Helge Sandøy

LAUST SAMANSETTE VERB I VESTNORDISK Ein samanliknande leddstillingsanalyse for islandsk, færøysk og romsdalsmål

(Magistergradsavhandling)

Oslo, hausten 1976

ALLMENT Teiknforklaringar

1

3

Føreord 1

1.1 Laust og fast samansette verb

4

1.2 Korleis grammatikarane har behandla

laust samansette verb

7

1.2.1 Tradisjonell grammatikk

7

1.2.1.1 Innleiing

7

1.2.1.2 Norsk

7

Nynorsk

7

Bokmål

9

1.2.1.3 Islandsk

9

1.2.1.4 Færøysk 10

1.2.2 Analyse etter feltskjema 10

1.2.2.1 Innleiing 10

1.2.2.2 Utbygging av setningsskjemaet 10

1.2.2.3 Trykk og tonelag 13

1.2.2.4 Flyttings- og spørjeprøver 13 1.2.2.5 Objekt eller preposisjonsledd? 17 1.2.3 Transformasjonell-generativ grammatikk 21

1.2.3.1 Innleiing 21

1.2.3.2 Om korleis laust samansette verb

blir avleidde 22

1.2.3.3 Flyttingstransformasjonane 23 1.2.3.4 Forholdet til leksikon 26

1.2.3.5 Tilkopling 28

1.2.3.6 1(egelordning 29

1.3 Definisjon og kriterium 32

1.3.1 Innleiing 32

1.3.2 Norsk

33

1.3.2.1

33

1.3.2.2 Skjematisk oversyn over korleis

prøvene slår ut 36

1.3.2.3 Vurdering av kriteria og definisjon 38 1.3.2.4 Trykk og tonelag i romsdalsmålet

40 1.3.2.5

44

1.3.3

46

1.3.3.1 Kriteria

46

Side

1.3.3.2 Trykktilhøva

46

1.3.4 Færøysk 47

1.3.4.1 Kriteria 47

1.3.4.2 Trykktilhøva

48

1.4 Aksjonsart 49

1.4.1 Innleiing 49

1.4.2 Mål og grense for handlinga 49 1.4.3 Verb skiftar aksjonsart 50

1.4.4 Tilstand og handling 51

1.5. Kjelder, metode og disposisjon 51

1.5.1 Kjelder 51

Islandsk 52

Færøysk 52

Norsk

53

1.5.2

1.5.3

57

1.6 om

57

1.6.1 Islandsk

57

1.6.2 Færøysk 58

1.6.3 Romsdalsmål

59

2 UNDERSETNINGSSTRUKTUREN 61

2.1 Innleiing 61

2.2 Den historiske utviklinga av

undersetningsstrukturen

62

2.2.1 Finittet på tredjeplassen 62

2.2.2 Opphav og utvikling 65

2.3 Islandsk 70

2.3.1 Tidligare grammatiske arbeid 70 2.3.2 Materialet for islandsk 70

2.4 Færøysk

75

2.4.1 Tidligare grammatiske arbeid

75 2.4.2

2.5 Norsk 81

2.5.1 Tidligare grammatiske arbeid 81

2.5.2 Romsdalsmålet 82

2.6 Vurdering 83

3

86

3.1

86

3.2

86

3.3 Islandsk 88

Samandrag

95

3,4 Færøysk 95

Samandrag 102

3.5

Samandrag 110

3.6 Vurdering 111

4

4.1 Innleiing 114

4.2 Norrønt 114

4.3 Islandsk 115

4.4

4.5 Romsdalsmål 116

4.6

5 DEI INFINITTE FORMENE 118

5.1 Innleiing 118

5.2 Historisk utvikling. Frå SOV-

til SVO-struktur 118

5.2.1 Førlitterært 118

5.2.2 Gammaldansk og gammalsvensk 119 5.2.3 Norrønt og mellomnorsk 121

5.3

5.3.1 Islandsk 123

5.3.2 Færøysk

128

5.3.3

a. Aktiv 131

b. Passiv 132

5.3.4 Oppsummering 134

5.4 Presens partisipp 135

5.4.1 islandsk 135

5.4.2 Færøysk 136

5.4.3 Romsdalsmål 137

5.4.4 Oppsummering

138

5.5

5.5.1 Allment om perfektum partisipp 139 5.5.1.1 Utviklinga av perfektum 139

5.5.1.2 Passiv i vestnordisk

140

5.5.1.3

partisipp 143

5.5.2 Islandsk 143

5.5.3

5.5.4 Romsdalsmål

162

5.5.5

5.6 Supinum 173

5.7

samansettinga? 174

6

6.1 Adjektivering 177

6.2 Korleis har samansettinga oppstått? 179 6.3 Følgjer for avleiingsprosessen

182 6.4

*in

187

6.6

7

8 Vedlegg: Spørjeliste til språktesten 195

Islandsk 195

Færøysk 202

Romsdalsmål 210

Merknader 214

Føreord.

Det er skrive mange store og små avhandlingar om dei fast samansette og laust samansette verba, både i norsk og i andre språk. Emnet er så stort at ein kan sjå det i stadig nye vinklar.

Mi interesse for dei laust samansette verba og mine problemstillingar var i første omgang skapte av motsetninga mellom målføret mitt og normalmålet, I romsdalsmålet heiter det t.d. "i e heimattkomin "„ "bilen e frå'nå-stolin

"båten må oppdragast" osb. Mange av desse samansetningane verkar fremmende for andre målføre, og særlig dei to siste døma er uvanlige i skriftmålet, ja, dei kan verke støytande på skriftmålskjensla.

Desse observasjonane tyder på at vi i norsk har mål-

føreskilje som går på leddstillinga til desse samansette verba.

I færøysk møtte eg mange samansetningar som samsvarte med dei avstikkande formene i romsdalsmålet, t.d. "hann er væi atsærkomin". Det gjorde meg interessert i å studere desse

samansette verba historisk, å finne opphavet til dei sær-

merkte draga. Dermed blei det naturlig å lage ein jamførande syntaktisk analyse for dei vestnordiske måla. Kan ein kartleg- ge likskapar og ulikskapar mellom dei tre vestnordiske måla„

er det hg lettare å lage ein teori om utviklinga i leddstil- Ungsmønsteret.

I færøysk oppdaga eg Og at leddstillinga: seta hus 222 var svært vanlig. Den braut med den kjensla eg hadde

for leddstillinga i norsk. Både dette emnet og spørsmålet om samansetting galdt for det aller meste den same gruppa av verb, den eg har valt å kalle laust samansette verb. Formålet

med dette arbeidet blei derfor snart å studere alle særmerka til dei laust samansette verba, finne særdraga og utviklinga i det syntaktiske mønsteret deires.

utvikling frå den eine samansettingsforma til hi? Slike tankar har vore framme, og vi skal sjå nærare på kor sannsyn- lige dei er.

Samanliknande nordisk språkforsking har hittil arbeidd mest med fonetikk/fonologi, ordtilfang og etymologiar.

Syntaksen er nesten upløgd mark innafor denne språkfors- kinga. Derfor har eg kjent det mest som å stå på berr bakke når eg skulle leite etter mønster og idar til metode. I stor grad har eg måtta ta meg fram på eiga hand. Etter kvart som eg arbeidde med emnet, kom problemstillingane Og til å endre seg litt, likeins som metoden. Det har nok Og prega arbeidet noe.

Hovuddelen av dette arbeidet vil av sjølvsagde grunnar gå mest på norsk. Eg har best føresetnader til å studere det målet. Granskingane av islandsk og færøysk vil bli prega av at norsk er utgangspunktet. Dei tener meir til jamføring, og eg vonar dei kan kaste lys over den historiske utviklinga.

Når eg har avgrensa undersøkinga av norsk først og fremst til min eigen dialekt, romsdalsmålet, kjem det Og

sjølvsagt av praktiske grunnar. Utan desse atterhalda er tit- telen på avhandlinga ("i vestnordisk") for omfattande.

Eg vil takke dei heimelsfolka som eg fikk plage med lyd- bandopptak og språktestar. Ei takk vil eg :cig gi til Norges almenvitenskapelige forskningsråd som gav meg studentstipend eitt år til å arbeide med denne avhandlinga.

F..S.

0

setninga henta or mellomnorsk, viser tala til diplom- nummer i Hødnebø 1966. For norrønt er døma henta or Egils saga Skallagr£mssonar (Egils), Konungs skuggsjg (Kgs), Matheus saga postola 11 (Math) og Agrip (Agrip).

12a Setningar som er nummererte utan parentes, er henta or spørjelista til språktesten, som er lagd ved.

Boge over fleire ord syner at orda fell inn i same tone- lagsgruppa med aksent 2.

Markeringa av trykk og tonelag følgjer Storms lydskrift.

For å syne kva ord som fell saman under gin ordaksent„

set eg stundom bindestrek mellom dei orda det gjeld.

Det blir brukt både ved aksent 1 og aksent 2.

1.1 LAUST OG FAST SAMANSETTE VERB

Spørsmålet om å bruke fast eller laus samansetting ser vi oftast på som eit spørsmål om stilval, eller om norsk eller unorsk seiemåte. Den lause samansettinga særpregar munnlig språk, mens mange faste samansetningar hører heime bare i kansellimålet. I nynorsk skriftmålstradisjon støyter ein Og borti ei puristisk holdning: den faste samansettinga er utalandsk og unorsk, og di færre fast samansette verb, di betre og folkeligare norsk.

Forholdet mellom laus og fast samansetting er drøfta

mangstad.

"- Foretrekker

dikotomien

Et akseptert, og vel riktig svar er 12„. Men hvis en spør: - Foretrekker motsetningen sammenskrivning - særskrivning h.h.v. abstrakt og konkret, er svaret nei. Særskrivning foretrekker verken abstrakt eller konkret." (S. 154)

Avstanden mellom folkemålet og nedervd kansellimål er så stor at den har gitt rom for ei viss utvikling i bok- målet sia Falk og Tois og Westerns tid. Men den gir k,g

rom for store stilskilnader i dag, og ikkje minst for vakling og ustø språkkjensle.

Men vi må rekne med ei utvikling i talemålet Og, sær- lig i den leia at fleire faste samansetningar går inn i

folkelig talemål, enten som dublettform til laust mansette verb, eller som verb med eigen tydingsnyanse. Denne utvik- linga har to sider: 1) tydingsskilnader kan gjøre språket

"rikare", 2) men i den grad stilskilnadene også har eit inn- hald som blir brukt til sosiale vurderingar, blir dei del i språkpresset mot folkemålet. Denne utviklinga er ikkje nødvendig pogoa, "språkets och folkets utveckling och fram- steg" som Hainer 1877:86 uttrykker det.

det skiftinga mellom laus og fast samansetting som har

interessert dei. Behandlingane har dermed blitt semantiske analysar.

Ongstad 1974 og Andersson 1967 t.d0 studerer saman- settinga, tilknytingsformene, i kvar bøyingsform av verbet

for seg. Dei går ikkje ut ifrå at den lause samansettinga

har eitt beyingsmenster og den faste eit anna, dvs0 at vi har to åtskilde verbalkategoriar der eit verb enten hører til den eine eller den andre kategorien, same kva tid eller form det står i. Dermed bruker dei omgrepa 'laus' og 'fast samansetting' også noe ulikt frå slik eg vil bruke dei

her. Formålet med denne avhandlinga er å studere det syn- taktiske mønsteret for dei laust samansette verba og kor- leis det har vakse fram. Fast samansette verb har saman- setting i alle tider og former av verbet, og dei held eg uta- for dette arbeidet. Det semantiske forholdet mellom laus og fast samansetting held eg Og utafor, Derfor fell t.d0 verbet å falde ut innafor emnet. Å utfalde, som har samansetting

i alle former og tider, tar eg ikkje med, enten ein vil sjå på utfalde og falde ut som synonyme verb eller som verb med ulike nyansar. Ein må bare halde klårt for seg at der dei laust samansette verba også kan vere samansette, får ein mange tilfelle av homonymi.

Dersom ein ikkje skil mellom to åtskilde verbal- mønster, kjem mønsteret for den lause samansettinga bare fram som "statistisk" ulike utslag i samansettingsfrekven- sen i dei ymse formene av verbet.

Ongstad 1974 har prøvd å gripe over alle stillag, han spør bare etter om samansetting/ikkje-samansetting i det heile er akseptabel. Dermed blir det enda vanskeli- gare å få auge -oå den lause samansettinga som eigen kategori.

Den lause samansettinga er rekna for å vere eldst og mest opphavlig i nordisk. I alle fall stormengda av faste samansetningar kommen inn i norsk etter påverknad utafrå.

Men kan t.d. norrønt sjølv ha utvikla noen faste saman-

I norrønt var det svært få faste samansetningar. Dei fellesgermanske prefiksa var synkoperte. Kan hende kan vi tenke oss eit stadium der språket vanta fullstendig fast samansette verb? Men alt i dei eldste litterære kjeldene møter vi noen døme. Faste samansetningar med fyrir- ser ut til å vere dei eldste. Falk og Torp 1900 reknar dei for heimlige og prøver å forklare framvoksteren av dei reint semantisk/funksjonelt:

Dei to eldre prefiksa fra- og fur(a)- kunne ikkje over- takas av nyare omskrivningar med verb a. erbielt fyrir - da prefiksa fall bort - fordi denne bruken av f..yjiir hadde

ei anna tyding fra- og

fur(a)

per-

fvrir-

fyrir-

K. G. Ljunggren har laga ein grundig studie over samansettinga i gammalsvensk (Ljunggren 1932). Han stør denne teorien og sver kor stor utbreiing fast samansetting med

fin-

mellomlågtysk, særlig i yngre gammalsvensk. Førsteleddet i dei samsvarte ofte med eksisterande verbalpartik/ar i språ- ket. Dermed kunne det lett skapas eit grunnlag for ein sjølv- stendig framvokster av fast samansetting.

Eitt av resultata til Ljunggren er at den faste saman- settinga er blitt hjelpt fram av posisjonar der verbalpartik- kelen stod plassert føre verbet. Opphavlig har partikkel

og verb vore to åtskilde ord, men dei har vakse saman i denne juxtaposisjonen. Vi skal komme attende til spørsmålet om

dette heimlige grunnlaget for at den faste samansettinga.

Falk og Torp 1900 har Og ein teori om at faste saman- setningar kan vere danna som denominative verb (§197).

Det galdt alt i norrønt for samansetningar med af- og

I alle fall må vi tru at samansette substantiv kan gi støtte til ei utvikling av fast samansette verb, eller lette opp- taket av dei innlånte verba.

1.2.1 Tradisjonell grammatikk 1.2.1.1 Innleiing

I dette avsnittet vil eg referere synsmåtar i noen grammatikkar som vi ikkje kan plassere i klåre vitskaplige ret- ningar, slik som vi kan med feltanalysen og TG-grammatikken.

Noen av grammatikkane ønskjer å vere normative i tillegg til at dei vil skildre språket. Overskrifta til dette avsnittet er kan hende vel dristig av di 'tradisjonell' er så uklårt definert, men eg bruker den fordi eg vantar noen betre.

1.2.1.2 Norsk Nynorsk:

Det kan vere særskilt interessant å sjå kva nynorsk/

landsmålgrammatikarane seier om laust samansette verb av di dei ofte legg sterk vekt på det særnorske, det som vik av frå den danske språktradisjonen.

Aasen 1864 drøftar ikkje dei laust samansette verba særskilt, han reknar heller ikkje med noen slik kategori.

Men han kjem inn på dei emna vi skal ta opp i dette arbeidet i fleire andre samanhengar.

Han gir t.d. som råd å sette preposisjonar etter objek- tet der dei er brukte som "Adverbium"„ for å hindre mistydin- gar, dvs, at ein oppfattar objektet som styring til preposisjo- nen. I dagligtalen er hovudregelen å sette "adverbet" føre objektet, men det sterke trykket på "adverbet" er der "ti1.

strækkelig til at forebygge enhver Misforstaaelse". (§334 Anm.)

§334 gir Aasen som regel at "Adverbiet sættes nær- mest ved det Ord, som det hører til eller er forbundet med.

Naar det hører til et Adjektiv, sættes det sædvanlig forved

"Naar derimod Verbet gaar over til Particip og

saaledes bliver Adjektiv, sættes Adverbiet først (efter ovennævnte Regel), og Ordene ansees da som sammen-

satte; f. Ex, atter-komen, innførd, utlagd, fram- sett, uppteken nedsett; ligesaa: atterkomande„ inn- førande o.s.v.'

Det kan her sjå ut til at Aasen meiner partisippet automatisk Og er adjektiv. Det vil vi drøfte nærare seinare.

Likeins kan det sjå ut til at han reknar samansettinga for regelfast. Det er den ikkje, og var det vel heller ikkje på hans tid.

Leiv Heggstad 1931 har eit eige avsnitt om det han kallar "ekte og uekte samansette verb". Han gir Og ein definisjon (§426):

"Eit uekte samansett verb er eit verb som er laust sa- manbunde med ein samansetningslekk„ so ein i sume verbalformer hev samansetning, i sume åtskiljing.

Samansetning brukar me då i notid partisipp og i for- tid partisipp, i dei andre formene åtskiljing, t.d.

å kasta burt, han kastar burt, det er burtkastande.

det vert burtkasta (eller kasta burt); i fortid parti- sipp etter hava og få brukar ein ikkje samansetning:

han hev kasta burt. Når verbet er usamansett, kann ord koma imillom det og samansetningslekken„ soleis eit pronomen som er objekt: Han kasta deim burt; når objektet er eit substantiv kann ein setja det millom eller etter, som det høver: han kastar pengene burt eller han kastar burt pengane; .0."

Heggstad tar Og opp eit særdrag som Aasen ikkje har med, nemlig at ein del "faste ordlag av verb med preposisjon som stend med styring" blir passivvende: han tok på meg, eg vart påteken. (§428)

Olav T. Beito 1970 definerer Og laust samansette verb etter om verb og partikkel er samansette bare i "dei adjek- tiviske formene, pres. part, og pret. part ..." I "supinum etter ha og få er det alltid usamansett". (§146)

Alf Hellevik 1971 har med eit moment dei hine ikkje har vore inne på, at partisippet gjerne ikkje er samansett etter vere, bli og verte "om det kjem tillegg til preposisjo- nen eller adverbet: Han vart utjaga. Han vart jaga ut or hu- set". (S. 159)

(1) Han må tilsnakkast.

Bokmål:

August Western 1921 legg vekt på det unorske med dei mange fast samansette verba:

"Et uttrykk som 3,...ex satte benet v er i virkelig- heten ikke synderlig bedre norsk enn lægen avsatte be-

Det er bare en overføring av den tyske ordstil- ling der Arzt setzte das Bein ab ... - Den norske ord- stilling er lægen satte av benet, når objektet er

trykksterkt ..." (1;lestern 1921:§454)

Western ser ikkje ut til å rekne med noe mønster med skifte mellom samansetting og ikkje-samansetting. Han bruker derimot stor plass på å vise korleis "norsk har tatt form- forskjellen jivs, mellom laus og fast samansetti i be- tydningsutviklingens tjeneste ..." (§452).

Bokmålsgrammatikkar elles Og er mest opptatt av tydingsskilnadene mellom laus og fast samansetting, dei seier mindre om skiftet samansetting : ikkje-samansetting innafor verb med same tyding.

Danbolt 1976 ser t.d. ikkje ut til å vere klar over dette skiftet, og ho gir som rettleiing al; ein bør bruke ikkje-saman- setting om ein vil skrive ein lett stil. "Det er feeks. ingen grunn til å si at kurset ble igangsatt, når vi kan si at det ble satt :L (Danbolt 1976:142)

1.2.1.3 Islandsk

I islandske grammatikkar har eg ikkje funne noe om- grep som kunne svare til 'laust samansett verb'. Plasse- ringa av verbalpartikkelen kjem inn under den allmenne be- handlinga av adverba, toda hos Sm&ri 1920:§165.

1.2.1.4 Færøysk

W. B. Lockwood 1964 gir oss eit interessant materiale over plasseringa av verbalpartikkelen, men han har ingen rettleiande kommentarar utover:

"In the majority of cases the adverb is separated from the verb, except that before the past participle it

most usually appears as a prefix„ as above. Usage, ho-3- ever„ varies considerably and with some words both

forms exist and may be used indiscriminately even by the same speaker: Annar tinningurin 4 honum var innfallin (fallin inn). One of his temples had fallen in." (Lockwood 1964:§144)

Forholdet mellom verbalpartikkel og objekt seier han ikkje noe om.

1,202 Analyse etter feltskjema 102,2.1 Innleiing

Den grammatiske retninga som har hatt størst rom i Norge dei siste tiåra, er trulig feltanalysen, utvikla av Paul Diderichsen, som presenterte sitt skjema for dansk i

"Elementær Dansk Grammtik" (Diderichsen 1970). Første ut- gåva kom i 1946. Om formålet med analysen seier Diderichsen:

te ... det maa da være Syntaksens Maal at opstille de vigtigste Typer af saadanne Helhedsskemaer" (s. 139), Med "saadanne Helhedsskemaer" meiner han setningsskjema, eller feltskjema.

I dette avsnittet skal eg diskutere noen av dei pro- blema dei laust samansette verba har skapt innafor denne

grammatiske retninga, og vi skal sjå kva løysingar det er gjort framlegg om. Samstundes vonar eg å kunne få fram ein de/

særmerkte drag ved nett denne typen verb.

102.202 Utbygging av feltskjemaet

Det feltskjemaet Diderichsen 1970 legg fram, dekker nok dei aller fleste setningane, slik det er tenkt å gjøre.

tenkt pønske ta

tatt vare V

Vv Vn

på ham

ut en plan i bruk skoene

på pengene Men det vil finnas ein del unntak som valdar vanskar. Om ein vil la feltskjemaet„ og dermed analysen, omfatte unn- taka, kan ein i mange tilfelle gripe til den løysinga å utvide skjemaet. Dess .fleire unntak ein vil forklare, dess meir omfattande blir feltskjemaet.

Diderichsen har sjølv behandla dei trykklette prono- men-objekta som flyttar fram i midtfeltet ved finitte hovud- verb. Men når det gjeld verbalpartiklane, skil dansk og norsk lag. I dansk kjem dei alltid inn under feltet for innhaldsadverbial, saman med alle andre typar av innhalds- adverbial:

(2) F v n a N A

(a) Lægen har taget benet af

(b) Han fik ikke sagt hende besked i tide Partikkelen står altså etter både trykklette og trykktunge objekt.

ei behandling av "transitive verbalgrupper" gjør Eskil Hanssen 1968:50 framlegg om "underplassar" under V for å tilpasse setningsskjemaet til norsk:

(3)

(a) hun har ikke (b) de vil

(c) jeg vil (d) han har

Den grundigaste feltanalysen av desse samansette ver- ba i norsk har Bruaas 1971 gjort. Han bygger ut sluttfeltet/

innhaldsfeltet slik (s. 50):

(4) V ^NÅ1

(a) vil du 'trille - vinn (b) vil du 'trille den vinn (c) vil du ,trille - - (d) vil du ,trille

N2 1 A2 sykkelenl

- -

sykkelen inn/'inn i garasjen sykkelenforsiktig 'inn (2 er hovudtrykk v ^v er bitrykk.)

Han seier sjølv at dette bare skal v=e eit "diskusjonsgrunn- lag" (s. 48). Verbalpartikkelen heiter 'verbaladverbial° i terminologien til Bruaas, og den står alltid i Al. Dei gon

i

- gene inn er plassert Å 9 er det "vanlig adverbial som evt, 2 kan inngå som en hypotaktisk del av et omfangsrikere adverbial

0 0 0 II (s. 50). Når han skil på denne måten, kan ein formulere

ein heilt fast regel for norsk om at lette objekt kjem føre partikkelen, tunge etter. (4c) fell da utafor, inn er

ikkje partikkel der.

Bruaas forsyndar seg mot sitt eige skilje når han bruker nemninga 'verbaladverbial s. 48:

"I eks. 4.e jivs. "hun/har/lukket/-/-/vinduet/opp:7 har vi en annen tonelagsgruppe: trykklett verb og trykksterkt verbeadv. - sannsynligvis på grunn av det trykksterke nominal (vinduet)."

Bruaas seier alt i føreordet at han vil halde det semantiske utafor. Derfor kjem han heller ikkje inn på tydingsskilnaden mellom (5a) og (5b).

(5) (a) Vil du trille inn sykkelen.

(b) Vil du trille sykkelen inn.

Som vi skal drøfte nærare i kapittel 3, kan leddstillin- ga i (5b) brukas bare i kontrastiv tyding i romsdalsmålet.

Dessutan må inn komme etter objektet om det følgjer eit direksjonalt preposisjonsledd etter. Men jamvel om vi har desse restriksjonane på plasseringa av verbalpartikkelen, vil det gi ein lite tilfredsstillande analyse å skilje inn

som partikkel (verbaladv.) i det eine tilfellet og inn som 'vanlig adverb' i hitt. Bare i (5a) skulle vi altså ha eit samansett verb. Eg vil seie at denne analysen Og strir imot intuisjonen. Analysen er for mekanisk når den skil det som semantisk hører saman, her altså trille-inn og trille inn \

V --T

I setningar som (6) derimot står 22£ som adverb til preposisjonen og er ikkje verbalpartikkel:

(6)

opp i (6) må derfor analyseras annleis enn inn i (4c)0

1.2.2.3 Trykk og tonela

I romsdalsmålet og i austnorsk dannar verbalpartikke- len tonelagsgruppe med verbet. Tonelagsgruppa får aksent 2 med hovudtrykket på verbet.

Bruaas 1971 prøver å bygge tonelagstilhøva inn i

analysen sin av di dei er "objektive" kriterium, men utan å vere for kategorisk (s. 56). I analysen kjem aksentskiljet fram ved at verbaladverbialet i A1

i

går tonelagsgruppe med verbet, med aksent 2. Det "vanlige adverbet" i A2

blir

derimot skilt ut og får hovudtrykk, jf0 døma i (4). Bruaas markerer da tilleggstrykk på verbet, slik at det blir eit me- kanisk skifte: 'trille linn og ,trille 'inno

Men om vi vil framheve verbet, tad, kontrastivt, løyser vi opp tonelagsgruppa, og både verb og verbalpartikkel får

hovudtrykk, uavhengig av om partikkelen skiftar plass eller ei.

I romsdalsmålet er både(a) og(b) i (7) jamgode, og dei tyder nett det same.

(7) (a) Han- skubba bilen inn. Han køyrde'n ikkje.

(b) Han skubba inn bilen. Han køyrde'n ikkje,

bruke trykk til å framheve ord er svært vanlig i språket. Stundom skiftar da leddstillinga„ men ikkje alltid.

Vi må derfor ikkje dra altfor store konsekvensar av det, som t o d o å dra skarpe skil i andre kategoriseringar, her i valet

enkelt_v_erb + adverb./

mellom laust samansett verb /1 den analysen Bruaas gjør framlegg om, blandar han saman det syntaktiske og det fonolo- giske nivået i språket der det er unødvendig. Det er lite trulig at ein får noen enklare (og for den saks skuld rettare) skildring av språket om ein prøver å kople fonologiske til- høve inn i feltskjemaet.

1_..2.22_e 4__

Feltskjemaet har ein fordel i at det på ein over- siktlig måte kan gjøre greie for og illustrere ein del flyt- tingar. Helst er det fundamentfeltet som blir brukt,

14

Diderichsen gir t.d, som kjennemerke på eit setningsledd "at det uden at deles kan stilles paa Førstepladsen i Sætningen"

(S, 163)0

Flyttingsprøvene kan vi bruke til å finne særmerke ved ymse ledd. Flyttingsprøvene er brukte som kriterium

i definisjonar C)g. Men som vi skal sjå, gir dei ikkje alltid eintydige utslag.

a. Fundamentprøya.

F v n A

(8) (a) Vekk flaug - en

...- •

(b) Då flawg - en - vek-`

k

I austnorsk og romsdalsmål er det særmerkt her at ver- balpartikkelen får særtrykk og blir løyst frå tonelagsgruppa når den kjem i F. Tonelagsgruppa, som nå omfattar verbet enklitiske pronomen, skiftar aksent frå 2 til 1.

(Om tonegangen og tonelagsmerkinga sjås, 41 ff,

Denne "fundamentprøva" gir "provet" på at verbalpartik- kelen er eit eige setningsledd. Atterhald på det skal vi sjå sia,

At verbalpartiklane hører til verbalutfyllingane, ser vi av at den kan flyttas saman med infinittet fram i funda- mentet:

(9) (a) Lese ut bokja (b) Gått ut

ville hadde

ham ikkje fl

han kvar kveld

b, Flyttingar i innhaldsfeltet, Diderichsen 1970:236 nemner som eitt kjenneteikn for laust samansette verb at

verbalpartikkelen ("Adleddet") "kan dels staa efter Kerneleddet (i analytisk Stilling ...) Gstaa 'op) og kan da skilles

fra Verbet („staa 'tidlig '22) 0 0 0

Ettersom vi kan operere med tomme felt, treng ikkje dette syne noen flytting av 22 i det heile tatt, enda om Bruaas ville flytte 22 her frå Al til A29 jf, ovafor s. 11.

Setningane i (10) - (12) skal syne korleis vi kan analysere dette i norsk:

--- , --,

(10) (a) Han stod- opp tidleg.

(b) Han stod tidx

leg

opp.

(o) Han he ste- opp tidleg.

(d) Han he x

ste tidleg op/

P.

(11) (a) Ho skreiv- x ut bokja tidleg (b) Ho skreiv tidleg Ilt bokjao

(c)? Ho he skrev'-ut bokja tidleg.

(d) Ho he skreve tid- x

leg

ut / bokja.

(12) (a) Ho skre4v-'o- ut

(b) Ho skreiv- tid-

leg ut.

tidleg.

(c) Ho he skrw/-9 o-t

(d) Ho he skrev-'o

leg uto

tidleg.

Tonelagsmarkeringane gjeld for romsdalsHi0 Som vi ser av (11d)9 er det umoglig å la Al innehalde bare ein eintydig

liten kategori ord, nemlig verbalpartiklar i tonelags-

gruppe med verbet, jamvel om ein bruker skjemaet til Bruaas som i (13):

N 1 A 1 , ,.2 2

F v n a V _:\ A

(13) (a) Ho he skreve \

tidleg

ut / bokja.

---- --, •,_ x

(b) Ho he skrqw- c o - ut tidleg.

(c) Ho he skrev- 'o tidx leg ut. /

c. Partikkelen føre eller bak tunge objekt, I norsk

skriftmål (både bokmål og nynorsk) er det ei viss vakling i plasseringa av verbalpartikkelen i forhold til det tunge objektet, og det ser ikkje alltid ut til å uttrykke noen nyanseskilnad, Som vi såg ovafor er denne flyttinga i romsdalsmålet eit middel til å framheve ledd med.

Men ikkje alle adverbie ledd som dannar tonelagsgruppe med verbet, med aksent 29 kan flytte bak det tunge objektet.

A 1

V N A2

(14) (a) Han tok på frakken.

(b) Han tok frakken på.

(c) Jeg vil ta i bruk skoene.

(d) Jeg vil ta skoene i bruk.

(e) De vil pønske ut en plan.

(f) *De vil pønske en plan ut.

(g) De holder fast på kravet.

(h) *De holder kravet fast på.

Oppstillinga i (14) er mi, men setningane er henta or Hanssen 1968, Han stiller opp desse reglane for denne

flyttinga:

"1) hovedverbet må i seg selv væ,-,3› transitivt;

2) det må ikke være noen nominalutfylling til verbet ..." (s. /49).

Derfor kan altså (14f) og (14h) ikkje godtakas. Hanssen nemner ingenting om skilnad i emfase i desse setningspara.

d. Partikkelen etter lette objekt. Ein hovudregel er at

verbalpartikkelen må stå etter pronominale objekt. Etter denne regelen får vi faste skiftingar som i (15):

F n a V A 1 N A2

(15) (a) Ho har jaa- ut friaren,

.--- --"-.

(b) Ho har jaga - 9 n- uL..

(c) Kjøparen skulle ov --,

er bilen.

(d) Kjøparen skulle -..- 'n- orer. -, Men gjør vi det same med setningane 14e) 14h)9 får vi

(16).

(16) (a) Dei vil pønske- ein plan.

(b) Dei vil peneke- 'n- ut.

i \

(c) Dei har halde- fas-på kravet,

(d) *Dei har halde= det

73%-.

(e) Dei har halde- fast- 'å det.

Vi ser her altså eit atterhald på regel 1) hos Hanssen 1968, jf° ovafor under c. Set vi inn trykklett pronomen, flyttar partikkelen likevel bak til A2

jamvel om verbet pønske aleine er intransitivt°

Men i uttrykket halde-fas,t-på kan ikkje det skje. Det same vil gjelde t.d. skrive-under.

41-

Vil vi rekne alle desse i kategorien laust samansette verb, må vi i så fall gjøre eit klårt skilje mellom dei to typane.

102.2°5 Objekt eller preposis'onsledd.

I ei mengd tilfelle kan vi komme i tvil om vi har verb preposisjonsledd eller samansett verb i- objekt° Semantisk sett har desse "preposisjonsledda" svært mye sams med vanlige objekt:

(17) (a) Ho er glad i han.

(b) Ho elskar han.

(18) (a) Dei skrei- under avtalen.

(b) Dei underskreiv avtalen.

Stundom kan vi velje om vi vil ha "preposisjon"

eller ei:

(19) Eg hugsar (på) korleis han gjorde det.

(20) (a) Eg trur ikkje på han.

(b) Eg trur han ikkje.

"Preposisjonane" er i slike tilfelle avsemantiserte, og ofte er både dei og verbet blitt semantisk endra slik at dei dannar eit fast uttrykk (22). Kvart verb knyter da ti/

seg ein viss "preposisjon", men kva for'preposisjod' kan skifte frå språk til språk. Eller eitt verb i eitt språk kan svare til verb Jr "preposisjon" i eit anna språk (21).

Is

(21) (a) Hann lauk nåminuo (Isl.) (b) Han slutta av studiet. (No.) (22) Han fann på stadig nye ting.

Med ymse flyttings- og transformasjonsprøver har ein prøvt å skilje mellom objekt og preposisjonsledd. Objektet skal kunne flyttas til fundamentfeltet„ men ikkje verbalpartik- kel 4- objekt:

(23) Det

(24) Mannen sin

I (25) .På lyset

(26) AAv pengar

kan du lite på.

tenkte ho på.

slo han s tok dei.

Pronominaliserer vi objektet, flyttar det framom verbalpartikkelen. Styringa til ein preposisjon flyttar ikkje:

(27) (a) Mora slo av lyset.

(b) Mora slo det av.

(28) (a) Eg tenkte på saka.

(b) *Eg fann det på.

(c) Eg fann på det.

Den såkalla midtfeltsprøva (jf. Bruaas 1971:96) syner det same:

(29) (a) *Eg fann det jo på lenge.

(b) Mora slo det jo av.

Eit særmerke for objektet i ei aktivsetning er at det kan skrivas om til subjekt i ssiv. Styringa i eit preposi- sjonsledd skal derimot ikkje kunne omgjøras til subjekt. Men denne omskrivinga kan vere vanskelig å bruke som strengt kri- terium, av di språket er i tydelig utvikling på dette punk-

tet og det må Og sikkert vere ein del dialektskilnader i kva setningar som kan passivvendas. Setning (30a) t.d., som

eg ofte har både hørt og sett skriven, er uakseptabel for mi språkkjensle. 'på han' er eit preposisjonsledd og må

forbli det etter språkkjensla i romsdalsmålet. Derimot godtar eg (30b).

(30) (a) *Han blei reagert på (b) Det blei reagert på han Spandere på er eit parallelt døme.

Jan Anward kom i eit seminarinnlegg på Nordisk Insti- tutt, Oslo, hausten 1975 inn på denne språkutviklinga, og han sette opp eit skjema (31) for kor "subjektbenagna" objekta er i svensk.

(31)

obj.=NP1 NP 1V

s av NP NP 1 V

s det V 5NP

1 -

det V sNP

1 av NP L:Tdef7 obj. + + -

L-7def7 obj. + + + ?

L7de£7 inn- haldsob jekt

+ + + +

--- +

+

batsobjekt" + + +

Prep - +/? +

Kolonnane i (31) skal fortelje kva typar passiv- omskrivingar det gjeld. V

s tyder s-passiv av verbet° Linjene nedover skil mellom typar objekt. Av markeringa -51? ved

Prep ser vi at svensk har same vanskane med setningar av typen (30) som vi i norsk. Og her rører vi oss i grense- feltet mellom preposisjonar og verbalpartiklar.

Om vi bruker flyttinga i forhold til verbalpartikkelen som kriterium på objektet, jf. (27) og (28), så har vi altså verb + preposisjonsledd i (28). Men desse preposisjons-

ledda er stundom kalla preposisjonalobjekt (Faarlund 1974) eller preposisjonsobjekt (Skadberg 1973), av di dei skil

seg frå andre preposisjonsledd med klårare påstads- eller retnings-innhald.

Det er vanskelig å finne ein test som kan skilje klårt mellom desse to tv- ane preposisjonsledd. Sikrast

er prøva med pro-ord (Faarlund 1974:76 f). I eit preposisjo- nalobjekt kan bare styringa bytas ut, og da med eit prono- men. Preposisjonsledd med påstads- eller retningsinnhald kan bytas ut som heilskap med eit adverb: her - hit, der - dito

(32) (a) Eg tenker på bror min.

(b) Eg tenker på han.

(c) *Eg tenker der.

(33) (a) Eg tenker på kontoret.

(b) *Eg tenker på det.

(c) Eg tenker der.

Mange preposisjonalobjekt kan pass -vendas, det kan ikkje andre preposisjonsledd. Elles kan ein skilje dei to ty- pane preposisjonsledd med eit såkalla a-3-7.erbialspørsmål

og objektsspørsmål. Mest presist er adverbialspørsmålet.

(34) Kvar tenkte du?

På kontoret.

(3.5) Kven tenkte du på?

Bror min.

Preposisjonalobjekta kan dessutan sidestillas med andre objekt, det kan ikkje andre preposisjonsledd (Faar- lund 1964:74).

(36) Det gjelder å styrke og holde på kontrollen.

(I parentes har eg lyst å rettferdiggjøre denne disku- sjonen med at skiljet mellom setningsledda ikkje bare er eit oppkonstruert teoretisk problem. Språktestar syner at det er ein språkpsykologisk realitet.: både når vi les og hører, oppfattar vi i heile setningsledd. Jf. Teleman 1974a.)

1.2.3 Transformasjonell-generativ grammatikk 1.2.3.1 Innleiing

Den genera'-'ve transformasjonelle grammatikken, som har rådd rommet det siste tiåret i amerikansk språkvitskap, er sær- merkt med sin grammatiske filosofi og si strenge formali-

sering.

Eitt av utgangspunkta er at det til alle setningar sva- rar ein djupstruktur, som gir presise opplysningar om meininga.

Om ei setning i overflatestrukturen - slik den blir sagd/

skriven - er tvitydig, har den dermed to ulike djupstruktu- rar. Og har to ulike setningar same tyding, har dei Og same djupstrukturen.

Transformasjonsreglane formar om djupstrukturen til over- flatestruktur, og desse reglane skal gi nesvaktige opplys-

ningar om vilkåra for at transformasjonen kan verke, og om resultatet av den.

Men også djupstrukturen er forma etter faste reglar, formasjonsreglar/kategorireglar, som er heller få i tal. Attåt desse reglene kjem innsettingane frå leksikonet, som Og skjer i djupstrukturen. (Her held eg meg til "standardmodellen", som bygger på Chomsky 1965.)

Ein vanske vi møter når vi skal presentere emne innafor TG-modellen, er at den heile tida har vore på utprøvings-

stadiet. Det står ennå att å skrive ein TG-grammatikk som gir ei noenlunde fullstendig skildring av eit språk.

Når det gjeld dei krava TG-grammatikken stiller til seg sjølv, bør ein vere klar over at den enklaste løysinga er den beste og "rettaste". Dette kravet lar seg ikkje definere heilt presist, Men den løysinga som gir færrast transformasjoner, er den beste. Eit anna krav er at løysinga skal vere intuitivt rett,

I dette avsnittet skal vi sjå korleis TG-grammatika- r= har prøvt å forklare ymse særdrag ved det laust saman- sette verbet, og kva problem denne grammatikken støyter på°

22 (I dette avsnittet kjem eg ikkje til å forklare dei note-

ringane som er vanlige i innføringsbøker.)

1.2.5.2 Om korleis laust samansette verb blir avleidde Det er ikkje opplagt kvar verbalpartikkelen skal av- leias i den syntaktiske strukturen formasjonsreglane gir oss.

Alt Chomsky 1957 kjem med eit framlegg til løysing som skal syne kor overlegen ein transformasjonsgrammatikk er i forhold til ein frasestrukturgrammatikk når det gjeld såkalla "dis- continuous elements" (§7.4). Han lar her verbalpartikkelen (Prt) bli avleidd under V:

( 37 ) V

1 Prt

Her trengs det så tilleggsopp/ysningar om kva slags V1 som kan gå saman med kvar Prt.

Chomsky 1965 tilstår at han ennå ikkje kan gi noen fullgod behandling av problemet (s. 190).

Jacobs og Rosenbaum 1968:102 f lar verbalpartikkelen vere eit drag/ein faktor ("a feature") ved dei verbale for-

mativane. For setning (38) stiller dei opp djupstrukturen (3):

(38) The chemist shook up the mixture ( 39 )

NP VP

N VB NP

I

L

< +N > j 1.4-VB>,

I <+V >

<4-up>ji

Ein "particle transformation" set så ein formativ som inne- held draget <4- particle> inn i VP'en. I matrisa til

verbet fins det Og eit drag ser fortel kva for partikkel vi skal sette inn. Neste leddet i avleiinga ser derfor slik ut:

N icnixture k+N > i

(4ro

23

NP

r

L

VP

VB NP

1

rshakel

[

mixture

< +V

<s+N >

< +up)

Om vi ser vekk ifrå alle dei transformasjonane som ikkje kjem dette emnet ved, kan vi altså på dette nivået sette inn orda frå leksikonet og få setning (38).

l 2c33 Flyttingstransformasjonane

I ein TG-analyse flyttar ein ikkje orda til visse felt, og det fins heller ingen tomme felt. Dei innsette orda, for- mativane, flyttar bare seg imellom.

Denne flyttingstransformasjonen var det Chomsky 1957 sikta til da han ville syne kor overlegen transformasjons grammatikken var. Her kan formativar som opphavlig i struk- turen hang i hop, bli skilde under avleiingsprosessen, og grammatikken meistrar "the discontinuous elements".

"Discontinuous" blir dei samansette verba m.a, når objektet skil partikkelen frå verbet. Ved lette pronominale objekt er det obligatorisk, ved andre objekt kan partikkelen stå både føre og etter. Vanligast er det å rekne med at par- tikkelen blir avleidd i djupstrukturen til venstre for objek- tet. Emonds 1972 går likevel imot dette synet, og han prøver å vise at - i alle fall i engelsk - bør partikkelen avieias til høgre for objekta.

I første delen av artikkelen sin argumenterer Emonds for at verbalpartiklane og preposisjonane er ein ordklasse.

Han tar som eit gitt utgangspunkt den generaliseringa at "non- related, non-productive syntactic categories do not have

members in common" (s. 547). Verbalpartiklane og preposisjo-

nane har mange sams "medlemmer", og tydinga er den same enten ordet er brukt som preposisjon eller "adverb". Skil- naden er bare at det ein gong er brukt transitivt, ein annan gong intransitivt. Emonds reknar denne kategorien for"pre- posisjonar». Grunnen til det er at verbalpartiklane har så mye felles med dei direksjonale preposisjonsledda. Fordelane med ein slik analyse er, meiner han, at ein kan forklare kvifor mange preposisjonar også er partiklar, kvifor dei har same tyding i båe bruksmåtane, og kvifor preposisjonsledd og partiklar har så lik distribusjon (s. 548).

Emons tenker seg alle "preposisjonane* avleidde slik i djupstrukturen:

(41) PP P - (NP)

For kvar "preposisjon" syner så dei syntaktiske faktorane (subkategoriseringsdraga) i leksikonet om vi har å gjøre med ein transitiv eller intransitiv"preposisjon".

Regelen hans for å flytte partikkelen (PM') ser slik ut:

(42) "X+V-NP-W-Y s 1-3-2-4, where 1-2-3-4 is a VP "

-PRO

Som ser, er dette ein høgre-til-venstre regel, av di 'preposisjonen" her er avleidd til høgre for objektet.

Vi skal sjå på noen av dei argumenta Emonds fører fram for teorien sin, og jamføre med norsk:

1. Ein del verb krev ei e direksjonal verbalutfylling', enten verbalpartikkel eller eit direksjonalt preposisjonsledd etter seg0 Andre verb kan ha slike ledd til seg. Om vi skulle skilje verbalpartiklar og preposisjonar, måtte desse verba få

P

{1:1) I subkategoriseringsdraga eller

PRT 1PRT ) der PP'en

J ⁹

måtte merkas 'direksjonal'. Om verbalpartiklane er preposi- sjonar, kan ein forenkle desse draga til + PP. Eit mo-

ment her er at ikkje noe verb krev bare partikkel, eller bare preposisjonsledd.

(43) Jon snik seg inn.

Jon snik seg inn på kino.

*Jon snik seg.

Som vi ser av (43) kan trulig denne omtalen Og gjelde norsk.

2. Om ein på engelsk modifiserer partikkel eller preposisjons- ledd med right, kan dei bare stå til høgre for objektet. Så langt eg kan sjå, må det same gjelde for norsk:

(44) (a) Han kasta ballen beint ut.

(b) *Han kasta beint ut ballen,

(45) (a) Kari kjørte bilen beint i grøfta.

(b) *Kari kjørte beint i grøfta ^bilen.

Slik Emmonds har formulert partikkelflyttinga i (42), kan denne transformasjonen ikkje verke på setningar som i (44) og (45). Med ein vanlig regel for partikkel- flytting (venstre-til-høgre), måtte ein føye til eit vi/kår om obligatorisk flytting ved beint og liknande adverb. Altså:

ei meir innfløkt skildringa Her fell altså behandlinga av partikkel og preposisjonsledd saman.

20I "expletive constructions" i engelsk - som i norsk - oppfører preposisjonsledd og partikkel seg Og likt:

(46) (a) Til helvete med avhandlinga!

(b) Ut med honom!

Enten desse setningane er blitt til slik i djupstrukturen, eller ved delering, vil det forenkle analysen om vi kan gi struk-

turen i (46) (a) og (b) sams form:

(47) P (NP) - med - NP DIR

4. Eg har utelatt noen argument som høver for engelsk men ikkje for norsk, Men Emmonds nemner to tilfelle i engelsk der partikkel og direksjonalt preposisjonsledd,får ulik behandling: bare preposisjonsledd kan stå i utbryting og

aleine som svar på spørsmål med kvar. I norsk vil vi ikkje skilje her, slik at dette blir eit pro-argument for oss til å la partikkelenvere"preposisjon". I norsk er både (48)(a) og (b) akseptable:

(48Xa) Det var inn han sprang.

(b) Kvar sprang han? Inn°

Resten av artikkelen bruker Emmonds til å syne kva komplikasjonar flyttinga av indirekte objekt skaper for PM' i engelske dialektar, Måten han forklarar desse forholda på, gir honom argument for det såkalla "structure-preserving con- straint on transfcrmations". Den behandlinga har inga inte- resse her på annan måte enn at flyttinga av indirekte objekt ikkje ser ut til å verke inn på partikkelflyttinga i norsk;

(49) (a) Studenten betalte banken/homom lånet tilbake.

(b) Studenten betalte banken/honom tilbake lånet.

I engelsk derimot vil (50) vere ugrammatisk:

(50) *Some student paid the bank his loan back.

Enda om fleire av argumenta til Emmonds høver på norsk Og, kan det bli vanskelig å bruke analysen hans på vårt

språk av di vi kan ha minimale par med samansett verb objekt og verb -0- preposisjonsledd:

(51) (a) Han reiv av / arket (b) Han reiv / av arket.

Islandsk, færøysk og romsdalsmål vil skilje i mange slike tilfelle med hjelp av kasusendingane.

1.2.3.4 Forholdet til leksikonet

I sprIket vårt er det ei mengd faste ordsamanstillin- gar som har ei særtyding vi ikkje kan finne bare med å

kople i hop tydinga av kvart element. Ta tolo 'høgskole',

eng. 'by heart osv., jf. Zgusta 1967. Er dette eitt eller fleire ord? Det kan by på problem korleis leksikonet skal greie opp i slike problem.

(52) (a) Futen inndreiv skatten med hard hand a (b) Futen dreiv, i.22,r, skatten med hard hand.

(c) Futen inndreiv den med hard hand.

(d) Futen dreiv den inn med hard hand.

At verbet dreiv inn er delt i (52 d), kan vi forklare med flyttingstransformasjonar.

mange par av fast og laust samansette verb finn vi ein tydingsnyanse. Men i somme tilfelle, som i (52) vil det vere vanskelig å finne noen slik skilnad. (Det einaste måtte i så fall vere ein svak stilnyanse?) Intuisjonen vår seier at dette er same ordet. Den analysen som er skissert ovafor frå Jacobs og Rosenbaum med "the particle transfor- mation" (PT) må derfor ,bg vere den intuitivt rette/beste.

Men da må Og PT vere valfri ved ein del ord, dvs, ein kan både a) sette inn eitt ord (fast samansett verb), t.d, inndrive, og b) la PT verke og sette inn to ord, t.d, drive inn a

tilfelle der tydinga er lik, men der det er stilskilnader mellom dei to variantane, er det ingen valfridom. Desse opplysningane må da derfor Og innarbeidas som faktorar i formativane og i dei syntaktiske elementa i djupstrukturen.

I tilfella der det laust og det fast samansette ver- bet har ulike tydingar, har vi to ulike ord i leksikonet.

Då må sjølvsagt dei syntaktiske faktorane i for-ativen i det eine tilfellet hindre at PT verkar i hitt tilfellet gjøre PT obligatorisk, som t o d a ved

legge ici _2_itillegge.

TG-grammatikken har dei seinare åra fått ei eiga av greining i den såkalla generative semantikken, Den lar

ikkje leksikoninnsettinga skje på eitt stadium, dvs, i djup- strukturen, men under heile avleiingsprosessen. Den generati- ve semantikken bygger elles på ein analyse i semantiske

rag/faktorar, og når det gjeld særlig dei laust samansette verba, skulle det vere moglig å stille opp generaliseringar av ein del semantiske drag, Det vil gjelde drag som går både på retningar og på aksjonsart a Men dei problemstillingane skal vi ikkje ta opp i denne avhandlinga.

V

Evl

V -NP V

/ I

/\

dem ikke dem

V_ ///

r2317.,

viste han henne

1

viste han henne 10 203.5 Tilkopling

At verbalpartikkelen kan og stundom må flytte plass, gjeld for mange språk. Men i austnorsk og romsdalsmål blir verbalpartikkelen dratt inn i enda meir innfløkte tilhøve ved at den dannar tonelagsgruppe med verbet.

Fretheim og Halvorsen

har prøvt å forklare desse

tilh=.. Dei definerer verbalpartikkelen ut ifrå at den går saman med verbet i ei tonelagsgruppe med aksent 2.

Men ikkje bare partiklane går inn i tonelagsgruppa

med verbet, også alle dei trykklette pronomena som flyttar fram til verbet ved den såkalla Clitic Movement(CM). Alle desse trykklette pronomena verbalpartikkelen kan saman med verbet danne ei tonelagsgruppe med aksent 29 og fonetisk sett kan den reknas for eitt ord.

For å gi desse konstruksjon.mne ein syntaktisk struk- tur som signaliserer at dei er ein syntaktisk konstituent som dannar eitt fonetisk ord9 lar Fretheim og Halvorsen 1975 dei enklitiske elementa gå gjennom ein Clitic Adjunction (CA)9 eller enklitisk tilkopling. Dei formulerer den regelen slik:

(53)

zj 39 4

Condition: 2 dominates (,)-V)

(<1 is our symbol for

Chomsky-adjunction.

456)

Fretheim og Halvorsen syner verknadene av CA slik (s. 456):

Strukturskildringa til venstre for pila i

(

Verken definisjonen Fretheim og Halvorsen har av partikkelen eller den skildringa dei gir, kan gjøre 7-eie for ei anna tilkopling av verb og partikkel som vi vil møte i denne avhandlinga: utkastast, utsjåenes og utkasta.

Desse ordformene er former av verba kaste ut og sjå ut, båe samansette av verb + partikkel. Desse formene er Og

fonetisk sett eitt ord, men ordet (tonelagsgruppa) har aksent 1, og tilkoplinga har skjedd hin vegen, til høgre,

Regelordning

Rekkefølgja transformasjonane skjer it er svært viktig fordi den kan forklare avgrensingar som gjeld for reglane.

Av di ein transformasjon bare verkar der strukturskildringa - strukturen før transformasjonspila - stemmer, kan den indre rekkefølgja av reglane forklare mange særdrag,

Partikkelflyttinga (PM) ser ut til å vere ein heller sein transformasjon, Hovdhaugen 1971 plasserer den blant dei postsykliske reglane, Det fortel for så vidt ikkje meir

enn a) at regelen verkar etter dei presykliske og sykliske reglane og b) at regelen bare kan verke ein gong i avle±-

ingsprosessen. CM hos Fretheim og Halvorsen, jf. ovafor, kan t.d. verke fleire gonger, ein gong på indirekte objekt og ein gong på det direkte objektet.

Med hjelp av m.a. regelordninga kan Fretheim og Hal- vorsen gjøre greie for særdrag i norsk og svensk. Setningane i (55) og (56) syner at noen partiklar ikkje så lett vil

gå gjennom Particle Movement (PM), som Fretheim og Halvor- sen definerer som ei venstre-til-høgre-flytting (s„457).

(55) (a) (b) (c) (56) (a)

(b)

Han slo-Igjen døra.

Han slo-den-igjen.

Han slo døra igjen.

De leste-opp en kunngjøring.

De leste-den-opp.

(c) *De leste en kunngjøring opp.

30

merker av dei orda som utgjør ei tonelagsgruppe saman) svensk og til dels i austnorsk finn vi setningar som (57):

(57) Han slo-ihel-seg,

svensk og desse austnorske målføra kan ikkje enklitiske pronomen f/yttas over verbalpartikkelene

Fretheim og Halvorsen peikar på at ein del partiklar er homofone med preposisjonar, dvs0 dei reknar ikkje med at partiklane og preposisjonane utgjør ein ordklasse. Ein partikkel som har ein homofon preposisjon, kan lett bli tolka som preposisjon (s. 459).

(58) og (59) er gjennom og over partiklar, pogoa, at dei går inn i ei tonelagsgruppe med aksent 29 dvs, pr0 definisjon etter Fretheim og Halvorsen.

(58) (a) ?Han har tenkt-det-gjennom.

(b) Han har tenkt-gjennom-det.

(59) (a)*?Han har tenkt-det-over.

(b) Han har tenkt-over-det.

For å forklare at desse partiklane har sams drag

med preposisjonane, gjør Fretheim og Halvorsen framlegg om ein ny transformasjon, Pseudo-PrepP Creation, som skal komme før både Clitic Movement og Clitic Adjunction. Denne nye

transformasjonen Chomsk--tilknyter visse partiklar til NP'en rett etter. Denne XP'en blir ikkje nå lenger ein objekt-NP av di den er dominert av ein ny NP-knute (s. 460). Dette kan illustreras slik:

(6o) X

/ Prt NP

X

Prt NP

Den nye strukturen liknar svært mye på eit preposisjonsledd, som Fretheim og Halvorsen reknar for å vere avleidd slik:

(61) NP Prep + NP

Om vi lar Pseudo-PrepP Creation verke før Clitic Møye- ment, vil ikkje resultatet av den svare til krava i struk- turskildringa i Clitic Movement av di partikkelen og objekt- NP'en er domineth,- av ein annan Nr,. Heller ikkje vil det svare til krava i strukturskildringa av Particle Movement.

Dermed vil verken pronominale objekt flytte til venstre for partikkelen eller partikkelen flytte til høgre for tunge objekt. Men resultatet av Pseudo-PrepP Creation kan derimot gå gjennom CA, av di partikkelen står nærast V, og vi får over og gjennom inn i tonelagsgruppe med verbet.

Fretheim og Halvorsen tar med at nordmenn vaklar svært mye på dette punktet. Det vil gjelde både om dei bruker

preposisjon eller den homofone partikkelenl og om dei lar Pseudo- PrepP Creation verke. Her er det trulig ein del målføre-

skilnader Og.

Om ein reknar med at Pseudo-PrepP Creation verkar på alle verbalpartiklane i svensk, kan vi forklare kvifor svensk bare har konstruksjonar som i (57). PM kan aldri verke, og den er dermed ikkje ein del av svensk grammatikk.

CM fins sjølvsagt, men verkar altså ikkje ved partiklar.

Den innbyrdes regelordninga er dermed:

(62) 1. Pseudo-PrepP Creation 2. CM

3. PM 4. CA

(Oppstillinga her er mi.)

Vi legg her merke til at CA, som kan verke fleire gon- ger (syklisk), står etter PM. Det vil seie at her er skiljet sykliske postsykliske reglar oppheva.

Fretheim og Halvorsen har ikkje formalisert regelen for partikkelflytting, og dei seier at den "is subject to some kind of 'weight principle'" (s. 465).

Artikkelen deires er bare eit framlegg til løysing på eit delproblem, Her trengs fleire modifikasjonar, og det står enda att mange opne spørsmål. Men den syner korleis TG- grammatikken vil arbeide med dei syntaktiske særdraga til dei samansette verba.

1. . DEFINISJON OG

KRITERIUM 1.3.1 Innleiing

I kapitla framafor såg vi noen drøftingar av kva som skulle reknas til dei laust samansette verba. Ein av vanska- ne er å finne eintydige kriterium som gir eit klårt skilje i alle samanhengar. Det ser det ikkje ut til at vi kan

finne. Det kan sjå ut som om vi rører oss i eit grenseland.

Men vi skal her gi eit oversyn over moglige kriterium, sjå på korleis dei står i forhold til kvarandre, eg nemne kva særmerke eg vil bygge på i dette arbeidet. Av natur- lige grunnar vil stordelen av drøftingane ta utgangspunkt norsk, og mest i romsdalsmål.

Omgrepet 'laust samansett verb' kjenner vi kanskje best frå tysk, og dei verba vi tar for oss her9 har somt felles med denne tyske verbalkategorien. Ofte er nemningane 'ekte og 'uekte' samansette verb brukte for det vi her

kallar 'fast' og 'laust' samansette verb. Nemningane 'ekte' og 'uekte' seier ingenting om samansettinga, dei verkar meir som ei vurdering, og er derfor uheldige.

Stundom er desse nemningane nytta om "tilknytingsforma"

i kvar einskild bøyingsform av verbet, slik at 'uekte' eller 'Laus' samansetting blir brukt om ikkje-samansette former. Danbolt 1976:142 kritiserer nemninga 'laust saman-

sette verb' av di desse verba "er jo ikke sammensatte i det hele tatt;'

I dette arbeidet gjeld 'laus samansetting' ein verbal- kategori der partikkelen i somme former kan vere samansett med verbet, i andre ikkje. Dermed blir hg nemninga meir råkande.

Det kunne vere gode grunnar for å tale om 'laust samansett verbal', dvs0 å rekne både verb og partikkel som delar av verbalet. Som vi såg s. 22 f. og s. 26 f.,

er det mye som talar for å rekne med at både verb og par- tikkel blir avleidde frå V-knuten (Og kalla VB). Dermed er partikkelen skild frå dei ledda som er avleidde elles under VP.

Men ettersom 'laust samansett verb er ei innarbeidd nemning, bruker eg den. Dermed får ein i)g ein parallell til 'fast samansett verb', der det er meir naturlig å tale om eit verbo

1.3.2 Norsk

1.3.2.1 Oversyn over moglige kriterium

Eg tar her med noen prøver som har vore brukte i litte- raturen om laust samansette verb.

a. Verbalpartikkelen flyttar bak objektet om det følgjer eit direksjonalt preposisjonsledd etter:

(63) Han kasta ballen ut på banen.

Denne flyttinga er sjølvsagt aktuell bare ved "tunge" objekt.

Jf. elles drøftingane under kap. 3.

b. Verbalpartikkelen står etter lette pronomenobjekt. Jf.

s. 16.

(64) Han kasta'n ut.

c. Midtfeltpra. Jf, prøva til Bruaas s. 18.

(65) Han kasta'n no ut.

d. Verbalpartikkelen kan flytte bak tunge objekt. Jf, elles s. 11 f og kap. 3.

(66) Han kasta ballen ut.

e. Passivvending, Jf, s, 18 f.

(67) Ballen blei kasta ut.

fo Samansetting i perf, part, etter bli og

vere.

transitive verb blir dette ?)g passiv. Jf., drøftingane under avsnitt 5050

(68) Ballen er utkasta.

Aksjonsnominalisering. Denne prøva er henta frå Kunsmann

1973:399 som

(69) Utkastinga (av ballen) tok lang tid.

h. Verbalpartikkelen kan ikkje takas opp att om vi har fleire objekt til same verbet. Derimot tar vi opp att preposisjonen om vi har fleire styringar. Denne prøva er Og henta frå Kunsmann 1973:40.

(70) *Han kasta ut ballen og ut slegga.

i, Partikkel 4- objekt kan ikkje flyttas fram i fundamentet slik Dreposisjonsledda kan. Jf. s, 18.

(71) ;fflit ballen kasta han.

Vi må her vere merksame på at i noen tilfelle kan setningar med preposisjonsledd i fundamentet til forveksling likne setningar med "partikkel". Men tydinga er da ulik.

Ta t o do (72a) og (72b) som har to ulike tolkingar:

(72) (a) Under kontrakten skreiv han.

(b) *Under kontrakten skreiv han,

j.. Om vi spør etter objektet, kan vi ikkje sette verbal - partikkelen framom spørjepronomenet. Preposisjonen kan

derimot sette framom, dersom vi spør etter stvringa. Prøva svarar til liknande utformingar hos Kunsmann 1973:39 og 75, (73) Han kasta ut ballen.

-4-41t kva?

k. Partikkelen kan "vanligvis" ikkje plasseras i fundament- feltet ,-ed transitive verb. Jf. Bruaas 1971:74.

(74) ?Ut kasta han ballen.

1. Utbrytingsprøva er blitt brukt til å skilje leddtypar.

(Skadberg 1973).

(75) (a) Det var han ho tenkte på.

(b) *Det var stasjonen ho tenkte på.

(75b) er umoglig i tolkinga med 'på stasjonen' i påstads- tyding.

me Objektet kan flyttas fram i fundamentfeltet, ikkje

styringa i prepos:LSjonsledd med påstads- eller retnings-innhald.

(76) Henne venta han på.

n. Objektsspørsmål. Jf. s. 20. Har vi objekt, skulle vi og ha partikkel.

(78) Kva kasta han ut? Ballen.

0. Adverbialspersmålet. Jf. s. 20. Denne prøva kan for- telje når vi har eit preposisjonsledd, og d.v.s0 ikkje ver- balpartikkel.

(79) Kvar kasta han? :14,- Ut hallen.

2. Kunsmann 1973:39 (igjen frå Fraser 1965) nemner at korte innskott kan komme imellom partikkel og objekt, ikkje mellom

preposisjon og styring. Denne prøva er vanskelig å bruke av di vi her rører oss på grensene til det akseptable* og det blir derfor vanskelig å felle klåre dommar. Kunsmann seier og bare at "ftir viele Sprecher" er slike setningar moglige.

(80) Han kasta ut - så langt eg hugsar - alle ballane.

Teleman 197/4-b set inn ordet sårskilt i ein tilsvarande test (sa 68/69)0

9.0

1.3.2.2 Skjematisk oversya over korleis =vene slår ut

dette skjemaet er prøvene i 1.30 2,1 brukte på ein del setningar. Noen av setningane er henta frå døma i avsnitta ovafor. Eg nemner verb partikkel + objekt eller verb + preposjaiansleddi

/1 kolonnane. Bokstavane viser til prøvene i den rekke- følgja dei er nemnte i 1.3.2.1. Resultata bygger på mi eiga språkkjensle,

rekne med alle elevane

kaste ut ballen

a)

b)

c) +

''.

+ +

+

+ +

'':

+ d) + + + + e) + + + + f) + + +

g) + «. +

h) + + + +

i ) + + +

j) + + ? +

k) ? +? ? + 1) + + +

in) + + + +

n) + + + + o) + + + + P) + + -1- + q) + + + + Vi legg merke til

(81)

halde fast

g Q

-P d -P

4.) k.4

,4 g d

m -Fl d k

k g -4.)

Q d g

Q ø Q 'n .. m 0 aS

or .,,

9 g N

10 d 1--1 g ;.1 0 0 4 m

z ^Q

g 't5 k

od -P ▪ ^{ke) W «} Q

g4 g4 Q

I:2 M 4 0 W 0

Q C.) 0 Q

W > Q

Q g, Y

'il 1

.. Q Q ( cS . Q

m Cl, ,-.4 -P ^{, N M -P} lde hafast på kravet

+ + + + + + 0 0 0 0 am 1« , II* WIZ•

+ 4. ..:,. + + - - - - - - -? - + + + + ^{00 eni• 0} 0 0 10 0110 0 O

+ + + + +? +?-? - - - - + + + _ - + + - 0 00 .10 ØM «0 0

+ +

:=' '''' +

+ + + + + + + + + --? +? ? ... ^{00 0}

+ + + + + +

+ + + + 4? - 00 S•0 0.

+ + + + ...? ...? ? ...?

+ +? -;) ? +? + _ +? +? - - +? -? - + + + + + + + + -.3- ++ + ±+

+ + + •,:- + + + + + ++ + ++

+ + + + + + + + + + + + + + +

+ + + + + + + + + + ++ + -+

+ + + + + + + + + + ? ? ? ? - + + + + - + + + + - + -

at blant desse setningane er rekne med brukt i to ulike tydingar (1. inkludere, 2, nærast eng.

expect). Dei opne hola ved f) og g) under skrive under kjem av at det i dette tilfellet er umoglig å skilje kon- struksjonen med laust samansett verb frå ei tilsvarande setning med verbet underskrive, Skrive på ei bok er meint i durativ tyding i siste tilfellet, i første momentan tyding, t.d, signere ei bok.