Visning av Ei norsk doktoravhandling om misjonen: Erling Danbolt: Misjonstankens gjennombrudd I Norge I

(1)

EI NORSK DOKTORAVHANDLING OM MISJONEN

Erling Danbolt: Misjonstankens gjennombrudd i Norge I.

AV PROST, DR. THEOL. A. SKRONDAL

Sigrid Undset, Fredrik Paasche og andre har gjeve oss rikt h$ve ti1 b konstatere vbr store vannkunna om det Guds-livet som rgrte seg i vbrt folk i h$gmellomalderen. Dei som stelte med vbr riks- soga, har helst drege frdm den politiske striden mellom kongsmakt og kyrkje, der intriger og intriganter fekk breitt rom.

Misjonsprest Erling Danbolt gjev oss i si doktoravhandling h$ve ti1 8 konstatera den same vannkunna nbr det gjeld Guds-livet i vbr kyrkjesoga i nyare tid. Ikkje berre mellom lekfolk, men og mellom fleirtalet av prestar har vannkunna vore tjukk nbr talen var om det gudelege livet som har r$rt seg i vHr kyrkje fare H . N. Hauges dagar. Ja, eg har sjdv hgyrt sagt fr8 talar- og preikestol at her ingen kristendom var i landet f$r folket vart vakt og omvendt ved Hauge.

Vannkunna har gjerne tradisjonsl@ysa i sitt fylgje. Der vannkunna rHr, fylgjer vanten pa" perspektiv og vyrdnad for framfarne xtters liv og innsats av seg sj#lv. Ein trur sH gjerne at ein sjelv og eins eiga samtid er sentrum i soga. Ein saknar midlar ti1 b slb fast sin eigen posisjon mellom dei skiftande kristen- e t t e r og vinn ikkje fram ti1 klbr erkjenning av eiga oppgbve. Ein saknar synet for det relative som alt menneskeleg er underlagt.

Denne vannkunna om farne tiders indre liv har ikkje minst vore stor nHr talen var om misjonen og misjonstanken. Dei fleste av oss har ein tokke av Hans Egedes Gr$nlandsmisjon og v. Westens Finnemisjon. Litt veit me kan henda om sosietetsforstander Niels Johannes Holm i Oslo, om biskop Peder Obvarius Bugge i Trond- heim og strevet deira for b aktualisera misjonstanken i vidare krinsar.

Men dette er og mest alt. Ikkje ein gong Hauges stoda ti1 misjonen

(2)

har vore nemnande kjent for oss. Teologar som interesserte seg for g r a n ~ k i n ~ av slike emne, vart ikkje gjerne haldne for gode menig- hetsprestar og sumtid skuva tilsides. Dei lorde mart H halde seg berre ti1 det oppbyggjelege for ikkje H skade sitt presterenomm4.

Verknaden var at filologar og historikarar med einsynt materielle, gkonomiske og politiske interessor kasta seg over kyrkjelege personar og emne og skildra menn og tilburdar u t frH site material- istiske grunnsyn. Dei negative sidor av kyrkjelivet fekk dH gjerne flaumljos over seg. Dei positive sidor, sett fr8 kristen synsstad, kjorde dike granskarar seg lite om, ja, sHg helst kristendomen som eih hemsko for folkets utvikling og frigjering.

N o har misjonsprest Danbolt teke seg pH i rydja opp i ei lita rH av det store kyrkjelege myrkloftet vHrt. Arbeidet verkar som solrenning over eit ukjent, skoddetekt landskap. Utsyn opnar seg, toppar stig fsam, bekkjer glitrar og samlar seg gjenom mange om- vegar slik at ~Misjons-Noreg:, stig fram. Forfattaren presenterar oss for ukjente varmhuga kristne menn, som ofra embete, helse og leveir for H vinne heidne folk for Kristus.

Forfattaren opnar arbeidet site med eit utsyn over arven f r i gamal tid. Arven har vore vel ggymd. Likevel er den stgrre aenn mange vil trur. Korkje misjonstanken eller misjonsarbeidet er frH ig8r. Alt Nidarosbispen Erik Bredahl vart under sitt ufriviljuge eksil i Nord-Noreg kring 1658 grepen sterkt av den store kristne vannkunna hos finnefolket og prgvde H rida bot pH dette. Biskop Peder Krog heldt fram i same faret. S i etterviser forfattaren korleis misjonstanken slog igjenom hos Hans Egede i VHgan. H a n dreg sH lina vidare gjenom v. Westen, streifar Missions Collegiet, Syv Stiernen og innslaget frH den aller fgrste herrnhutarmisjonen og endar bolken med ei utgreiding om det rom misjonstanken hadde vunne i liturgien og salmebakene i det 18. hundraHret. Venteleg vil det Vera heilt ukjent for mange at prestane har vore dei fremste berarar av misjonstanken i det 18. hundrairet. Dette er like vel eit faktum. Folket sjglv Htte enno ikkje

-

stort sett

-

korkje den kristelege mogning eller det akonomiske grunnlag som krevst for S hysa dike hagare, immaterielle interessor som misjonen er.

Etter slik H ha greidd u t korleis misjonstanken Fgtte seg i norske prestehugar, skildrar andre bolken av arbeidet den nye misjonstid 86

(3)

som dei store utanlandske misjonsvekkjingar skapte ved hundraks- skiftet rned bibel- og misjonslag i sitt fylgje. aMisjonsbev;egelsen~

tenderar mot masser$rsle og gjev i stigande mon rom for lekfolket.

Bolken endar rned i streife den ~olitiske og rel?gi$se nyorientering i Noreg og etterviser det romet tanken hadde vunne hos Hauge og venene hans.

Etter 8 ha ettervist korleis misjonstankcn i engelsk og kontinen- talt religigst liv speglar seg av i v i r t eige land, m, a. i skipinga av Det norske Bibelselskap, piviser forfattaren korleis abevxgelse:, og aimpulserw tek fastare form og vert ti1 misjonsaktivitet, slik som me mgter den hos Niels Johannes Holm i Oslo, Peder Olivarius Bugge i Trondheim, hos herrnhutarar og haugevener og korleis denne fgrste aktivitet er knytt ti1 Baselermisjonen.

Femte og siste bolken n i r s i fram ti1 aden landsomfattende misjonsappellw, rned skildring av Cappelens misjonsreise, v. Bulows tilknytting ti1 misjonsvener i Stavanger, Holm og misjonsbladet hans, det nxrare samkvem rned Baselermisjonen og endeleg omslaget andsynes misjonstanken i norsk presse. Dette er eit stutt og mykje ufullkome resum6 av innhaldet i det mektige verket.

Noko av det f$rste ein undrar seg over er at misjonstanken og -arbeidet i det 18. hundrairet i sB a e r k grad er inspirert utanfrd.

For dette gjev forfattaren ugjendrivelege prov gjenom ei analyse av Hans Egede. U t f r i skriftene it Egede etterviser han piverk- naden bide f r i pietismen gjenom Phillip Jacob Spener, men og f r i dei meir ortodoksfarga teologar Christian Scriver, Heinrich Muller og Christian Gerber. Berre eit lite forvitneleg drag: Mullers postille har p i titelbladet bilaete av Frelsaren rned misjonsbodet under: GS u t i all verda og forkynn evangeliet for all skapningen. Denne postillen nytta Egede som husandaksbok. Ikkje mindre forvitneleg er det 6 mgte Gerbers sunerkannte Siindenw av 1719 rned sin sterke, ja mest einsynte misjonsappell i norske prestebibliotek. (Denne boka har eg nett funne i eit ikkjegeistleg skifte f r i Orkdal i 1 7 3 7 ) . I dette verket h . ~ r Gerber ein bolk aVon Unser Nachlassigkeit und Schlaffsucht in Ausbreitung und Beforderung des Reiches Christi und seine Ehrew. Her viser Gerber ti1 den store misjonsihugen hos papistane, nledan hans eiga kyrkje mest inkje gjer for

H

vinna sjeler for Kristus. Forfattaren etterviser korleis misjonsappellen i desx

(4)

og andre skrifter har drege etter seg, fgrst og framst hos Egede, korleis han hentar argument og motiveringar for sitt eige arbeid f r i desse skriftene. Men det er vel liten grunn ti1 8 t r u a t dike insite- rande autores var kjent berre for den avsidesbuande Viganpresten?

Kor kjent og utbreidd misjonstanken var mellom ein stor lut av presteskapet i det 18. hundrairet dokumenterar elles forfattaren ved ei mengd med boklistor frb dei gamle prestebibliotek. Mange norske prestar hadde fylgd med og fylgd godt med i det som ovra seg i utanlandske misjonskrinsar. Egede har berre reagert meir vakje og varnxmt enn dei hine embetsbrgrne.

Med Missions Collegiet, Grgnlands- og Finnemisjonen var mi- sjonsinitiativet flutt frb utlandet og hadde f i t t heimvisst i sentrum av det dansk-norske riket. Med rette ]egg forfattaren stor vikt p i den misjorisvekkjande verknad som utigjenom det ^18.hundrairet gjekk u t f r i dei raportar og relasjoner som vart publisert om og f r i desse tiltak. Jamsides Bibelen var desse relasjonar kjent og kjxr les- nad i mange heimar. _-

Ei stor &da er det 8 merka at forfattaren gjev Brgdrene av det fclles lrv det rom dei har krav pi. For br@drene var misjonen ei menighetssak. Dei var gjenomgl$dde av kjarleik ti1 misjonen. Sam- bandet med heimland og misjonsmark var alltid sers sterk. Alle stader der dei fekk feste, dreiv dei ein milmedveten propaganda for misjonen.

Eit n y t t og lice piansa drag er det etter miten store rom misjonstanken har fdtt i liturgi og salmebgker i det 18. hundrairet.

Alt Kirkeordinansen pibaud b@ner for uEvangeliets frie Lob,. Ri- tualet av ¹⁶⁸¹og Christian V. lov heldt fram i same faret. I 1715 ferda kongen u t pibod om offentleg bgn for ~Finnlappers om- vendelses.

Elles opplyser forfattaren at der dette iret vart halde misjons- gudstjenestor i alle norske kyrkjor. Mange sundagstekster gav misjonstanken eit framskote tom. Endi meir underleg er det at det same gjeld salmebgkene. Kingos av 1699 har soleis fleire misjons- salmer. Guldbergs likeeins. Men reint i undring kjem ein ved H h@yra at den utskrekne Evangelisk Christelige Psalmebog har funne tom for ei s i frisk og kjernefyllt misjonssalme som denne:

(5)

Ud dver jorden og ind ti1 dens yderste Ende ^, ^. vil Han sit Bwdskab om Ndde udsende.

Fgle skal hver ^.^{. ,}

Jesus en Frelser os er.

Ham skal a1 Jorden bekjende.

Prestane ikkje minst i andre halvdelen av 18. hundrairet har gjerne stitt for v i r ;id 'som jordbrukets, hagebrukets og skulens pionwar.

Slike fanns heilt. vist. Her viser ~ a n b o l ' t s 'arbeid den store faren ved generalisering og det s i gundig at ein etter mitt skyn m i gH ti1 ein revisjon av det gamle 'syn. Danbolt viser at der og i dette halve hundrairet fans ei mengd prestar rned s i sterke, hgge og usjglviske hugmil, a t dei kan s t i soni my&ter for seinare tider. I siste hundrairet fgr skilsmilet med

anm mark

^.^,hadde ikkje mindre enn 23 norske prestar gjort teneste ved misjonsstasjonar. Dei sat seinare som embetsprestar spreidd vide over land. Underleg skulde 'det Vera om alle desse ihuga misjonsvener ;om eldre prestar skulde

ha vore heilt stumme om sin ungdomskjarleik ti1 misjonen.

Like interessant som soga om mennene er utgreidingane om korleis misjonsmotiva har ymsa ti1 dei ulike tider. Vi meter din reint universelle motivering frH Israels profetar: Gud er Herren over all verda

-

side om side med draumen f r i opplysningstida om misjo- nzren som ein ambassadgr for vitenskapen.

Metodane har og ymsa sterk: f r i dent varsame og smilitne Egede ti1 den meir robuste og mest brutale v. Westen. Men i det store og heile m i ein undra seg over kor reint evangelisk rnisjonstanken like vel har vore fata av dei aller fleste. Alle kjente seg som tenarar for den same Herre, alle arbeidde for det same mil: i frelsa sjeler for Kristus.

Forfattaren finn rom ti1 eit mykje interessant utsyn over Hauges tilhgve ti1 misjonen. Fram ti1 1804 synest bide tanken og arbeidet ha vore mest ukjent for Hauge. Men ved den tid m i interessen hans ha vorte vekt. Han tok ti1 i setja seg inn i arbeidet. D8 i misjonsappellen for ilvor nidde landet v i r t k r i n g 1820, vart bide Hauge og venene hans med av heil hug.

Misjonstanken har stort sett havt same lagnad som andre store og gode tankar: Dimeir den vart kjend, dimeir vart den kjar. Av

(6)

dei 382 personar som kring 1820 samla midlar ti1 Baselermisjonen, var ikkje mindre enn 66 prester eller teologar. Omlag ein femtepart av teologane i landet var sileis med. Dette styrkjer det krav som fplr er nemnd: at synet p i prestar og kyrkje i denne bolken m i undergjevast grundig revisjon.

A v andre drag ein merker seg i misjonssoga i t det 18. hundrairet er a t misjonen

-

som andre verksemder

-

vart driven som statstiltak Ingen mitte drive kristeleg arbeid i aKongens Riger og Lande, utan kongeleg vokasjon. Slik vokasjon fekk bide Egede og v. Westen. Brfidrelyden var eit singulert undantak. Elles var det ikkje berre i det dansk-norske riket a t misjonen var statssak. Det same gjeld den engelske misjonen i Amerika og den hollandske i Ostindia. Fplrst fridomsideane f r i den franske revolusjon og vekkjinga ti1 Wesley og Whitefield var istand ti1 H sprengja stats- dirigeringa, samstundes med at statens eiga interesse smitt om senn fjplra ut. Den nye stemneleid bide i det politiske og religplse kring hundrairsskiftet kravde rom for individet og dermed for private tiltak. Just ved denne tid gror i England opp det eine store private misjonstiltaket etter det andre jamnsides kyrkja. Alt dette har sjdvsagt forfattaren med.

Men her lyt eg koma rned mine innvendingar mot det lzrde verket. Det er fortenstfullt at han tek opp misjonstanken heilt f r i omlag 1700 og brukar 100 av dei 265 sidor ti1 denne utgreidinga.

Men d i er det ikkje heilt korrekt i setja som undertitel: aMisjons- appellens tid 1800-1830.~ Den vektige og innhaldsrike bolken f r i omlag 1714-1800 kjem sileis vekk i titelen.

S. 96 let forfattaren det skina igjenom at opplysningsoptimismen fekk mykje i seia for misjonsaktiviteten. I samband rned Hauge stig denne tanken serleg fram: det var ffirst etter a t Hauge vart kjent rned tida sine rasjonalistskrifter a t han vann meir syn for misjonstanken. Dette interessante punktet burde forfattaren ha gjeve ei grundigare og meir prinsipiell utgreiding.

N i r forfattaren trass utelatinga i boktitelen, har gjeve bolken 1714-1800 s i breitt rom

-

og etter mitt syn rned rette

-

burde han ha innsett det historisk uforsvarlege i 8 gjeva dei offisielle mi-

sjonstiltak i denne bolken s i avgrensa eit rom som han gjer. Rett nok minner forfattaren s. 296 om at postverket etter kongeleg pi-

(7)

bod mitte ofra store summar pi dansk ostindiamisjon. Likeins nemner han at der i 171s vart halde offentlege misjonsgudstenstor etter pibod fr8 riksmaktene. Endeleg nemner han ~ i b o d om offentlege bflner for misjonen. S i dominerande ei stode riksmaktene hadde i denne bolken, jamvel i misjonstiltaka, burde dette emnet vore mykje grundigare utgreidd. Tilfang vilde forfattaren funne i stor mengd. A t initiativet i denne saka f r i ein eineveldig stat har vore heilt utan verknad, er det liten grunn ti1 8 tru.

Ei siste innvending er a t forfattaren delvis og ikkje sH sjeldan tyngjer framstellinga si med altfor lange og omstendelege sitat.

Sjdvsagt er det her ei skynssak kor langt ein skal g8. Men nHr ein har sitera nok ti1 H prova sine pistand, skulde kravet ti1 historisk provfgring Vera oppfyllt. Some stader kunde ei bisetning, eller berre nokre f i adjektiv, ha prova like mykje som lange sitat. Kor- leis forfattaren har vald sine sitat er i stor mun avhengig av filo- sofisk syn og kristen livsinnstilling, og kan ikkje her gjerast ti1 nzrare etterrflkjing.

Men forfattaren er velsigna fri for merkbare intensjonar og tendensar. Han pistir ikkje, prflver ikkje i tvinga inn p i lesaren noko personleg synspunkt. Han legg fram dokument og fakta og let s8 lesaren s j d v dra sine slutningar. Dokumentering og provfgring er p i sine stader s8 vektig at verket snautt vil verta nokor folkebok. O g det er ille. Just eit slikt verk skulde vore lese i alle misjonskrinsar. Ikkje mindre enn 1 5 8 av dei 4 3 3 sidor er kjelde- og litteraturtilvisningar, lister over misjonslitteratur, over prestar i misjonstenesta og over bidragsytarar ti1 utanlandske misjonslag.

Berre denne noggranne registrering av litteratur og personar knytt ti1 misjonen, gjer Danbolts arbeid ti1 eit verk av slik rang og verde

a t ingen som vil granske norsk misjonsliv i eldre tid, kjem framom

det. Bide misjonen og kyrkje er Danbolt stor takk skuldig for den tid og kraft han har ofra p i 3 kaste ljos over eit emne som ti1 no har lege i skuggen av den historiske gransking. Ti1 prestar og mi- sjonsleidarar er det beint fram eit krav, at dei tek seg tid ti1 i setja seg inn i dette veldige tilfanget og opnar synet for den misjons- historiske lina, som dr. Danbolt her med stor sakkunde og sH fast hand har drege opp. Helst burde boka straks koma med i pensum for dei teologiske fakultet og bibelskulane.