeler”, Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 21(1), 299-316.
Karluk, Rıdvan (2003). Türkiye'de Yabancı Sermaye Yatırımları. İstanbul İ.T.O., Ekonomik Yayınlar Dizisi, No. 13.
Kepenek, Yakup ve Yentürk, Nurhan (2010). Türkiye Ekonomisi. Remzi Kitabevi, İstanbul.
Mojtahedi, İraj (2003). “Shrkathaye Chand Melliyati dar Sahneye Eqtesade Jahani”.
Ettelaate Siyasi Dergisi, 1(24), 70-93.
Nahavandi, Hooshang (1989). Masaele Toseeye Eqtesadi, Tahran: Simarub Yayınları.
Özcan, Faysal (2009). Dünya’da ve Türkiye’de Serbest Bölge Uygulaması. Maliye Bakanlığı APKKB, Yayın No: 2009, 293.
Qarebaghiyan, Morteza (1994). Tejarat va Tosee. Tahran: Daneshgahe Tarbiyat Modarres, Tahqiqate Eqtesadi Yayınları.
Rahnoma, İraj (2009). Afsaneye Tazad va Afsaneye Chand Qotbiye Este’mare Sarmayedari. Tahran: Damane Basımevi.
Rajabzade, Ahmad (2008). Jamee Shenasiye Tosee Barrasiye Tatbiqi Tarikhiye İran va Japon. Tahran: Salman Yayıncılık.
Rodrik, Dani ve Velasco, Andres (1999). “Short Term Capital Flows”. Paper Prepared for the 1999 ABCDE Conference at the World Bank
Samir, Amin, (1991). Eşitsiz Gelişme. (Çev.: A. Kotil), İstanbul: Arba Yayınları.
Serin, Necdet (1981). Kalkınma ve Dış Ticaret; Azgelişmiş Ülkeler ve Türkiye Yönünden. (3. Baskı). Ankara: Ankara Üniversitesi S.B.F. Yayınları, No 463.
Shahrabi, Shahrokh (2007). Negahi Jame’ va Moruri bar Tarikhe Nazariyate Toseeye Eqtesadi. Tahran: Alam Yayıncılık.
Siverekli, Demircan, Esra (2003). “Vergilendirmenin Ekonomik Büyüme Ve Kalkınmaya Etkisi”. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Sayı 21, Temmuz-Aralık, 97-116.
Uras, Güngör (1979). Türkiye'de Yabancı Sermaye Yatırımları. İstanbul: İktisadi Yayınlar.
Yavilioğlu, Cengiz (2002b). “Geri Kalmışlık Olgusu ve Ekonomistik Kalkınma Teorileri (Eleştirel Bir Yaklaşım)”, C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 3(2), 49-70.
RAPORLAR
DPT (2000b). Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları. 8.BYKP, Yayın No: DPT:
5214-ÖİK: 532, http://ekutup.dpt.gov.tr, Ankara, 20.02.2007.
Konya Ticaret Odası (2006). “İran Ülke Raporu”, Erişim Tarihi.
10.03.2013.http://www.kto.org.tr/d/file/iran-ulke-raporu.doc
REPORT (1998). of The Working Group on Transparency and Accountability www.ustreas.gov/press/releases/reports/report31063.pdf, 10.01.2007
UN Center on transnational corporation, TNC in world Development (new York: UK 2010)
UNCTAD (2003). “Dünya Yatırım Raporu 2005”, Trends and Determinants, Geneva and New York.
UNCTAD (2009). “Dünya Yatırım Raporu 2005”, Trends and Determinants, Geneva and New York.
UNCTAD (2010). “Dünya Yatırım Raporu 2005”, Trends and Determinants, Geneva and New York.
İNTERNET KAYNAKLARI
Acemoğlu, Daron - Johnson, Simon - Robinson, James ve Thaicharoen, Yunyong (2002). "Institutional Causes, Macroeconomic Symptoms: Volatility, Crises and Growth", Erişim Tarihi: 10.01.2007, www.mit.edu/faculty/acemoğlu.
Aftermath of Capital Account Liberalization (ty). Boğaziçi Üniversitesi, Erişim Tarihi:
10.01.2013, www. boun.edu.tr/papers/pdf/wp-01-14.pdf.
Akdiş, Muhammet (2001). "Küreselleşmenin Finansal Piyasalar Üzerindeki Etkileri ve Türkiye Finansal Krizler-Beklentiler", Denizli: Pamukkale Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, Erişim Tarihi: 15.02.2013.
http://makdis.pamukkale.edu.tr/
Aktan, Coşkun Can ve Vural, İstiklal Yaşar (2002). “Çok Uluslu Şirketlerin Hegemonyası”, Erişim Tarihi: 15.03.2013, http://www.canaktan.org, 15.03.2013.
Alper, C. Emre ve Öniş Ziya (2001). Financial Globalization, the Democratic Deficit and Recurrent Crises in Emerging Markets: the Turkish Experience in the.
Erdoğan, İrfan (2013). “Neo-Marksizm: Bağımlılık ve Az Gelişmişlik”, http://www.irfanerdogan.com/modernlsm/18frank.htm
Göbenez, Yılmaz (2006). “Gelişmekte Olan Ülkelerde Teknoloji”, 25 Aralık, Gen bilim Türkiye Bilim Sitesi, Erişim Tarihi: 20.02.2013, http://www.genbilim.com.
Güngör, Kamil, (2005). “İktisadın Tarihine Kısa Bir Bakış Ve Merkantilizmden Günümüze İktisadi Düşünceler”, Erişim Tarihi: 15.05.2013, www.ceterisparibus.net.
Keskin, Arif (2012). “İran-Türkiye İlişkilerinin Ekonomik Boyutu”, http://www.1news.com.tr/yazarlar/20110718011143695.html
Şan, Müjgan (2005). “Kalkınma Planlamasında Bilgi Yönetimi ve Devlet Planlam Teşkilatı İçin Kurumsal Bilgi Politikası Modeli”. Ankara: Yönetim Bilgi Merkezi Daire Başkanlığı, Erişim Tarihi: 05.02.2013, http://ekutup.dpt.gov.tr.
T.C. Dış İşleri Bakanlığı (2013). http://www.mfa.gov.tr/turk-ekonomisindeki-son-gelismeler.tr.mfa
TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu). (ty). http://tuikapp.tuik.gov.tr/disticaretapp/
disticaret.zul?param1=0¶m2=0&sitcrev=0&isicrev=0&sayac=5801
Uçmazbaş, Erol ve Cin Ertuğrul (2004). “Yabancı Sermaye Sayesinde İngiltere'deki İstihdam Artıyor”, İstanbul, Erişim Tarihi: 31.10.2013, http://www.hud.org.tr.
WORLD BANK (2013). World Development Indicators, Erişim Tarihi: 20/11/2013, http://ddpext.worldbank.org/ext/DDPQQ/report.do?method=showReport.
Yolcu, Ekrem (2013). “İran”, http://www.enfal.de/iran.htm
Yükseler, Zafer (2005). “Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları ve İş/Yatırımı İlişkisi"
T.C. M.B. Yayını, Aralık, Erişim Tarihi: 25.3.2013.http://www.tcmb.gov.tr.
ÖZGEÇMİŞ
Kişisel Bilgiler
Adı Soyadı Sonya SOLEYMANİ
Doğum Yeri ve Tarihi İran, Maku, 1986
Eğitim Durumu
Lisans Öğrenimi Maku, İslami Azad Universitesi, İran
Y. Lisans Öğrenimi Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü
Bildiği Yabancı Diller Türkçe, Farsça, İngilizce
İletişim
E-Posta Adresi [email protected]