5. POSADA EN PRÀCTICA
5.3. RESULTATS I DISCUSSIONS
Nunha fase previa, a reflexión sobre o tema das fronteiras remite aos políticos para a necesidade da cartografía, dos estudos itinerarios e de recoñecemento levados a cabo pola enxeñaría militar. No século XVII, o descoñecemento das curvas de nivel levaba a que as montañas fosen deseñadas nos mapas como cristas, cuxa representación configuraba unha “fronteira natural”. Ao contrario dos xeógrafos, os estrategos e os ministros, que queren unha apropiación integral do territorio, encaran as montañas como pasaxes e non como barreiras. Como lembra Sahlins, os límites das fronteiras naturais non son explicábeis pola xeografía nin pola política, mais antes por difíciles compromisos diplomáticos (Sahlins, 1996:65)284. O
283 O factor decisivo na posibilidade de realización dunha forma de loita expresa nun medio campesiño asenta na relación entre o campesiñado e o campo do poder que o envolve, pois unha revolta, mesmo con carácter defensivo, non podería desencadearse a partir dunha situación de impotencia, que convertería os envolvidos en vítimas fáciles (Wolf, 1969:290).
discurso técnico, recorrendo a peritos, facía uso de formas abstractas e descontextualizadas e pretende permitir aos representantes dos Estados envolvidos o recoñecemento pormenorizado dos locais. É aclarador o parágrafo de prosa enviado por Vasconcelos e Sá:
“A linha de fronteira desde o sítio da mina na costa oriental da Serra da Gamoeda até ao rio Maçans é muito irregular, só um desenho minucioso poderá fazer compreender às pessoas que não conhecem praticamente o país, como são as reentrancias e saliencias desta linha que por umas cinco leguas vai fazendo a separação das terras de Portugal, daquelas de Hespanha, até intestar segunda vez con o rio Maçans junto ao povo portugues Petisqueira; porque já por espasso de meia legoa, proximo ao povo hespanhol, Santa Cruz de los Cuerravos, o rio Maçans é que separa os dois Estados. (cit. por Barreiros, 1964:120)
O coñecemento técnico revelábase fundamental, a subida e a baixada da demarcación de fronteiras, xa polo recoñecemento previo, xa pola aposición rigorosa dos marcos, que obedecía a cálculos que requirían saberes periciais, non sempre incorporando a métis, o coñecemento local285. Frecuentemente, ese saber técnico proviña dos militares de enxeñaría,
que se especializaron no estudo da cartografía286. Tomada a decisión política, o papel dos
técnicos é esencial ao seu cumprimento: son eles que, no terreo, van proceder aos estudos necesarios para a determinación definitiva da liña da fronteira e a aposición dos marcos287.
Cábelles seren executantes dunha decisión política, como queda expresado na disposición 9ª: “Quando os engenheiros commissarios, ao determinarem a linha efectiva demarcavel entre um e outro ponto dos mencionados no tratado, encontrem duvidas respectivamente à direcção da linha en algumas paragens, resolve-las-hão conformemente ao concordado nas actas das commissões de limites, quando estas se tenham referido ao ponto duvidoso; en qualquer outro caso decidi-las-hão segundo os principios de equidade.” (Anexos, 1867:14)
A súa necesidade queda ben evidente na proposta de Vasconcelos e Sá, no sentido de “os governos de Portugal e Espanha mandarem dois engenheiros de cada nação para
máis pragmáticas.
285 A propia feitura dos marcos dependía de decisións da comisión, como se nota na acta do 27.8.56, en que o brigadier Cabreira informa que acaba de recibir de Montalegre o orzamento para 200 marcos ao menor prezo “porque ali se podia fazer cada marco con as dimensões do antigo modelo e que passava a exigir do mesmo Administrador o menor preço pelo qual se fazião segundo novo sistema ultimamente adoptado de 2 metros d’alto por 38 decímetros d’esquadria, lisos e só trabalhados a picão até aos dois terços da sua altura con as mesmas letras E.P. 1856. E a numeração correspondente na 4ª face, bem como a convidar os contractantes para a factura geral dos 200 marcos que se reputavão precisos colocar desde Melgaço athe ao termos de Vinhaes.” (MNE, s/d, caixa 1118, fl.45). No entanto, o 25 de Setembro de 1856, unha proposta española de menor prezo, acaba por ser aceptada (MNE, s/d, caixa 1118, fl.53 e vs).
286 Os membros portugueses da comisión son militares, presentados como habituados ao terreo duro, facilmente afeitos ao camiñar minucioso da raia. Os negociadores españois son vistos como nobres de corte que se esquivan a algunha da penetración local para recoñecemento do terreo, costumes evidenciados nos hábitos de lecer, de ida a baños e a curas de augas.
287 Seguindo o conxunto de operacións necesarias para executar a demarcación, na súa disposición 6ª: “A designação dos pontos demarcaveis, a fim de se volver effectiva a linha divisoria, será verificada pelos officiaes engenheiros de ambas as commissões de limites, os quaes poderão ser acompanhados de outros individuos das mesmas commissões, quando o julguem conveniente.” (Anexo, 1887:13). Cabe aos enxeñeiros determinar con exactitude a raia entre os puntos mencionados no tratado de límites, verificando no terreo as novas demarcacións, designando os puntos onde os marcos deberían ser colocados. Espérase deles que leven a cabo as operacións topográficas necesarias. Así, “empregarão de commum acordo os meios technicos de medição que tenham por opportunos, considerando a necesssidade de formular a descripção geometrica(…)”(Anexo, 1887:13).
conjuntamente levantarem três plantas topográficas de cada pais na escala de 1/5000 por exemplo; cada uma de 2 kilómetros de comprido no sentido da raia e um de largo, nos três povos promíscuos, Soutelinho, Cambedo e Lamadarcos, e à vista delas, os dois governos resolverão, con toda a segurança, en seus gabinetes, como deve ficar a linha de raia nas suas proximidades, indenizando con outros terrenos, ou con dinheiro o que for julgado. Este trabalho não é de muita demora pela sua pequena extensão, qualidade das povoações e suas cercanias. Cambedo e Lamadarcos na parte que mudarem de nação ficarão en parte privadas do termo respectivo, mas ficarão gozando en comum, o que tem hoje a parte da nação a que ficam pertencendo: enquanto aos 12 fogos de Soutelinho, se ficarem portugueses, nada perdem relativamente a terrenos de termo” (cit. por Barreiros, 1964:108).
Unha detallada Investigação das Margens do Minho e Refutação das razões allegadas por Hespanha, do 17 de Outubro de 1856 (MNE, s/d, Caixa 1122, fl. 229-243), asinada por Guilherme António Couvreur acerca das illas no río Miño, caracteriza ese terreo de acumulación e, “sugeito pela nossa analise às regras da sciencia aplicada, decreta que as alegações d’Hespanha para o possuir de direito são infundadas e contraproducentes: na falta deste direito não o deve passar a possuir de facto, e sob pretexto de ser mais regular a demarcação da raia por este modo; porque para se restituir a este antigo e regular estado basta desobstruir o canal da insua e destruir todos os pesqueiros (…).” (MNE, s/d, Caixa 1122, fl. 237).
No relatorio que enviará ao rei o 19 de Xullo de 1859 (MNE, s/d, Caixa 1120, fl. 1-8), afírmase que a sección portuguesa da comisión “começou por examinar minuciosamente a fronteira Portuguesa desde o limite Est da Serra do Gerez, até Villar Seco da Lomba na extensão de 65 kilometros, proximamente formando como lhe foi possivel um mapa Geometrico na escalla aproximada de 1/100000, de um paiz, que da parte de Portugal ainda nem tem triangulação Geodésica de primeira ordem.” (MNE, s/d, Caixa 1120, fl.3).
Por portaría do 8 de Abril de 1862, Vasconcelos e Sá e un oficial técnico español foron incumbidos a facer a planta topográfica do Couto Mixto, logo ampliada o 25 de Abril por un conxunto doutras, referentes aos puntos conflitivos da fronteira288:“Medimos directamente
muitas distancias aonde isto era possível, e muitos angulos; e fizemos varios itenerarios; a fim de ter elementos para fazer as plantas que se devem apresentar aos dois Governos.” (MNE, s/d, Caixa 1122, fl. 487 vs.)
Tamén na zona de gran contencioso na raia entre Vinhais e A Mezquita, debido ao maior crecemento demográfico do lado español, con máis e mellores terreos de cultivo, mais sen acceso a estrumes, nos cales os terreos portugueses da raia son ricos, se propuña o recurso a peritos e sobre todo a unha cartografía cunha escala que volvese recoñecíbel este territorio. Dous enxeñeiros de cada nación farían unha planta topográfica “muito exacta e
288 O técnico español, D. José de Castro, é obxecto de comentarios pouco frutíferos en canto á súa capacidade de traballo, en misiva privada, dirixida o 1.7.1862 por Vasconcelos e Sá ao Marqués de Loulé (MNE, s/d, Caixa 1122, fl. 488), opinión reiterada en nova carta, dous días despois.
minuciosa, na escala de 1/10000 por exemplo, no terreno entre a Lagoa do Frade e Cabeça de Peixe, que são 10 quilómetros proximamente, e que tenha dois quilómetros de largura, o que não é trabalho muito custoso; à vista da qual e no remanso do gabinete, os dois governos combinem onde devem ser postos ali os marcos da raia que se farão então colocar e respeitar” (cit. por Barreiros, 1964:111). Nótese como en calquera dos casos se fai referencia á necesidade deste previo recoñecemento para que os decisores políticos, na tranquilidade do gabinete ou con toda seguridade, nos seus gabinetes, podan decidir.
4.2.3. “Na tranquilidade do gabinete”: as lentes do Estado miope e a distancia do
estranxeirado
Enfáticos nas expresións «delimitación», «trazado» e «límite», diplomáticos e comisarios presupoñen a existencia dunha fronteira linear que divida dúas entidades políticas e territoriais contiguas. A súa posición en relación aos intereses localizados e o modo de ollar para as poboacións rurais da zona é evidenciada no relatorio que Vasconcelos e Sá envía ao rei o 19 de Xullo de 1859, onde se fai notar, acerca do Couto Mixto, exaltando os documentos escritos con peso histórico que: “Os Tombos de demarcação de 1418, e ratificação de 1538 (Documento Nº 2) bem claro mostrão por onde ella [linha de separação] passava então, e passa ainda hoje: os Governos de Portugal e Espanha não devião consentir que ambições locaes, e intereses privados de aldeões pouco sevilizados, procurem con informações e documentos imaginários, pela sua inexactidão, alterar esta demarcação veneranda. ” (MNE, s/d, Caixa 1120, vs. fl. 4)
Acabado o traballo da comisión mixta, é no nivel dos estados centrais que operará a discusión. Porén, aínda no campo, Vasconcelos e Sá insiste en usar documentos e declaracións para facer vingar unha fronteira que lle sirva aos intereses do Estado portugués – que non son, como se vén demostrando, necesariamente os dos portugueses da raia – en constante humillación por parte da delegación española- Jacinto da Silva Mengo, comendador da orde de Cristo que, alén de ter recibido condecoracións por parte dos Estados portugués e español, publicou tamén en 1845 un Manual de Civilidade e Etiqueta, é un home de corte que xamais se desprazara aos locais sobre os que aconsella a tomada de decisións. Vehiculando a óptica central, considera que os poderes da comisión provisoria non poden ser ultrapasados, ben así como lle está vedado inserirse en momentos posteriores e que lle exceden as competencias, como o derrube e reposición de marcos que resultaron da resistencia de poboacións locais a unha demarcación que as prexudicaba (MNE, s/d, Caixa 1122, fl.16 e vs.; idem, fl. 21-2). Mengo, que nun documento do 30 de Abril de 1862 se refire á aldeola de Cambedo (MNE, s/d, Caixa 1122, fl. 611vs.), noutro oficio do 30 de Xuño de 1859, perante o pedido que a sección portuguesa fixera no sentido de que o goberno de Madrid substituíse a
Bourman, lembra que o goberno español quedara moi satisfeito cos resultados do traballo da primeira comisión mixta e “con a falta de patriotismo ou ignorância do ex-Presidente da Secção Portugueza Cabreira, que no desempenho da commisão que lhe fora confiada pelo Governo de Sua Magestade parece ter tido somente en vista fazer valer a demarcação figurada na Carta topographica da Galliza pela Hespanha, que levou a sua audacia a incluir na dita Carta as duas margens do rio Minho como pertencentes a Hespanha.” (MNE, s/d, Caixa 1122, fl.66-8 e vs.)
Ao longo dun relatorio encamiñado o 30 de Abril de 1862 para o Marqués de Loulé, Jacinto Mengo dá unha lección sobre os procedementos e estratexias de sedución neste tipo de negociacións. Nunha reunión, terá comezado por atribuír a presidencia a Bourman, “ao que ele annuio depois de algumas instancias” (MNE, s/d, Caixa 1122, fl. 607), a que se seguiu a remoción da discusión dos capítulos de máis difícil negociación, até que “o animo do Commissario Hespanhol se achava propenso à justiça”. É ese instante que Mengo terá aproveitado para lle pedir unha suxestión, adulándoo, “porquanto conhecendo elle a fundo todas essas questões, ninguem melhor nem con mais conhecimento podia formular uma proposta nos intereses dos subditos das duas corôas.” (MNE, s/d, Caixa 1122, fl. 608 e vs.). No entanto, fronte a un oficio confidencial de Bourman, do 17 de Abril, “Deplorando muy sinceramente este mal resultado de nuestros esfuerzos, y tan desinteressadas como beneficas aspiraciones”, é lexíbel o malestar de Mengo, nunha resposta enviada ás 8 horas da noite:
“Que desigualdade que injustiça encontrou V. na minha proposta? Sejamos francos, meu caro Senhor. Portugal cede a Hespanha uma ilha ainda hoje productiva, e algumas ilhotas; um monte (o da Magdalena) que abrange para mais de uma legoa de extensão; e um espaço grande de terreno utilissimo para a Hespanha. – E que pede Portugal en compensação de tudo isto? A continuação do gozo de um terreno que há muitos seculos disfructa conjuntamente con a Hespanha: a cedencia de duas pequenas povoações, sendo uma dellas promiscua, e por ultimo, umas tiras de terra indispensaveis a duas aldeas portuguezas a quem os seus vizinhos tem uzurpado a maxima parte de um terreno reconhecidamente portuguez.” (MNE, s/d, Caixa 1122, fl. 619)
Un despacho do ministro portugués en Madrid, Luiz Augusto Pinto de Soveral, destinado ao marqués de Loulé e datado o 20.3.1858, é demostrativo da súa posición de estranxeirado en relación ao Couto Mixto e ás tres aldeas ditas promíscuas:
“Permittir por mais tempo o estado anomalo nos povos do Couto Mixto, e promiscuos, é não querer acabar con esse foco e refugio de malfeitores que a seu bel-prazer zombão e calcão aos pés as Leis de Dous Estados independentes, fiados nas immunidades das tradições de séculos. (…) O statu quo traz consigo um sem numero de reclamações desagradáveis, de uma solução impossivel tanto no que toca a
nacionalidade dos habitantes do Couto Mixto, como igualmente dos que residem nos povos cortados pela raia e são chamados promíscuos. (MNE, s/d, Caixa 1120, fl. 184) Ben podían, o 20 de Decembro de 1854, as poboacións do “Couto Mixto das duas Corôas Portugueza e Hespanhola”, queixarse ao rei de Portugal por teren
“ (…) sido gravissimammente prejudicados e continuarão a sêlo ainda pelos empregados da Alfandega de Montalegre, en um dos principaes recursos, e meios de subsistencia, qual é a livre conducção dos gados, cereaes, e outros generos e objectos de sua propria colheita, e industria para os mercados d’aquella villa e concelho, bem como o transporte dos indispensaveis aos uzos e necessidades da vida d’alli para suas casas; já vedando-lhes inteiramente essa condução e transporte, como contrabando; já obrigando-os a despacho como se forão estrangeiros; e isso sob o unico e futil pretexto de que os mesmos povos se não achão comprehendidos na circunscripção do predito concelho, e não devem por isso seus habitantes ser contemplados, para o effeito, como cidadãos portugueses.” (MNE, s/d, Caixa 1120, fl. 165 e vs.).
Os tempos éranlles desfavorábeis. O Couto Mixto, as illas do Río Miño e os pobos promiscuos van ser discutidos no nivel das chancelarías, por non ter tido vontade por parte da sección española de retomar negociacións e por ter o goberno portugués recusado a aceptar os acordos feitos por Cabreira. Vasconcelos e Sá, responsábel da segunda sección portuguesa da comisión mixta, nomeado despois da dimisión de Cabreira, en relatorio do 6 de Xaneiro de 1862, recoñece as faltas sucesivas por parte da comisión anterior, que levaron a unha situación inxusta para os pobos raianos:
“O rezultado destas faltas foi reprezentarem os povos e authoridaes portuguezas ao seu Governo, contra uma marcação tão injusta e contraria a dignidade e intereces da Coroa Portugueza; e os povos clandestinamente destruirem os marcos mandados colocar pela Comissão Mixta. (…) Tudo isto prova que não forão verdadeiras as expressões do Snr. brigadier Cabreira no seu Officio de 7 de Julho de 1857. =«A Commissão fez quanto estava ao seu alcance para contentar a todos, segundo os principios de justiça e equidade, mostrando-se os ditos povos satisfeitos e tranquilos».” (MNE, s/d, Caixa 1120, fl. 326).
O 31 de Xaneiro de 1862, unha nota de Jacinto da Silva Mengo, oficial e xefe da 1ª repartición da Secretaria de Estado dos Negócios Estrangeiros, chama a atención, de maneira contundente, para a forma como o goberno español conduce as negociacións, en especial en canto a unha intencionada proposta en relación ás aldeas promiscuas, que faría dos seus habitantes portugueses de feito e españois de dereito: “Custa realmente a crêr que um Governo tão illustrado como o Hespanhol e tão cioso da sua independencia, se lembrasse de propôr a um Governo tão independente como elle, uma proposição tão absurda!” (MNE, s/d, Caixa 1122, fl. 219 vs.)
e secretario dos Negócios Estrangeiros polo secretario da primeira sección portuguesa, Couvreur. Perante as manobras que presenciaba, cuxas consecuencias serían resentidas polas poboacións locais, nota sagazmente que “na diplomacia pouco importão as consequencias notaveis uma vez que se consigão os fins para que as mesmas se empregarão.” (MNE, s/d, Caixa 1120, fl. 514), chegando a referir os “assaltos diplomáticos que tanta lezão nos hão cauzado”. Xa antes, o 21 de Outubro de 1856, perante a alegación da parte da sección española de que non tiña instrución do seu goberno para tratar da cuestión do Couto Mixto, escribira que “A Secção Portugueza tem sobejas prezunpções para acreditar que bem longe de faltarem Instruções à secção Hespanhola, que lhe superabundão, principalmente nesta parte”(MNE, s/d, Caixa 1122, fl. 248)
O vizconde Luís de Soveral, representante diplomático de Portugal na corte madrileña, fixera saber o 20.3.1858 que «en resumo, o governo espanhol propõe o seu domínio exclusivo sobre o Couto Misto (sobre o qual Portugal não parece exercer jurisdição alguma); cede a Portugal a parte espanhola das povoações promíscuas de Lamadarcos e Soutelinho, e reclama de Portugal a parte que lhe pertence na pequena povoação promíscua de Cambedo” (MNE, s/d, Caixa 1120, vs. fl. 184-fl.185). Alleo ao que sucedera no terreo, parece inclinarse xa entón para ceder ás pretensións españolas, así aconsellando o goberno portugués.
É este mesmo ministro portugués en Madrid que, despois de se ter aconsellado co subsecretario de estado español, «que na realidade se acha animado dos melhores desejos de terminar esta e outras questões que affectão os verdadeiros intereses dos dous reinos vizinhos» e que lle fixo unha «habil resenha do ponto en questão», propón ao goberno portugués unha total cesión das pretensións españolas. Este oficio faise acompañar dun estudo acerca dos Coutos Mixtos, tamén asinado por Soveral, profundamente tendencioso fronte ao que os mesmos pobos relataban en peticións ao rei. Así:
“Parece que aquelles povos reconhecem o Senhorio de Hespanha mediante certa somma fixa denominada Alcavala, que Meaus entrega a Baltar e Santiago de Rubias a Calbos de Rendin, também en Hespanha. (…) Os povos do Couto Mixto pertencem ao Bispado de Orense, e o seu patronato aos Condes de Lemos que nomeão os seus curas.(…) Estes povos porem hão sido respeitados pelos Governos de Portugal e de Hespanha, e deste modo teem atravessado seculos á sombra de antigos direitos feudaes, sem obedecer a lei de especie nenhuma; ora são Portugueses, ora Hespanhoes, segundo as circunstancias o exigem; outras vezes não nem uma coisa nem outra. (…) Segundo tradições antigas parece que estes povos pertenciaõ á Caza dos Condes de Lemos e de Monterrey. Este titulo pertence hoje en dia ao Duque de Alba.
A Casa de Bragança tambem se julgou con certos direitos sobre o Couto Mixto, o que déra lugar nos Seculos XIV e XV a renhidas contendas entre ambos os senhores feudaes.