I The model
H. Expectation updating
Hangi sektör olursa olsun, başarının altında hammaddeden önce yönetim ve yetişmiş insan gücü kapasitesi gelmektedir. İyi yönetim, iyi liderlik, güçlü takımların oluşumunu sağlar. İyi yönetim, işin ehil kişilerce ifa edilmesi gerektiğini de içeren bir kavramdır. İnsanlığa daha iyi bir hayat sunmayı iddia eden tüm din ve ideolojiler de, işi ehline vermeyi, adam kayırmacılığı, nepotizmi, torpil ve iltimastan kaçınmayı; alanında iyi yetişmiş kişileri iş başına getirmeyi öğütlemektedir. Bu görüş tüm yönetim kitaplarının ana ilkesidir. Büyük İskender’in “Bir koyun tarafından komuta edilen aslan ordusundan korkmam; ama bir aslan tarafından komuta edilen koyun
112
ordusundan korkarım.” veciz sözü ile liderliğin ve etkili yönetimin önemi vurgulanmıştır345. Yönetim ve liderlik, bireysel, örgütsel ve toplumsal düzeyde güç ve sinerji yaratacak güçlü bir potansiyel barındırır. Duygusal zekâ becerisi yüksek, işi ile barışık ve işyeri mutluluğu iyi düzeyde olan ve verdiği kararlarda etik değerlere uygunluğa dikkat eden yöneticilerle toplumsal sorunlar en aza indirilebilir ve her toplum, pek çok amacına ulaşabilir. Elbette bu yeteneklerden yoksun yöneticilerle aynı toplum mevcut seviyesini de yitirme tehlikesi ile de karşı karşıyadır. Başta Türkiye olmak üzere, diğer pek çok ülkeye göre yeraltı ve yer üstü zenginlik avantajlarına sahip olan ülkelerde, halkın aynı derecede bir refah, kültür ve gelişmişlik düzeyine sahip olamaması temelde bir yönetim sorunudur.
Tek başına bilişsel zekâ, gündelik hayattaki problemleri çözmek için yeterli değildir. Örneğin, tehlike arz eden durumlarda, zorluklarla mücadele etmede, eş seçme ve aile kurmada, acı ve kayıplarda, bazı sosyal ilişkilerde bilişsel zekâ tek başına etkin sonuç vermez. Böyle durumlarda duygusal zekâya ihtiyaç vardır. Çünkü duygular insanları belirli durumlarda belirli şekillerde hareket etme konusunda insanları yönlendirir. Güçlüklerle karşı karşıya geldiklerinde nasıl davranacakları konusunda fikir verir. Bunun için duyguları tanımak ve onları anlamak gereklidir. İşletmelerde, özellikle de eğitim kurumlarında duygusal zekânın önemine gün geçtikçe daha fazla dikkat çekilmektedir. Tüm bu nedenlerden ötürü, duygusal zekânın organizasyonlar üzerinde etkisi son yılların en çok merak uyandıran konularından biri olmuştur346.
Yönetim ve organizasyon biliminin tarihsel gelişim sürecine bakıldığında, insanı bir makine gibi gören iş ve görev odaklı bir anlayıştan, çalışanı her şeyden önce duygu ve düşünceleri olan bir insan olduğu anlayışına ulaşıldığı görülmektedir. Modern örgütler, amaçlarına ulaşmada en önemli hususun çalışanı motive etmek, işi sahiplenmesini sağlamak ve onun duygu ve düşüncelerini dikkate almak olduğunu keşfetmişlerdir. Çalışan insanın işyeri mutluluğu bekli de kurumun başarısındaki en önemli unsurdur.
Karar verme yöneticilik işinin temelini oluşturur. Karar veremeyen yöneticinin iş yaptığından bahsedilemez 347. Eğitim kurumlarının liderleri karar verme sürecinde çeşitli zorluklar ve baskılarla yüz yüzedirler. Çevre, aile, iş ortamındaki diğer
345 Necati Cemaloğlu, ‘’yönetim, sihirli değnek’’ http://www.kamudanhaber.net/guncel/yonetim- sihirli-degnek-h367197.html (Erişim Tarihi: 20.03.2018)
346 Necati Cemaloğlu, ‘’Başarıda IQ mu EQ mu Daha Önemli?’’
http://www.kamudanhaber.net/basarida-iq-mu-eq-mu-daha-onemli-makale,3569.html. (Erişim Tarihi: 28
Ocak 2018)
113
çalışanlar, üst amirler, yöneticinin o anki ruh hali ve duyguları bu baskının zeminini oluşturmaktadır. İşte tam bu noktada, yönetici karar verirken ikileme düşmekte ve etik karar verme sorunu karşımıza çıkmaktadır. Etik karar verme iç ve dış paydaşların çıkarlarının dengelenmesi açısından gereklidir. Yöneticilerin kararlarının etik kod ve ilkelerin yanı sıra yasal düzenlemelere, standartlara ve kurum amaçlarına uygun olmak durumunda olduğu söylenebilir.
Karar verme, kritik problem çözme becerileri gerektirmektedir. Modern örgütlerin dinamik ve çok ilişkili doğası, etik risklerin etkin bir şekilde yönetilmesini gerekli kılmaktadır. Hiçbir etik dışılık uzun süre gizli ve saklı kalamaz. Bu açıdan bakıldığında, kurumların ve yöneticilerinin uzun soluklu var olabilmeleri büyük ölçüde etik duyarlılıklarına bağlıdır348. Goleman’ın da ifade ettiği gibi, çalışanlara adil ve saygılı bir biçimde davranılmayan örgütlerde, hiçbir şekilde örgütsel bağlılık kazandırılamamaktadır. Çalışanlar işyerinde üstlerinden destek gördüklerini ne kadar hissederlerse, o kadar güven sadakat ve yakınlık duyacaklar, o kadar iyi birer örgüt yurttaşı olacaklardır349. Bu çalışma, eğitim kurumları yöneticilerinin etik karar verme konusundaki duyarlılıklarının arttırılmasına katkı yapacaktır. Yöneticiler bu farkındalıkla birlikte kendi yetenek ve becerilerini daha fazla geliştirme olanağı elde etmiş olacaklardır.
Bu araştırma, duygusal zekâ, işyeri mutluluğu ve etik karar verme arasındaki ilişkiyi ortaya koymakla, aynı zamanda yönetim ve organizasyon bilimine katkı yapacaktır. Literatür incelendiğinde duygusal zekâ, işyeri mutluluğu ve etik karar verme değişkenlerinin birlikte ele alınıp incelendiği bir çalışmaya rastlanmamıştır. Her üç kavramın ayrı ayrı ele alınıp incelendiği çalışmalar var olup, eğitim kurumları üzerinden gerçekleştirilmiş çalışmalar ise sınırlı sayıdadır. Tüm bunlarla birlikte, araştırmacının yıllarca eğitim yöneticiliğinin her kademesinde ve çeşitli okul türlerinde çalışmış olması, alana hakimiyeti, teori ve uygulamanın birleştirilmesi de, verilerin toplanması ve anlamlandırılmasında önemli katkı sağladığı düşünülmektedir. Uygulamanın içindeki araştırmacıların daha verimli sonuçlar elde ettikleri ve bu tür çalışmaların daha değerli olabileceğine dikkat çekilmektedir350.
Eldeki bu çalışmanın;
348 Ann-Marie Rizzo & Laura Lee Swisher, “Comparing the Stewart-Sprint hall Management Survey and the Defining Issues Test-2 as Measures of Moral Reasoning in Public Administration”,
Journal of Public Administration Research and Theory, 2004, 14(3), 335-348.
https://doi.org/10.1093/jopart/muh021 349 Goleman, a.g.e., 2017b, s.152.
114
Yöneticinin kararının etik olup olmayışında, duygusal zekâ ve işyeri mutluluğunun önem düzeyinin anlaşılmasına,
Yöneticinin kararlarının etikliğine etki eden unsurları ve etki düzeylerini açıklayarak gerekli tedbirlerin alınması ve işaret edilen alanların geliştirilmesine,
Okul yönetici seçimi ve yetiştirilmesinde duygusal zekâ kavramının dikkate alınmasına,
Okul yöneticilerinin işlerini yaparken, bahsedilen değişkenler hakkında farkındalıklarının arttırılmasını sağlayarak, sürecin kalitesini arttırmaya katkıda bulunacağı düşünülmektedir.