Visning av Misjonen som kulturfaktor i Kina

MISJONEN SOM KULTURFAKTOR I KINA

AV JAKOB STKAUME

Kvart folk har ein sermerkt kultur. Tankane sine har dei gjeve form i seder og skikkar, og ting som dei har skapt. Det vart skilnad p i kulturane ettersom folk hadde ulike evner og livstilheve. Folk som har skapt velbygde samfunn og gode heimar, har ein heg kultur.

Folk som bur i armodslege hytter eller er utan hus og ikkje har noko ordna samfunn, har ein lzg kultur.

Ofte vert skriftspriket brukt som kulturmzlar. Eit folk som ikkje eig noko skriftsprik, hoyrer helst ti1 ein ligare kultur. Folk med eit hegt utbygt skriftsprik og ein rik litteratur bar ein hog kul- tur. Men det spnrst om den mzlestaven er rett. Menneskeverdet er heilt visst ein betre mzlestav.

Men korleis ein enn vil mzle, sS har kinesarane ein heg kultur.

Dei gamle ordbekene deira hadde farti tusen ord og uttrykk. Det var s i mange at ingen kunne alle. Litteraturen deira var rik bide p i poesi og prosa. Kanskje var han rikast p i historie og filosofi.

Mellom folket finst mykje fin etikette, og kinesarane har vore meistrar i i bygge stilreine hus og lage fine bruksting. I ei verd av armod kan ein finne fine hus, som er herlege kulturminne f r i ei gamal tid.

Kulturberar.

Til dette kulturfolket kom misjonzren med evangeliet.

Dei fleste misjonzrane heyrde ti1 under- og mellomklassen i heim- landet. Det var ikkje mange rike eller hegztta mellom misjonzrane heller, sjelv om det fanst. Dei aller fleste hadde ingen draum om i vere kulturberarar ti1 Midtens Rike. Men dei vart det utan i tenkje p i det.

Misjonzrane kom f r i dei kristne i Europa, Amerika og Australia.

Somme var akademikarar. Andre hadde misjonsskule, lxrarskule eller annan skulegang. Men fleire hadde ikkje mykje meir enn folkeskulen.

Likevel bar dei med seg kulturen f r i heimlandet, som bia ber blom- sterstev f r i den eie blomen ti1 hin. O g misjonzrane kom ti1 Kina med kulturen f r i vest.

Dei fleste misjonxranc gifte seg. Dri sette bu, og kalla heimen ein misjonsstasjon. P i misjonsstasjonen budde ogsi den einslege mi- sjonxren. Her var utgangspunkt for liv og arbeid. Milet var 8 for- kynne evangeliet. Men for i n i dette milet mitte dei stelle seg slik at dei kunne trivast og huslyden deira leve.

Nye rkikkar.

Ofte flytte misjonxren inn i kinesarhus med jordgolv og jord- vegger. Slik var byggeskikken. Huset var billeg, og det hadde mykje i seie for folk som hadde lite rid. Men jordgolvet er r i t t og langt i f r i sanitxrt. O g ikkje alle misjonxrar greidde i lengda i bu p i jord- golv. Dei treivst ikkje med det. 9 mitte dei lage tregolv. Det var meir helsesamt.

Det fanst tregolv mellorn velstandskinesarar og. Men dei vaska ikkje, brukte berre soplimen. Men misjonxren var van med i vaske golvet. Berre n i r det vart vaska i rett rid, var det retteleg sunt. S8 vart det vaska ofte. Dette var nytt.

I det varme verlaget mitte misjonxren ha ein tenar eller to. Det var tenarane som mitte vaske. Dei lzrde golvvask og mykje anna slag utanlandsk vask. Dermed hadde ein ny kulturfaktor kome inn i dette eldgamle kultursamfunnet.

Med misjonzren kom eit element a v uro ti1 Kina. Det var ikkje berre golvet han gjorde om att. Fekk han tid, tok han bide tak og vegger.

Dei gamle kinesiske vindaugo var vakre med alle fine krusedullar i sprosser og rammer. Med same papiret var nytt, var det fint og, sjelv om det gav lite lys. Men det var ein svxr stavsamlar, og stev- plaga kan vere fzl. N8r s i papiret morkna og vart sprwtt, bles vin- den det i tusen filler. D i vart det trekkfullt og utriveleg.

Den koleriske misjonxren lika ikkje i fryse i trekken. H a n var ikkje van med slikt. Difor skifte han ut dei gamle vindaugo og sette

nye utanlandske med glasruter i staden. Dei gjorde huset lunare og lysare. Og misjoneren treivst betre. Men vindauga med glas var eit nytt innslag, som drog andre ting etter seg.

I Sar- og Midt-Kina bruker kineserane fyrfatet - kol-elden - ti1 oppvarming i huset. Dette er bra n i r romet er trekkfullt under raftene. Men har romet f i t t tette darer, vindaugo og tett loft, vert det vanskeleg med fyrfat og trekol. Kol-osen vert innestengd, og hovudet verker. Difor m i fyrfatet skiftast ut, og romet treng omn om vinteren. Men d i m i ein ogsi ha skorstein.

Misjonzren fann det ikkje alltid lansamt i reparere gamle hus.

Ofte bygde han nye hus, og d i vart det helst utanlandsk med kinesisk svip. Dette vart ny stil og byggemite inne i den kinesiske kulturen.

Misjonzrane var ikkje dei einaste som bygde utanlandske hus i Kina.

Utanlandske forretningsfolk bygde fleire og finare hus i konse- sjonsbyane. Og dei selde utanlandske varer: tay, olje, sigarettar, film og meir.

Likevel fekk ikkje handelsfolket s i mykje i seie for kulturen som misjonzrane. For handelsmannen sto bak disken eller satt p i kontoret sitt. H a n var nagd med i tene pengar. Med misjonzrane var det ann- leis. Dei reiste over heile riket og slo opp sine pauluner alle stader, heilt p i grensene av Tibet og Sibiria. Sileis vart misjonsstasjonane bygde i tusen byar, som er spreidde over heile riket.

Og misjonzrane hadde eit anna mil enn handelsfolket, som kom for i tene pengar. Misjonerane kom for i gjeve alt det beste dei i t t e bide av gudsliv og kulturliv.

Dei farste misjonzrane kledde seg i kinesiske klede, og mennene brukte hirpisk. Dei pravde i verte kinesarane ein kinesar. Men ingen vart det heilt. Inne p i misjonsstasjonane vart det ei blanding a v kinesisk og utanlandsk levemite. Dei bar utanlandske klede under den kinesiske kjolen, og maten fekk bide kinesisk og utanlandsk fasong.

Misjonzrfolket ville gjerne ha mjalk og smar. Det var dei vane med, og dei trong det. Men det fanst ikkje noko meieri. Heller ikkje fekk dei kjapt mjolk p i gardane, for det fanst ikkje. S i kjapte misjo- nzren geiter eller ei ku, som han mjalka. Av mjalka kinna han smer, og stundom ysta han ost. Slikt fann han p i n2r han hadde kone og

born i syte for. Men mjwlk hadde ikkje yore brukt der i landet far.

Kinesarane vart kvalme n i r dei tenkte p i mjwlk.'Men s i brukte mi- sjonzren mjwlk som diet-kost ti1 sjuke kinesarar, fwrst ti1 smiborn og s i ti1 vaksne. Og dei kjende at det gjorde godt. Pi den miten lzrde kinesarane seg ti1 % bruke mjwlk, og mjwlkekyr er ikkje lenger ukjent i Kina.

Reinsemd.

Tenestkvinna som hjelpte misjonxrkona i huset med klxr og bar- nestell, fekk sanneleg lzre nye ting.

Mang ein kinesar undra seg over at misjonxrfolket ikkje fekk svullar, skabb og skurv slik som dei sjalve. Men den unge tenest- kvinna fekk vite kvifor. H o m%tte ixre seg % lcoke teyet som skulle vaskast. Koking og strykejarn drap smittestoffet. N%r ho stelte mi- sjonzrborna, lzrde bo barnepleie og reinsemd. Det kom vel med, d%

tida kom a t ho s j d v vart gift og fekk born. Dei vart like reine og fine i huda som misjonzrborna. H o hadde lxrt meir enn ho s j d v visste.

F r i det kravlause heimlivet p i misjonsstasjonane voks fram fleire slag arbeid, som kvar for seg bar nytt liv ti1 den gamle kulturen. Dct kan nemnast a t misjonzrane skapte ein heilt ny metekultur i Kina.

Medisin.

Men starre var det medisinske arbeidet som misjonzrane gjorde.

Pi

dette omkvervet var dei heilt ut pionerar.

Kinesarane hat f r i gamalt vore flinke med medisin, og der bygde dei p i r~ynsle. Dei samla kloke r%der og bygde opp store kunnskapar.

Men desse kunnskapane hadde ikkje vitskapleg grunnlag korkje i anatomi, fysiologi eller kjemi. Difor vart det berre kloke rider, slik som andre folk har det f r i gamle dagar.

Den moderne medisinen kom ti1 Kina med misjonzrane, fwrst med lzkjarane som kom og bygde sjukehus. Dessutan med den van- lege misjonxren. Med eit medisinsk fwrstehjelpskurs vart han ti1 stor hjclp for mange. Misjonzrane lzrde folket i bruke kinin ti1 hjelp mot malaria, santonin mot orm i magen, og salve mot skabb. Mi- sjonsstasjonane vart hjelpestasjonar mot tusen plager mellom eit lidande folk.

Likevel vart det berre som dropen i havet. Difor skreiv dei heim og bad om meir lzkjarhjelp. Misjonane bygde to-tre hundre hospital i Kina. Men doktorane som sleit alt dei vann, sig a t dei halvannan million sjuke, som dei stelte om iret, var berre frynsene av nauda.

Difor vart det fleire misjonar som skipa medisinske skular, som lxrde opp moderne kinesiske lzkjarar. Mukden Medical College i Mukden og Liugnan i Kanton er mellom dei fremste.

Heller ikkje dette vart nok ti1 det kinesiske medisinal-stellet. Men misjonane har skapt eit manster og synt vegen som folket m i gi. Og det er ein ny kulturfaktor av rang, Men enno er det langt fram.

Riksstyret har registrert 13.500 lzkjarar. Av desse bur 85 prosent i fem storbyar, resten i mindre byar. Ute mellom folket er mykje enno med det gamle, om ikkje misjonshospitala er i gang.

Dei kristne misjonxrane kom ikkje ti1 Kina for i reformere det kinesiske samfunnet, eller lage noko slag revolusjon. Dei kom for i forkynne evangeliet om Jesus Kristus ti1 syndarar. Men d i mitte dei syne bide kva syndaren og Frelsaren er. Av den grunn mitte han tale om synd og urett og vise rette vegen. Misjonxren vart med liv og Izre ein protest mot mykje synd og urett.

Fotbinding.

Misjonxrane tok opp kampen mot fotbindinga. Mange argument og mang ein hard strid vart det fwr den moten vart knekt.

Det vart helst i barneskulane p i misjonsstasjonane at det fekk vekse opp gjenter med naturlege fprter. Den kvinnelege misjonxren, som gjekk s i lett og ledig, vart eit ideal for dei unge gjentene. Men dei mitte tole mange vondord fordi dei braut moten og fylgde utlen- dingane i dette.

Men seinare s%g dei unge at det var meir enn tpry-bindane som vart lwyste av bundne fater. Den store hindringa for jamstelling mellom mann og kvinne kom bort. Misjonzrane ringde med fridoms- klokka. .Her er ikkje jade eller grekar, her er ikkje mann eller kvinne; for de er alle ein i Kristus Jesus.s

Heimane.

Denne jamstellinga kom klirt fram i det kristne ekteskapet. P i misjonsstasjonane var det kristne heimar. Og dei vart mwnster. Heid-

ningane fekk sji ein kristen heim i millom seg. Dei fekk sj9 tilhavet mellom mann og kone, foreldre og born p i kristen grunn. Misjonae- ren bar med seg eit friare livssyn. Og han reagerte sterkt mot barne- truloving og konekjwp.

Ikkje alle gamle ekteskap var ulukkelege sjalv om dei som bygde heimen hadde vorte trulova d i dei var born eller far, eller om kona vat kjapt. Ofte kom dei i hop som hwvde for kvarandre. Og kampen for bradet gjorde dei umissande for kvarandre, og lukkelege. O g mang ei husfrue var ikkje meir kua enn at dei kunne seie at aust var aust, og vest var vest. D i hende det at mannen vart taffelhelt. I slike have var det alltid spwrsmil om evner, og z t t a som sto bak. Men mannen hadde full moralsk rett ti1 i fare ei ny kone inn i heimen om den fwrste ikkje fadde saner. Den fwrste kona skulle arast. Den andre skulle fwde p i kneet hennar.

Ein god konfusianar m9tte ha saner for alt i verda. Det var stwrste skyldnaden hans mot forfedrane og etterslekta. Men a t t i t dette kom det trulause hjarta. Mannen brukte dette som eit pLkot ril % fplre ei ny kvinne inn i heimen, n%r han hadde funne ei som han lika betre enn den farste. Slik tok han s i mange koner som han hadde hug til. Og heimen ti1 ein slik libertinar vart som eit harem med mange tragediar. N8r s i alle etterkomarane ti1 ein mann heyrde heimen ti1 i tredje og fjerde led, s9 vart det ikkje lett i leve for alle.

Men s i kom kristendomen og forkynte at ein mann skal ha berre ei kone, og leve i lag med henne heile liver. Dette mitte heidningen heyre, og dette fekk han sji. Ei ny tid har runne over dei kinesiske heimane. Barne-trulovinga kjem bort. Og dei unge vil sjwlv velje maken sin og ha eigen heim. Kona i ein a v dei fwrste kristne kinesar- heimane i Kiinchow sa d i ho var gamal vorten: Mannen min har aldri slitt meg. Det'kom som ein triumf, noko sers som grannekonene ikkje kunne skryte av.

Opium.

I striden mot opium gjorde misjonzrane alt dei vann for i berge folket f r i lasten og sjolvmordarane f r i daden. Men det sig ut som om dei tapte bide i farste, andre og tredje runde. Her skal takast med litt av denne soga.

I 1905 skreiv 1200 misjonxrar namna sine under eit skriv ti1

~t~resmaktene, med ban om i f i slutt p5 opiumsplaga i Kina. Denne innsatsen sig ut ti1 i lukkast betre enn dei vona. I desember 1907 vart Kina og England samde om i minke handelen med og dyrkinga av opium mfd ti prosent pr. i r i ti 81. Begge heldt avtalen. I 1916 vat opium sjeldsynt vare, og mange stader fanst han ikkje.

Men s% kom stor-generalane si tid. Dei trong pengar ti1 herane sine, og ingen ting kunne fylle s i bra med pengar i skattekistene deira som opium-handelen. D i tok opium, borgarkrig og rnveri ti1 i blomstre i Kina som aldri far, medan folket vart fattige og for- komne, og misjonerane syrgde.

Men hjelpte det ikkje med samla aksjon, s i var dei samla i same mil. Dei streva alt dei vann for i berge dei einskilde for Guds rike.

Og der fekk dei gjort ein innsats som har kome Kina ti1 gode.

I dei seinare %r hat styresmaktene p i nytt kome langt med i ta knekken p i den brune gift.

Folkeopplyming.

Betre gjekk det med den innsatsen misjonzrane gjorde for folke- opplysninga.

Kina har tusenirgamle teikn, og folket hat mange av dei. Ein- gong sende dei tusen teikn og klassikarane sine ti1 Japan for 5 Izre morgonsola sine saner 5 lese. Og japanarane bygde skriftteikna sine p i det som dei linte f r i Kina.

Og kinesarane har hart eit skulestell lenge far nokon annan na-

.

sjon. Skulane var for det meste privat-skular med offentleg eksa- mensstell. Folk med lxrdom var hngste standet i landet. Inn

i

dette standet kunne kvar og ein kome som hadde evner og vilje ti1 i lese, berre han ikkje vat son ti1 ein skreddar, barber eller stolberar. Skule- ordninga var sileis ikkje heilt demokratisk. Og det var ikkje lett i kome fram skulevegen for den som ikkje i t t e pengar. Lxrarane var ofte fattige, og lena var lita. Men litt mitte dei ha for i leve.

Kinesarane skildra stillinga i eit ordtak som sa: Den fattige kan ikkje g i p i skule, og den rike vil ikkje vere Izrar. I det heile var det ikkje meir enn tjuande kvart menneske som l a d e 5 lese, og mange av desse lmde ikkje stort. Alt var pugg dei fnrste &a, sjalv om mange 217

elevar var i ungdoms%ra. Fnrst d% dei badde lese nokre i r , las dei tolkingar av det dei hadde pugga dei f m t e &a, og lararen greidde ut om det dei hadde lese.

Likaste gutane greidde i ta eksamen qBlomstrende talent.. D i hadde dei vorte akademikarar. Og ein herold sprang heim og ropa det ut over tun og gater. Det var stas med duskehuva i Kina 6g, sjalv om det var berre ein liten knapp i huva. N o kunne dei skrive stil og lage vers. O g elles heldt dei seg ti1 historie og filosofi. Krona p i skuleverket var akademiet Hanlin, '<penneskogenr, som vart skipa

%I 850. Men dit opp var ein hag stige med fleire trin, som var van- skelege i kome opp. Og f i rakk s i langt. Det vart ingen overpro- duksjon av skulefollr i det gamle Kina, og det vat godt rom for dike som ville g i i gang med skular.

Misjonaren fann arbeid nok. Han var i stor mon forkynnar og lxrar. S i m a r t det var rid, skipa han skular, men han mitte ta ti1 i det smi. Mange skular i Kina tok ti1 med to-tre elevar. Dei var bide s m i og fattige, men skulane kom i gang, og flokken auka. Desse sku- lane fekk same fagkrinsen som dei andre. Morsmil og filosofi var hovudfag. Pugg vart det ogsi der. Men a t t i t dette fekk dei kristen- domskunnskap og andre fag som hnyrer ti1 ein god barneskule. Det kom i smular. Likevel var det med ti1 i vekkje Kina.

I 1905 hadde Kina 470.000 elevar. Det var vel ein elev for kvart tusen menneske. Men folket hadde vakna s i mykje at keisaren sende ut eit edikt om ei skulereform. Reforma var bra, men for mykje aka- demisk. Men staten stod utan moderne skular og utan eit lxrarstand som kunne t a ti1 med denne oppgiva. Difor dreiv dei p i slump.

Gamaldagse litteratar fekk eit halvt i r s kurs i rekning, geografi og gymnastikk, for i verte lxrarar i den nye skulen. Det vart i alle heve ikkje rare greiene med gymnastikken. Dei gamle litteratane var like stive som tinnsoldatar, og det vat dei kanskje i dei nye faga 6g.

Det vart misjonsskulane som vart redninga ut av ufaret. Dei sto vel bygde som ein fin modell og hadde god disiplin og rike kunskapar.

Desse skulane vart bindeled mellom anst og vest, mellom gamal og ny rid. Her fann styresmaktene rettleidning d i dei skulle skipe eit skulestell for landet. H e r hausta dei det som misjonen sidde i hundre i r .

218

P i dette grunnlaget vart eit nytt skulesystem innfart i 1922, og det sig slik ut: Folkeskulen var 4 i r smiskule, og 2 i r storskule.

Mellomskulen var 3 i r i ligare og 3 i r i hagre deild. Etterpi kom hegskulen med 4 51. Etter hegskulen kom vidare studeringar.

P i denne tid hadde misjonzrane gjort eit banebrytane arbeid som skulefolk. Kringom p i stasjonane hadde dei laga barneskular, mel- lomskular, lorarskular, presteskular og meir. P i alle skulane var omlag 200.000 elevar.

Av dei hegare skulane som misjonane sette i gang, er det 13 uni- versitet, som enno er i gang. D i desse skulane vart skipa, var det helst tanken i lore opp kristne leiarar ti1 bruk for misjonsarbeidet. Men det heile voks fram slik at det var med i bygge Kina opp som ein moderne star. P i desse skulane fekk mange for alvor lzre i kjenne vesterlandske tankar og vitskap. Og mange av dei fremste leiarane i det nasjonale liv fekk opplzringa si p i desse skulane.

Fagkrinsen kunne vere ulik. Teologi og medisin var mellom dei ferste ring. Seinare kom jus, journalistikk, okonomi og meir. Ved bniversitetet i Nanking vart det skipa ein landbrukshagskule, som fekk mykje i seie for jordbruket i Kina. Gjennom denne skulen kom nye fraslag, som gav stmre fold.

Etter at kinesarane kom i gang med eit rnoderne skulestell, har dei ikkje lege p i latsida. Men enno kan berre tridjeparten av folket lese, s i det er langt fram, sjelv om dei har bygd fleire og finare skular enn misjonxrane.

Milstrev.

Ein av dei store vanskane var skriftspriket. Av det var det to slag. Wenli var for dei lzrde i Kina som latin var for dei lzrde i Europa i gamle dagar. Det var fint og vanskeleg Gwanhwa var ei enklare sprikform. Men noko lettvint var det ikkje. Ein m8tte lxre fire-fem tusen reikn for i kunne lese. Og ikkje alle hadde rid og evner ti1 8 lxre s8 mykje. Difor prevde mange i finne nye vegar fram ti1 lesekunsten.

I 1915 kom ein kinesar heim fr8 Amerika, og han hadde laga eit alfabet med 40 teikn lydskrift. Misjonxrane tok med glede imot dette nye skriftsystemet, og mange tilirskomne kinesarar l a d e i lese ny-

testamentet og andre kristelege baker p i lydskrift. Sileis vart dette nye ti1 stor hjelp i misjonsarbeidet. Lydskrifta vart ogsi innfard i dei kinesiske skulane, men dei laerde var imot henne, fordi dei reddast at ho ville klayve det kinesiske spriket. Difor vart lydskrifta ti1 mindre gagn enn ein trudde fr5 farst av.

Det vart nok klirt for dei fleste at det galdt 8 gjere det gamle skriftspriket enklare, og her braut misjonsarbeidet nye vegar. Den farste kinesiske bibelomsetjinga var p i Wenli. Men dette var berre for dei lxrde, og dei var f i . Dei fleste kinesarane kunne ikkje lese.

Dei levde i wart vankunne. N i r s i misjonxrane skulle prave i Iare analfabetar Bibelen p i Wenli, vart det % gjere det vonde verre. Van- kunna synte seg berre endi starre.

Slike vanskar tvinga misjonxrane ti1 % lage ei omsetjing av Bibe- len p i det offisielle talemilet. Men denne omsetjinga vart vanvard av dei Ixrde, som syntest at det vart altfor einfelt og beintfram Slikt kunne ikkje ha noko verd. Men misjonxrane arbeidde vidare. Gjen- nom mange omsetjingar og revisjonar nidde dei fram ti1 eit fint sprik som er bide lettlese og vakkert. Og Kina sin fremste litterxre vitenskapsmann, professor H u She, har sagt at denne omsetjinga er eit manster p i god kinesisk. Og den kinesiske Bibelen vil f i same verknaden som Luthers tyske bibel fekk mellom det tyske folket.

Misjonxrane arbeidde 6g mykje med i skrive lettlesne lzrebaker ti1 skulane. Og der gjorde den kristne kinesaren Jamnes Yen eit meisterverk. H a n valde ut 1200 teikn, og skreiv gode og lettlesne larebaker ti1 barneskulen med desse.

Prenteverk.

Mykje av det litterxre arbeidet som vart gjort a v misjonxrane, sette store krav ti1 prenteverk og bokbinding. Sjalv om kinesarane hadde prenta baker og blad lenge far kunsten var kjend i Europa, s i itte dei ikkje prenteverk som hwvde med den nye tid. Difor tok misjonxrane ti1 i lage moderne prenteverk i Kina. P i den miten var dei med i legge grunnen ti1 dike institusjonar som gjer baker og blad ti1 eige for alle.