• No results found

4. PROPOSTA DIDÀCTICA

4.4. EXPERIMENTS/ ACTIVITATS

4.4.2. TRANSFORMACIONS QUÍMIQUES

“Quando foi que então puseram a raia lá por cima, vieram dois cavaleiros. Naquele tempo os homens andavam de cavalo, porque carros não os havia, nem estradas. Haviam dois cavaleiros que foram parar a casa do senhor Avelino, que na altura ainda o pai do senhor Avelino era vivo. Foram lá parar. O senhor Avelino lembra-me a mim ainda bem dele. Depois, aquilo, lá arranjaram mudar então a raia daqui lá para a coroa do povo, lá para a Chaira, por cima daquelas casas que agora lá há, que na altura não havia casa nenhuma, lá para a Chaira. Mas as pessoas não ficavam satisfeitas, porque claro, elas eram espanholas, e depois ficavam portuguesas e ficavam sem as terras que ficavam para a Espanha, e que depois era um problema para irem lá trabalhá-las. De maneira que aquilo era uma confusão, aquilo ó depois não ficou certo, e porque não podia ser, e porque eles queriam as terras, e ficavam sem as propriedades. Tinham lá uns lameiros, como ainda hoje há e uns bocados de terra, e passava o marco por cima. E então, depois passado um tempo, apareceu um cavaleiro pelo povo acima, directo à casa do senhor Avelino. Esse cavaleiro esteve então na casa do senhor Avelino e seguiu. Trazia um carapuço vermelho na cabeça, e diz que lhes disse assim para as pessoas que ali estavam - nunca falta gente quando é assim nestas coisas - e que lhes disse: «Bom, eu vou resolver a questão. Se é que quando eu vier por esse caminho abaixo, me virem vir con um carapuço preto, mau negócio; agora se virem vir con o carapuço vermelho, então batei as palmas.» De maneira que o cavaleiro lá apareceu dias depois, e

lá veio ele pela Chaira abaixo, de carapuço vermelho. E pronto, então ficou assim, a raia então foi posta a águas vertentes, porque aqui na ribeira há um marco no caminho. A partir daquele marco, sobe acima ao Outeiro, a águas vertentes; daí, vai outro ao Morico, não é bem ao Morico, mas não me recordo agora como lhe chamam. Há lá aquele marco e depois há aqueles marcos todos, a águas vertentes. Na Carrasca é águas vertentes, nesta serra que aqui temos são águas vertentes e chega às águas vertentes até ao perto de S. Cibrão. De resto, ó depois, é como calha. O Eduardo tinha um livro que deixou o tal cavaleiro, e ele lia, pois aí é que me chamou a atenção. Ele gostava muito de ler e lia assim livros que interessavam ás pessoas. Eu, pelo menos, gostava de ouvir assim estas coisas e, claro, as pessoas ainda continuaram mesmo assim, depois de a raia ir lá para cima e ficar a raia onde hoje é.”

Aurora Gonçalves, nacida en 1924, Cambedo da Raia, 2001

No proceso que decorrerá ao longo de nove anos e que levará ao estabelecemento da fronteira en moldes que, con lixeiros acertos, son os actuais, varios foron os axentes envolvidos, cuxos discursos son detectábeis nos documentos producidos. Algúns deses axentes, cuxa mudez resulta do non dominio da escrita, foron chamados como coñecedores en certos momentos. Porén, o coñecemento local é continuamente desvalorizado e os seus intereses postergados, sacrificados á delimitación decidida de fóra. Ao contrario das voces centralistas – cuxa percepción é evidenciada na toponimia encontrada nun mapa de estradas actual – outro discurso é construído localmente, particularizando a paisaxe unha maneira que é pouco clara para os de fóra278. Esa toponimia local, que conta historias asentadas nunha

memoria localizada, está plena de episodios. A liña de demarcación vivida polas poboacións fronteirizas remite para un recoñecemento que, como recorda Pais de Brito (1988), asenta en sinais, puntos ben precisos mais localizados, autenticados polo nome, sexan eles penedos ou árbores, camiños ou lameiros.

No texto arriba transcrito, resultante dunha gravación feita en 2001 con Aurora Gonçalves, en Cambedo da Raia, a percepción de que o recoñecemento da liña de fronteira era alleo á influencia local, alíase á construción case mítica arredor dun cabaleiro, como representación do poder e dos seus sinais, emitidos a través da cor do gorro usado. Marcado polos topónimos de recoñecemento dun termo e pola remisión para persoas concretas, recoñecíbeis polas outras mulleres presentes no momento en que a gravación foi feita, este relato ten un interese suplementar. A memoria colectiva a que fai recurso, asentada nun espazo compartido, actualizada periodicamente, retén un momento de angustia – entre outros vividos na aldea, que a mediados do século XX volvería sufrir, ver morrer, ser feridos

278 Como apunta William Douglass para o caso da fronteira do País Vasco, os mapas de estradas están en español ou en francés, xerarquizan as poboacións de acordo co seu tamaño, expresan en quilómetros a distancia entre elas, a través dunha visión “moderna”, científica e métrica da paisaxe (Douglass, 1999:22)

ou presos os seus habitantes ou veciños que refuxiara – cuxa resolución lle escapou enteiramente.

Nunha gravación realizada nunha tarde dun domingo de Agosto, entre un grupo de mulleres, sentadas á sombra nun punto da aldea preto do local onde pasara a liña de fronteira, Aurora Gonçalves conta o que estaba en xogo localmente: a localización desexábel da fronteira nas augas vertentes, a ansiada coincidencia entre a propiedade e os límites do país, a aposición negociada dos marcos, co acordo dos habitantes da poboación. Amósao lembrando camiños, outeiros, augas que corren. Reconstitúe unha paisaxe recitada, como antes reconstituíra os límites no campo, obxecto de múltiples cruzamentos e recoñecementos polos hábitos alí vividos.

En narracións que volven visíbel a iniquidade dos poderes que transcenden a escala aldeá – gradativamente enumerados, ás veces tendo como último recursos o propio rei – os habitantes das poboacións prexudicadas fan saber das súas razóns, frecuentemente a través de notábeis do cadro local que, á súa vez, recobren os seus intereses. Verase ao longo do proceso que canto máis ambicioso e meticuloso é un proxecto, tanto menos espazo é deixado á iniciativa local e á experiencia (Scott, 1998:347).

O rexedor substituto de Castro Leboreiro, en misiva datada o 16 de Marzo de 1859, dirixida ao administrador do concello de Melgaço, quéixase das arbitrariedades cometidas polas autoridades españolas:

“1º Aprehensão feita dos rebanhos lanigeros e caprinos dos lugares de Adofreire e Queimadelo, e Falagueiras, e Coriscadas, e Cobelo, pelos carabineiros do ponto en Quintela de Leirado, cujos forão arrematados por seis mil e tantos reales; 2º Atomadia de humas bacas de Engracia Esteves do lugar do Rodeiro feitas pelos mesmos; de cujas tomou delas conhecimento o Juiz de Dereito da Comarca e mais o Agente do Ministerio Publico; e por enquanto não se sabe do rezultado; 3º Atomadia de outras bacas de João Esteves e Pedro Esteves do lugar do Thero; 4º Atomadia de outras poucas de bacas feita a Manoel Fernandes Bispo e outros do lugar de Campelo; 5º Atomadia dos gados bacuns dos lugares da Siera e Padrezoiro, 6º Atomadia do gado Bacum dos lugares das Falagueiras e da Adofreire, 7º finalmente a prizão de hum pobre vendilhão de sal chamado Francisco Fernandes morador nesta Villa, qe estava vendendo sal aos galegos na fronteira, porem dentro do nosso territorio chamado o sitio da Senhora da Ana con duas cabalgaduras foi também arrestado para a Cadeia de Ourense, aonde segundo me consta tem de estar tres meses, é quanto tenho a dizer sobre o objecto de se trata.” (MNE, s/d, Caixa 1122, fl.111 e vs.)279

Estas denuncias, anexas ao proceso, poden funcionar de forma dupla, en certas

279 A incapacidade por parte da maioría dos membros da comisión mixta para comprender a linguaxe, os intereses e os entendementos locais, queda ben expresada en canto á aldea de Castro Leboreiro e ao aldeán Fambra, identificado como o “cidadán”. Fambra, que os representou, e que levaría a estabelecer con regra e cartabón unha liña separadora que non tiña en conta os acordos non escritos e sen que se puidese determinar a data entre os pobos de Castro Leboreiro e Entrimo (Barreiros, 1961:24-5).

circunstancias, como argumento favorábel á clarificación de límites, supostamente superadora destes conflitos, aínda que adopte formas lesivas dos intereses das poboacións e sirva lóxicas que lles son alleas. Ás veces son conseguidas vitorias, aínda que estas lle dificulten a vida aos membros da comisión. Xa na acta 44ª da Comisión Mixta, correspondente aos traballos do 6.7.1857, queda a saberse que despois de decisións de gabinete, son innúmeros os acertos no terreo, o que leva a que o trazado veña ser sinuoso:

“D’ali [Castelo dos Lumiares]e en attenção aos desejos manifestados p.r alguns individuos de um e outro lado da raya a que alguns vinhagos de pouca extensão ficassem do lado dos seus respectivos paizes; assentou a Commissão que a linha divisória ficasse nesta parte os ziguezages ou curvas necessarias para o effeito, e en consequencia se procedeo à collocação dos marcos…” (transcrito por Barreiros, 1962:43)

A forma como operara a primeira Comisión Mixta permitira que fosen variados os abusos alegadamente cometidos por españois xunto da fronteira, en Melgaço, no intervalo dos traballos, conforme conta Vasconcelos e Sá en oficio dirixido ao presidente do Consello de Ministros e ministro dos Negócios Estrangeiros, o 18 de Novembro de 1859:

“Contarão-me ali, que en certa occasião en que os referidos clavineiros havião entrado no territorio portuguez no termo de Castro Leboreiro, e aprehendido algumas cabeças de gados dos lavradores que andavão pastando na quellas serras, representando a authoridade portugueza a hespanhola, forão requezitadas algumas testemunhas portuguezas, as quais hindo a Orense, forão lá mandadas encarceirar, e ainda en cima multadas!! V. Exª sabe quanto o espírito de nacionalidade pode influir nas decisoens de pleitos, principalmente tratando-se de factos passados en lugares ermos, quando são attendidos como partes dos proprios autores dos factos de que há a queixa.” (MNE, s/d, Caixa 1122, fl.108)

Unha das cuestións máis importantes para as poboacións na demarcación da fronteira está nas augas vertentes. Un marco colocado no medio dunha costa prexudicada claramente no que toca ás augas das poboacións dun ou doutro lado da fronteira. Son tamén recorrentes as protestas por parte dos habitantes locais, convidados a acompañar a comisión, cuxos membros apoñen os marcos pese ás protestas que son feitas neste sentido polos que se senten prexudicados. É denunciada unha estratexia, alegadamente utilizada por algúns españois: a compra de terreos raianos do lado portugués, cuxos títulos de propiedade servían para contrariar os antigos tombos, levando a unha demarcación lesiva. Nótese que este proceso de aposición de marcos se anticipa ás decisións políticas centrais, demarcando no terreo aquilo que aínda estaba en discusión, como se fose materia incuestionada. Nun Memorandum extraído das actas das sesións e das correspondencias oficiais da Comisión Mixta, o 22 de Novembro de 1856, prevese:

a fóz do rio Minho athe o ponto aonde a mesma raia corta o rio Tamega, não póde con tudo levar a effeito con a devida regularidade a correspondente demarcação, sem que os illustrados Governos das duas nações hajão de expressar o seu superior accôrdo, e approvação sobre os seguintes importantes objectos en que teem concordado as duas secções da mesma Comissão.” (MNE, s/d, Caixa 1122, fl. 539).

Un home de 70 anos, labrador en Moimenta da Raia, no concello de Vinhais, afirmaba que os propietarios españois que tiñan viñas no local de Santa Catarina de Ribas, unha aldea que, na peculiar escrita do secretario da sección portuguesa, falecera, costumaban deixar un en cada dez montes de uvas para Portugal, feito confirmado con outros testemuños280. A

aldea de Santa Catarina de Ribas tería deixado de existir cerca de 80 anos antes. Nos documentos españois aparece proscrita, mais os veciños portugueses e tamén os da Esculqueira, ben como a documentación anterior, fanlle referencia (MNE, s/d, Caixa 1118:fl. 118 e vs). Coa aldea de Ribas despoboada, quedaba alí un lagar e viñas, sobre as cales o Estado español comezara a lanzar contribucións. Os habitantes das aldeas de Pinheiro Velho, Vilarinho de Touças, Cerdedo, Casares e Carvalhas, “povoações que uzavam de avexar, como haviam feito ás de Ribas e as quaes, se não fossem convenientemente defendidas, mais ano menos ano, sofreriam a sorte desta." (Barreiros, 1963:86) denunciaban os veciños galegos por iren tomando pose de terreos que lles pertencían.

A incipiente cartografía do mapa de Fontán amosábase pouco congruente cos tombos. Entrantes pouco inocentes agregaban a España zonas fértiles e anacos de territorio que, segundo os tombos, estarían encadrados en Portugal281. O período da guerra civil de 1832-34,

en que “Portugal estava en estado anarchico, tratando as authoridades somente de perseguir os liberaes.” (MNE, s/d, Caixa 1120, fl. 525), ao desactivar un sistema anterior sen o substituír inmediatamente por un novo, tería permitido un período de limbo, propicio a abusos. En oficio dirixido á Facenda, o 12 de Marzo de 1861 refírese unha aprehensión de gando feita por españois, na Portela, Santa Catarina de Ribas, que aínda existiría en 1762, e de que “o Governo Hespanhol pretende privar a Coroa Portuguesa” (MNE, s/d, Caixa 1122, fl. 26)282.

280 En canto a Ribas, a aldea – ou a quinta, como tamén aparece designada – tería 3 casas habitadas en 1538 (MNE, s/d, Caixa 1118, fl. 677). Noutro documento declárase que os moradores de Charguazoso ocupaban Ribas, dentro dos límites de Cerdedo, desde as guerras de aclamación de D. João IV, mais pagaban á comenda de Santalha metade dos décimos de pan e viño, e todo o de castaña que nela collen (MNE, s/d, Caixa 1118, fl. 690 e vs).

281 “No mapa do Sr. Fontan porem, feito a dois dias, não se vê a raia marcada do mesmo modo, vê-se sem motivo justificado, fazendo uma grande reentrância contra Portugal, vindo buscar a confluência dos ribeiros de Cadabos e da Esculqueira, seguindo por estas ribeiras, que nenhuma descrição ou tratado autorizou, metendo para a Hespanha por todo o terreno de uma aldeia portuguesa que já não existe, Santa Catarina de Ribas, en que os Tombos de 1530 e 1528[sic] falam, e também parte dos termos das Aldeias que ainda vivem, Pinheiro Velho, Vilarinho das Touças e Cerdedo, de que os habitantes tem sofrido tantos vexames, por causa desta uzurpação do terreno português que apenas repugna escrevê-las. É esta uma das partes en que o mapa do Sr. Fontan está errado. Mas que aldeia de Chargoaçozo tinha en 1538, como se vê no Tombo daquele ano, 35 fogos sómente, e hoje tem perto de 120, e naquele paíz aspero e frigidissimo não há cultura de vinha, objecto muito precioso para as populações rurais se não na encosta da ribeira de Cadabos, na parte que pertencia a malfadada aldeia de Santa Catarina de Ribas. (…)Parece que á cousa de uns 70 ou 80 anos, é que a dita aldeia foi abandonada pelos seus moradores, que então estavam reduzidos a cinco ou seis fogos, pelos muitos vexames que sofriam dos visinhos de Chargoaçozo, muito mais poderosos que eles e cheios de ambição pelas suas terras.” (cit. por Barreiros, 1964:116)

Nun relatorio de Vasconcelos e Sá, datado o 20 de Xaneiro de 1862, que alerta para que “os povos que o sabem estão esmorecidos”, ficamos a saber que

“A aldeia de Ribas já não existe, os habitantes abandonarão seus lares, não podendo suportar segundo consta, os vexames que sofrião os seus vizinhos. Consta também na localidade que até 1834 as couzas continuarão pouco mais ou menos como estavão en 1718, isto é pagando os proprietarios de taes terrenos os dizimos a Portugal, que erão os principais tributos da quella epoca, e os habitantes de Cerdedo e Villarinho, que tem cada uma 12 fogos, e estão reduzidos hoje a mizeria, desfrutando o terreno que era seu; depois dese anno de 1834, foi que os habitantes de Chaguaçoso e suas authoridades, por interece proprio, tem procurado por todos os modos e maneiras sofismar a questão, e apoderar-se do terreno de Portugal, iludindo con informazoes falsas os superiores e praticando toda a casta de violencias contra os seus vizinhos portuguezes.” (MNE, s/d, Caixa 1120, fl. 526)

Emerxe en varios documentos do Tratado o receo da capacidade de englobamento por parte das aldeas galegas da raia, cuxa poboación aumenta, mentres diminúe da portuguesa. Segundo Vasconcelos e Sá, hai “alguns aldeões ambiciosos, que se querem apoderar do terreno alheio, dos seus visinhos mais fracos que eles en força bruta”. As alegadas vítimas, nun discurso que personifica as aldeas, son Casares e Carvalhas, do lado de Portugal, a primeira con 20 familias, a segunda con 9, mentres Manzalvos ten na altura máis do dobre destas dúas xuntas. O contrario ocorre na Moimenta, onde existen 111 casas. Os habitantes de Vilarinho e de Cerdedo, alén de desposados de terreos onde antes pastaban, tiñan que suxeitarse a pagar licenzas á Alfándega española para non seren obxecto da saña dos gardas. Así, cedían as exaccións españolas para non veren a vida aínda máis dificultada. Acúsanse ás autoridades portuguesas de Viñais de deixaren desamparados “os portugueses”, por non defenderen os intereses dos pobos da raia, alterando a escala do ocorrido. Alégase que as autoridades españolas deron apoio aos habitantes locais para obtención de documentos, mentres do lado portugués o desinterese fora manifesto.

O gobernador civil de Bragança, a quen Vasconcelos e Sá oficiara para nomear alguén que acompañase a comisión, non comparecerá, non enviará a ninguén, nin sequera responderá, o que leva o presidente da sección portuguesa a lamentar: “Pelos documentos antigos da raia do concelho de Vinhais, vejo que já vem de longe o pouco cuidado que da parte de algumas autoridades daquele concelho tem merecido a sustentação da fronteira, deixando invadir sem oposição o território que lhe pertence…” (cit. por Barreiros, 1963:88). Na ausencia de acordo no terreo relativamente ás pretensións españolas, a cuestión foi remitida para o nivel dos Estados.

Para os individuos que teñen a responsabilidade de delinear a fronteira nas diferentes

límites da antiga villa de Vilar Seco de Lomba é apuntado como unha das irregularidades por parte do lado español para, con mala fe, facer valer as súas pretensións (MNE, s/d, Caixa 1120, vs. fl. 543).

partes da marxe, os que aí residen son con frecuencia considerados seres sen historia nin xénero. Só homes son chamados a opinar e o seu contributo é remitido para o dominio da memoria, reificada e traída como garante das propostas. Nos documentos presentados polos representantes das poboacións locais, en que é evidente o papel de eruditos, probabelmente xuristas, é utilizada unha argumentación de índole histórica. Recorren, por exemplo, aos Tombos de 1530 e 1538 para apoiar a súa vontade en documentos dirixidos ao rei, baixo a forma de abaixo-asinado. As opinións e ideas expresadas nesa documentación son frecuentemente desvalorizadas polos axentes do Estado. Nin a presenza de personalidades distintas, peritos, ou notábeis do cadro aldeán é encarada como posuidora de capacidades para contribuír con propostas aceptábeis (cf. Scott, 1998:346).

A voz dos habitantes locais vólvese audíbel baixo a forma do protesto, despois de esgotadas as modalidades do rexistro escondido. Trátase dunha das significativas excepcións en que a performance pública dos subordinados non tenta responder ás expectativas dos poderosos, eventualmente acompañando as formas de loita expresada co repertorio de prácticas ocultas (Scott, 1990; Scott, 1992). A conxugación de intereses locais falos sentir apoiados polas elites aldeás, xa que para actuaren nun palco en que teñen inimigos, necesitan ter aliados (Wolf, 1969:xvi)283. Polas condicións ecolóxicas asociadas á produción

agrícola, os habitantes destas aldeas amosan gran vulnerabilidade ás mudanzas. O equipo de negociadores recolle elementos nos concellos de Montalegre, Chaves e Vinhais que permiten verificar fraxilidades resultantes de crecementos ou da diminución da poboación, da perda de dereitos de pastos, de augas, de acceso ao bosque. Por outro lado, dependen de lazos tradicionais de parentesco, de parentesco ritual e da axuda mutua entre veciños. Como remata Eric Wolf, é o esforzo para permanecer na tradición que os fai rebelar (Wolf, 1969:292).