Prop. 101 L (2012–2013)

(1)

Lov om fastsetjing og endring av eigedoms- og rettshøve på fast eigedom m.m.

(jordskiftelova)

Prop. 101 L

(2012–2013)

Proposisjon til Stortinget (forslag til lovvedtak)

Lov om fastsetjing og endring av eigedoms- og r ettshøve på fast eigedom m.m. (jor dskiftelova)

Servicesenteret for departementa Internett: www.publikasjoner.dep.no E-post: [email protected] Telefon: 22 24 20 00

Opplysningar om abonnement, laussal og pris får ein hjå:

Fagbokforlaget

Postboks 6050, Postterminalen 5892 Bergen

E-post: [email protected] Telefon: 55 38 66 00

Faks: 55 38 66 01

www.fagbokforlaget.no/offpub Publikasjonen er også tilgjengeleg på www.regjeringa.no

Trykk: 07 Aurskog AS 03/2013

MILJØMERKET

241 Trykksak 379

(2)

Prop. 101 L

(2012 – 2013)

Proposisjon til Stortinget (forslag til lovvedtak)

Lov om fastsetjing og endring av eigedoms- og rettshøve på fast eigedom m.m.

(jordskiftelova)

(3)

1 Hovudinnhaldet 

i proposisjonen ... 17 2 Bakgrunnen for lovforslaget .... 31 3 Jordskiftelovgivinga i Noreg

(tidlegare og gjeldande rett) .... 41 4 Rettstilstanden i andre land .... 54 5 Behovet for lovendringar ... 55 6 Endringar som gjeld namnet 

på lova, formålet, verke-

området, definisjonar, saks-

innhald og sakstilknyting ... 73 7 Endringar med omsyn til

organiseringa av domstolen ... 88 8 Jordskifte og fordeling av 

planskapt netto verdiauke 

med vidare ... 113 9 Rettsutgreiing ... 199

10 Grensefastsetjing ... 207 11 Skjønn og andre avgjerder 

etter andre lover ... 219

12 Reglane om saksbehandling .... 258 13 Sakskostnader og kostnader 

til sakkunnig hjelp med meir .. 341 14 Rettsmiddelordninga ... 367 15 Ymse reglar, overgangsreglar 

og ikraftsetjing ... 404 16 Økonomiske og administrative

følgjer av lovforslaget ... 410 17 Spesialmerknader til 

lovforslaget ... 414 Forslag til lov om fastsetjing og endring  av eigedoms- og rettshøve på fast 

eigedom m.m. (jordskiftelova) ... 496

(4)

(5)

1 Hovudinnhaldet 

i proposisjonen ... 17

1.1 Hovudformålet med  proposisjonen ... 17

1.2 Samandrag ... 19

2 Bakgrunnen for lovforslaget .... 31

2.1 Innleiing ... 31

2.2 Arbeidet med høyringsforslaget .. 31

2.2.1 Mandatet til arbeidsgruppa ... 31

2.2.2 Arbeidsgruppa ... 32

2.2.3 Referansegruppa ... 32

2.2.4 Arbeidet med høyringsforslaget .. 32

2.2.5 Høyringa ... 33

2.2.6 Innhaldet i høyringsuttalane ... 34

2.3 Konsultasjon med Sametinget  og Norske Reindriftsamers  Landsforbund ... 38

3 Jordskiftelovgivinga i Noreg (tidlegare og gjeldande rett) .... 41

3.2 Tidlegare jordskiftelovgiving ... 41

3.3 Någjeldande jordskiftelovgiving ... 41

3.3.1 Formålet med jordskifte- lovgivinga ... 41

3.3.2 Kva jordskifte er ... 41

3.3.3 Jordskiftedomstolane ... 42

3.3.4 Avgjerdsformer jordskifteretten  nyttar seg av ... 43

3.3.5 Nærare om jordskifte, grensegang, rettsutgreiing og skjønn ... 43

3.3.6 Reglar om saksbehandling (prosessreglar) ... 48

3.3.7 Gjeldande rettsmiddelordning ... 50

3.3.8 Kostnader ... 52

4 Rettstilstanden i andre land .... 54

5 Behovet for lovendringar ... 55

5.1 Høyringsforslaget ... 55

5.1.1 Behovet for endring av  systematikken i lova ... 55

5.1.2 Behovet for endringar i reglane  om saksbehandling ... 56

5.1.3 Behovet for endringar i materielle reglar ... 56

5.1.4 Behovet for endringar  i terminologi og omgrep ... 56

5.1.5 Behovet for endringar  i rettsmiddelordninga ... 57

5.2 Høyringsinstansane ... 57

5.2.1 Uttalar om behovet for endringar i systematikken i lova ... 57

5.2.2 Uttalar om behovet for endringar i reglane om saksbehandling ... 60

5.2.3 Uttalar om behovet for endringar i materielle reglar ... 60

5.2.4 Uttalar om behovet for endringar i terminologi og omgrep ... 62

5.2.5 Uttalar om behovet for endringar i rettsmiddelordninga ... 63

5.3 Departementets vurderingar ... 65

5.3.1 Behovet for endringar  i systematikken i lova ... 65

5.3.2 Behovet for endringar i reglane  om saksbehandling ... 66

5.3.3 Behovet for endringar i materielle reglar (kompetansen jordskifte- retten har) ... 67

5.3.3.1 Behovet for endringar –  Jordskifte ... 67

5.3.3.2 Behovet for endringar –  Grensefastsetjing ... 68

5.3.3.3 Behovet for endringar –  Rettsutgreiing ... 69

5.3.3.4 Behovet for endringar – Skjønn .... 69

5.3.4 Behovet for endringar  i terminologi og omgrep ... 70

5.3.4.1 Jordskifteområdet ... 70

5.3.4.2 Jordskifteavgjerd ... 70

5.3.4.3 Jordskifteløysing ... 70

5.3.4.4 Grensefastsetjing ... 70

5.3.4.5 Skjønn og andre avgjerder etter  andre lover ... 71

5.3.4.6 Omgrepsbruk i andre lover ... 71

5.3.5 Behovet for endringar i rettsmiddelordninga ... 71

5.3.6 Andre endringar ... 72

6 Endringar som gjeld namnet  på lova, formålet, verke- området, definisjonar, saks- innhald og sakstilknyting ... 73

6.1 Bør lova få nytt namn ... 73

6.1.1 Høyringsforslaget ... 73

6.1.2 Høyringsinstansane ... 73

6.1.3 Departementets vurderingar ... 73

6.2 Formålet med lova ... 74

6.3 Verkeområdet til lova ... 76

(6)

6.5 Kva det kan reisast sak om og  kven som kan reise sak (søksmåls- gjenstand og partstilknyting) ... 82

7 Endringar med omsyn til organiseringa av domstolen ... 88

7.1 Strukturen i kapittel 2  i lovforslaget ... 88

7.2 Inndeling i jordskiftesokn  (verneting) ... 89

7.3 Tilhøvet til domstollova ... 89

7.4 Bemanning ... 90

7.4.1 Kven fastset bemanninga i jordskifteretten ... 90

7.4.1.1 Høyringsforslaget ... 90

7.4.1.2 Høyringsinstansane ... 90

7.4.1.3 Departementets vurderingar ... 90

7.4.2 Tal faste embete for jordskifte- dommar ... 90

7.4.3 Tilkalling av jordskiftedommar og oppnemning av jordskiftedommar  i den enkelte saka ... 91

7.4.4 Jordskiftedommarfullmektigar ... 92

7.4.5 Teknisk personale ... 93

7.4.6 Leiing av jordskifterett ... 96

7.5 Krav til jordskiftedommarane ... 96

7.5.1 Lovregulering av krav til  dømmande personell ... 96

7.5.2 Jordskiftefagleg utdanning ... 97

7.5.3 Krav til karakternivå ... 98

7.5.4 Krav til alder ... 98

7.5.5 Oppheving av utdannings- monopol ... 99

7.5.6 Samisk språk og kultur ... 99

7.6 Utval av jordskiftemeddommarar 100

7.7 Samansetjing av jordskifteretten  i den enkelte sak ... 101

7.7.1 Jordskiftedommaren som  einedommar ... 101

7.7.2 Bruk av jordskiftemeddommarar . 102 7.7.2.1 Høyringsforslaget ... 102

7.7.3 Frist for å ta stilling til bruk av  jordskiftemeddommarar ... 102

7.7.4 Fleire enn to jordskiftemed- dommarar ... 103

(7)

og andre avgjerder i samband 

med sak for jordskifterett) ... 104

7.7.6 Varajordskiftemeddommar og  varajordskiftedommar kan følgje  saka ... 105

7.7.7 Skjønn som eiga sak etter  §§ 5-4 og 5-5 kan ikkje utvidast  til å omfatte sak etter kapittel 3 ... 105

7.7.8 Avgjerd om bruk av jordskiftemeddommarar, varajordskifte- meddommarar og varajordskifte- dommarar kan ikkje ankast ... 106

7.8 Oppnemning av jordskiftemeddommarar og varajordskiftemed- dommarar ... 107

7.8.1 Oppnemning av jordskiftemeddommarar og varajordskiftemed- dommarar ... 107

7.8.2 Oppnemning av jordskiftemed- dommar for eitt rettsmøte på visse  vilkår ... 107

7.8.3 Krav til jordskifte- meddommarane ... 108

7.8.4 Binding til administrative grenser  ved oppnemning ... 108

7.9 Innprenting og lovnad ... 109

overgangen til èin rettsmiddel- instans ... 109

7.10.1 Kvar reglane om lagmannsretten  skal stå ... 110

7.10.2 Tilføyingar i domstollova som  følgje av ny rettsmiddelordning .... 110

7.10.3 Endringar i domstollova som  følgje av at jordskifteoverrettane  fell bort ... 111

7.10.4 Godkjenning av utdanning  i utlandet ... 112

8 Jordskifte og fordeling av  planskapt netto verdiauke  med vidare ... 113

8.2 Strukturen i lovforslaget  kapittel 3 ... 113

8.3 Ord og uttrykk i lovforslaget  kapittel 3 ... 114

8.4 Jordskifte og disposisjons- prinsippet ... 115

8.5 Jordskifte og omskiping og  avskiping etter servituttlova ... 116

8.5.3.1 Kompetanse etter gjeldande  reglar ... 117

8.5.3.2 Behovet for endringar ... 118

(8)

8.6 Jordskifte og reindrift ... 119

8.6.3.1 Gjeldande rett ... 120

8.6.3.2 Omforming, byte av rettar og  avløysing ... 121

8.6.3.3 Bruksordning ... 121

8.7 Kva verkemiddel jordskifteretten  kan bruke ... 121

8.7.3.1 Heimel for kompetanse ... 121

8.7.3.2 Plassering av kompetanse- heimlar ... 122

8.7.3.3 Nærare om kva verkemiddel  jordskifteretten kan bruke for  å bøte på utenlege eigedoms- tilhøve – jordskifte ... 122

8.8 Utenlege eigedomstilhøve ... 123

8.9 Meir tenlege eigedomstilhøve i jordskifteområdet ... 126

8.10 Ny utforming av eigedom og alltidvarande bruksrett ... 127

8.10.3.1 Omforming av eigedom og  bruksrett ... 128

8.10.3.2 Forslag til endringar i høve til  gjeldande jordskiftelov  § 2 første ledd bokstav b ... 129

8.10.3.3 Forslag til endringar i høve til  gjeldande jordskiftelov § 2 første  ledd bokstav i ... 129

8.10.3.4 Endringar i høve til gjeldande jordskiftelov § 2 første ledd  bokstav d ... 130

8.10.3.5 Endringar knytt til lovforslaget  § 3-4 andre ledd ... 130

8.11 Skiping av sameige ... 131

8.12.3.1 Gjeldande reglar ... 134

8.12.3.2 Oppløysing av sameige og  sambruk mellom eigedommar ... 134

8.12.3.3 Deling av eigedom ... 135

8.12.3.4 Gjeldande jordskiftelov § 27 og sameigelova § 2 ... 135

8.12.3.5 Tilhøvet til forboda mot deling  i jordlova og plan- og bygnings- lova ... 136

8.12.3.6 Negative servituttar ... 136

8.12.3.7 «Blanda» sameiger ... 136

8.13 Reglar om sambruk  (bruksordning) ... 136

8.13.1 Innleiing ... 136

8.13.2 Generell heimel for å gi eller  endre reglar om bruk ved  sambruk mellom eigedommar ... 137

8.13.2.4 Særleg om oppheving av  gjeldande jordskiftelov § 35 ... 139

8.13.3 Fastsetjing av reglar om sambruk  der det ikkje er sambruk frå før .... 140

8.13.4 Reglar for beite i allmenningar, bruksordning i reindrift ... 141

8.13.5 Kva reglar om sambruk kan gå  ut på ... 141

8.13.6 Heimel for å gi reglar om  sambruk for visse personlege  sameige ... 142

8.13.7 Reglar for sambruk av uteareala  til eigarseksjonar ... 144

(9)

8.15 Etablering av lag og fastsetjing  av vedtekter ... 147

8.15.3.1 Innleiing ... 149

8.15.3.2 Etablere lag ... 149

8.15.3.3 Driftsselskap ... 150

8.15.3.4 Ansvarstilhøvet i lag etablert av  jordskifteretten ... 151

8.15.3.5 Eksempelvedtekter for lag  etablert av jordskifteretten ... 151

8.16 Bruksrettar og andre rettar som  er til hinder for ei tenleg  jordskifteløysing ... 151

8.16.1 Innleiing ... 151

8.16.4.1 Behov for reglar om omskiping  og avskiping av rettar  i jordskiftelova ... 153

8.16.4.2 Hovudinnhald i reglar om  omskiping og avskiping av rettar  etter jordskiftelova ... 154

8.16.4.3 Unntak frå kompetansen til  å avløyse rettar ... 155

8.16.4.4 Vederlag ved avløysing av rettar .. 155

8.17 Grunnlaget for jordskifteløysinga, lovforslaget kapittel 3 del III ... 155

8.18 Eigedoms- og bruksrettstilhøva ... 156

8.19 Verdsetjing ... 157

8.19.3.1 Gjeldande reglar om verdsetjing  ved byte av areal og rettar ... 161

8.19.3.2 Behovet for endring ... 161

8.19.3.3 Oppbygging av reglar i ny  jordskiftelov ... 162

8.19.3.4 Kva jordskifteretten skal  verdsetje ... 162

8.19.3.5 Korleis jordskifteretten skal  verdsetje ... 162

8.20 Jordskifteløysinga, lovforslaget  kapittel 3 del IV ... 164

8.22 Føresegner og løyve ... 165

8.23 Vern mot tap ... 166

8.23.3.1 Gjeldande reglar ... 167

8.23.3.2 Behovet for reglar om vern mot  tap ... 168

8.23.3.3 Vern mot tap gjeld for eigedom  eller bruksrett ... 168

8.23.3.4 Vern mot tap når jordskifteretten  gir vederlag i pengar eller andre  verdiar ... 169

8.23.3.5 Skjeringstidspunkt ... 169

8.24 Byte av grunn, rettar og andre  verdiar i eit jordskifte ... 170

8.24.1 Innleiing ... 170

8.24.2 Korleis jordskifteretten legg ut  grunn og bruksrett ... 170

8.24.3 Utlegging av grunn til særskilte  formål ... 174

8.24.4 Utlegging av grunn og bruksrett  som kan endre verdi ... 175

8.24.5 Utjamningsmåten i samband  med overføring av standskog,  brenntorv og strøtorv ... 176

8.24.6 Vederlag ved overføring av ulike  anlegg og småhus ... 177

8.25 Leigeareal ... 178

(10)

8.27 Omsyn ved pålegg om felles investeringar ... 179

8.28 Ansvar for gjeld i lag, og ansvar  for kostnader og fordeling av  inntekter ved felles tiltak ... 179

8.29 Fordeling av planskapt netto  verdiauke ... 180

8.29.3.1 Hovudgrep ... 184

8.29.3.2 Jordskifteretten sin kompetanse  til å fordele planskapt netto  verdiauke ... 185

8.29.3.3 Korleis jordskifteretten skal  verdsetje planskapt netto  verdiauke ... 187

8.29.3.4 Korleis jordskifteretten skal  fordele planskapt netto  verdiauke ... 188

8.30 Fare for naturskade ... 189

8.31 Reglar for bruken av jordskifte- området ... 190

8.32 Skiping og oppmåling av nye  matrikkeleiningar ... 191

8.33 Frist for iverksetjing av avgjerd .... 192

8.34 Sperretid for nytt jordskifte ... 193

8.35 Endringar i andre lover ... 194

8.36 Verkemiddel og andre reglar som  ikkje blir ført vidare ... 195

8.36.2 Utflytting ... 197

8.36.3 Reglar om bruken av vatn,  vassdrag og sjø ... 197

9 Rettsutgreiing ... 199

10 Grensefastsetjing ... 207

10.3.1 Grensesak, høyringsforslaget  § 4-2 ... 208

10.3.2 Grensejustering, høyrings- forslaget § 4-3 ... 210

10.3.3 Fastsetjing av grenser, rettar og  anna ved semjedom, høyrings- forslaget § 4-4 ... 211

10.3.4 Særlege grensesaker i Nordland, Troms og Finnmark, høyrings- forslaget § 4-5 ... 211

10.3.5 Særlege reglar for saker etter  høyringsforslaget § 4-6 ... 212

10.4.1 Frå «grensesak» til «grensefast- setjing» ... 212

10.4.2 Ny systematikk ... 212

10.4.2.1 Reglar om saksbehandling ... 212

10.4.2.2 Kompetansen til jordskifteretten .. 213

10.4.2.3 Samansetjinga jordskifteretten  har i sak om fastsetjing av  grense ... 213

10.4.2.4 Særlege reglar for nokre grense- saker i Nordland, Troms og  Finnmark ... 213

10.4.3 Rettsmiddel ... 213

10.4.4 Kva er grensefastsetjing etter  gjeldande jordskiftelov ... 213

10.4.5 Bruk av omgrep ... 214

10.4.6 Grensefastsetjing som del av  jordskifte og som eiga sak ... 214

(11)

sak om grensefastsetjing ... 216

10.4.9 Tvist om underliggjande  rettshøve ... 216

10.4.10 Nye reglar om gjerdehald  i samband med grensefast- setjing ... 216

10.4.11 Grensejustering ... 216

10.4.12 Allmenningar og grenser  i vassdrag ... 217

10.4.13 Særlige saker om grensefast- setjing i Nordland, Troms og  Finnmark ... 217

10.4.14 Saker der jordskifteretten skipar  ei ny matrikkeleining ... 217

11 Skjønn og andre avgjerder etter andre lover ... 219

11.1 Omgrepet skjønn ... 219

11.2 Systematikk ... 220

11.2.3.1 Eige kapittel for skjønn og andre avgjerder etter andre lover ... 221

11.2.3.2 Skjønn og andre avgjerder etter  andre lover i samband med sak  for jordskifterett og som eiga  sak ... 221

11.2.3.3 Skjønn i samband med tiltaks- jordskifte og vernejordskifte ... 222

11.2.3.4 Kompetansen til jordskifteretten  skal gå fram både av jordskiftelov  og av særlov ... 222

11.2.3.5 Avtaleskjønn ... 222

11.2.3.6 Skjønn og andre avgjerder etter reindriftslova ... 223

11.3 Parallell kompetanse ... 223

11.3.1 Kva er parallell kompetanse ... 223

11.3.2 Kven kan halde skjønn ... 223

11.3.3 I kva for situasjonar har tingrett, jordskifterett og «lensmanns- skjønn» parallell kompetanse ... 223

11.3.4 Bør jordskifteretten ha eksklusiv kompetanse ... 224

11.4 Stadleg avgrensing ... 229

11.5.1 Skjønn i samband med tiltaksjord- skifte, vernejordskifte med meir ... 231

11.5.2 Skjønn og andre avgjerder etter reindriftslova ... 234

11.5.3 Vegskjønn ... 237

11.5.4 Skiping av taubanar og løype- strengar mv. ... 241

11.5.5 Tiltak som gjeld grøfter, kanalar,  vass- og kloakkleidningar ... 242

11.5.6 Gjerdeplikt og deling av gjerde- haldet med vidare ... 245

11.5.7 Lov 29. november 1968 um  særlege råderettar over framand eigedom ... 247

11.6 Ny kompetanse til jordskifteretten, avgjerder etter beitelova ... 251

11.7 Reglar om saksbehandling ... 252

11.7.3.1 Skjønn og andre avgjerder etter  andre lover i samband med sak for jordskifterett ... 253

11.7.3.2 Skjønn og andre avgjerder etter  andre lover som eiga sak ... 254

11.7.3.3 Reglar om saksbehandling for  skjønn etter reindriftslova  behandla av jordskifteretten ... 254

(12)

12 Reglane om saksbehandling .... 258

12.1 Hovudprinsippa for reglane om saksbehandling og tilhøvet til  tvistelova ... 258

12.2 Tilhøvet til tvistelova og skjønns- prosesslova ... 262

12.2.1 Lovteknisk løysing ... 262

12.3 Reglane om saksbehandling  i den nye jordskiftelova ... 266

12.3.1 Førebuing av saka ... 266

12.3.1.1 Krav om sak. Formkrav og innhaldskrav ... 266

12.3.1.2 Aktiv saksstyring og planlegging . 269 12.3.1.3 Avgjerd om vilkåra for å reise sak  er til stades, og om saks- behandlinga ... 272

12.3.1.4 Merknader frå partane til  sakskravet og saksbehandlinga ... 278

12.3.1.5 Sakleg og geografisk avgrensing  av sakene ... 279

12.3.2 Rettsmøte ... 281

12.3.2.1 Innkalling til rettsmøte. Plikt til  å møte og forklare seg ... 281

12.3.2.2 Reglar for saksbehandlinga  i rettsmøte ... 285

12.3.2.3 Rettsbøker ... 288

12.3.3 Generelle reglar ... 289

12.3.3.1 Grunnlaget for avgjerdene ... 289

12.3.3.2 Bevis ... 291

12.3.3.3 Rettleiing av partane ... 293

12.3.3.4 Minneleg løysing av saker for  jordskifteretten. Mekling ... 294

12.3.3.5 Framlegging av forslag til  jordskifteavgjerd og fastsetjing  av grenser, rettar og anna ... 297

12.3.4 Rettslege avgjerder og rettsforlik  med meir ... 302

12.3.4.1 Rettslege avgjerder. Avgjerds- formene ... 302

12.3.4.2 Innhaldet i avgjerdene ... 308

12.3.4.3 Rettsforlik ... 310

12.3.4.4 Tvangskraft og rettskraft ... 311

12.3.4.5 Merking og koordinatfesting  av grenser ... 313

12.3.5.2 Tinglysing ... 315

12.4 Nærare om visse sentrale delar  av tvistelova som ikkje blir gjort gjeldande for saksbehandlinga i jordskifterettane ... 317

12.4.1 Reglane i tvistelova om dei grunnleggjande føresetnadene  for sak ... 317

12.4.2 Tvistelova kapittel 4, om sakleg  og stadleg domsmakt ... 319

12.4.3 Tvistelova kapittel 5, om plikter  partane har før det blir reist sak ... 321

12.4.4 Tvistelova kapittel 6, om behand- linga i forliksrådet ... 322

12.4.5 Tvistelova kapittel 10, om små- kravsprosessen ... 325

12.4.6 Tvistelova § 12-1 (4), om habiliteten  til dommarane ved bistand med prosesskriv ... 327

12.4.7 Tvistelova kapittel 16, unntak for kapittel 16 IV om stansing ... 328

12.4.8 Tvistelova § 18-4, om fråfall av  søksmål ... 330

12.4.9 Tvistelova § 19-4 første ledd, om avseiing av rettslege avgjerder ... 332

(13)

12.5 Bortfall av vedtak om fremjing ... 333

12.6 Oppsummering av tilhøvet til  tvistelova ... 339

12.7 Saksbehandlinga i skjønnssaker  og andre avgjerder etter andre  lover, og i ankebehandlinga ... 340

13 Sakskostnader og kostnader til sakkunnig hjelp med meir ... 341

13.1.1 Innhaldet i kapitlet ... 341

13.1.2 Prinsippa bak føresegnene om kostnader ... 341

13.1.3 Strukturen i kapitlet ... 342

13.2 Sakskostnader ... 342

13.3 Gebyr ... 344

13.3.1 Inngangsgebyr ... 344

13.3.2 Grenselengdegebyr ... 345

13.3.3 Partsgebyr ... 346

13.3.4 Samla gebyr og arbeidstid ... 348

13.4 Fordeling av sakskostnader ... 349

13.4.1 Fordeling etter nytte ... 349

13.4.2 Særreglar for fordeling av sakskostnader i visse saker ... 350

13.4.3.1 Sakskostnader når saka blir  trekt ... 350

13.4.3.2 Sakskostnader når sak blir avvist  på grunn av formfeil ... 351

13.4.3.3 Sakskostnader når jordskifte blir  avvist av materielle grunnar ... 352

13.4.3.4 Sakskostnader som skuldast for  seine krav eller opplysningar ... 353

13.4.3.5 Sakskostnader knytt til visse eigedommar eller partar ... 353

13.4.3.6 Ingen regel om sakskostnader til  det offentlege ... 354

13.5 Kostnader til rettshjelp og anna sakkunnig hjelp ... 354

13.5.1 Kvar part ber eigne kostnader ... 354

13.5.2 Erstatning for kostnader til retts- hjelp og til anna sakkunnig hjelp .. 355

13.5.2.1 Ved dom i tvist ... 355

13.5.2.2 Erstatning for kostnader til retts- hjelp og til anna sakkunnig hjelp  i visse saker ... 357

13.5.2.3 Erstatning for kostnader til retts- hjelp og anna sakkunnig hjelp ved trekking og avvising av sak ... 358

13.5.2.4 Erstatning for kostnader til retts- hjelp og til anna sakkunnig hjelp  ved avvising av jordskifte av  materielle grunnar ... 359

13.6 Kostnader i saker etter lovfor- slaget §§ 5-2 og 5-3 ... 360

13.7 Sakskostnader ved anke ... 361

13.8 Sakskostnader ved gjenopning ... 362

13.9 Andre reglar ... 363

13.9.1 Forskott ... 363

13.9.2 Betalingsfrist ... 364

(14)

13.9.4 Panterett for pålagt kostnad og  yting ... 365

13.9.5 Sakskostnader ved rettsforlik ... 366

13.9.6 Bortfall av regresskrav mot leigar  og av eigne reglar om kostnader  for minneleg jordskifte ... 366

14 Rettsmiddelordninga ... 367

14.1 Rettsmiddelinstans for avgjerdene  til jordskifteretten ... 367

14.2 Kva for avgjerder som bør kunne prøvast ved anke ... 373

14.2.3.1 Avgjerder som kan ankast ... 373

14.2.3.2 Gjennomsyn ... 374

14.3 Prosessform for ankebehandlinga 375 14.3.1 Høyringsforslaget ... 375

14.3.3.1 Generelt ... 376

14.3.3.2 Ankesak som gjeld jordskifte ... 377

14.3.3.3 Anke over dom, orskurd eller  vedtak ... 377

14.3.3.4 Skjønn og andre avgjerder ... 378

14.3.3.5 Fleire sakstypar i ei sak ... 378

14.4 Samansetjing av lagmannsretten . 379 14.4.1 Høyringsforslaget ... 379

14.4.3.1 Rolla til jordskiftelagdommaren ... 382

14.4.3.2 Meddommarar i lagmannsretten  ved behandling av sak frå jordskifteretten ... 384

14.4.3.3 Tilhøvet mellom fagdommarar  og meddommarar ... 384

kunne fremjast ... 386

14.6 Ankefrist, ankefråsegn, fråfall  av anke ... 390

14.6.3.1 Generelt ... 391

14.6.3.2 Ankefrist ... 391

14.6.3.3 Ankefråsegna ... 392

14.6.3.4 Avkall på rett til å anke ... 393

14.6.3.5 Tilbakekall av anke ... 393

14.7 Saksførebuing i jordskifteretten ... 394

14.8 Ankesum og silingsmekanismer .. 394

14.9 Plikt for ankeinstansen til å prøve avgjerd frå jordskifteretten ... 397

14.10 Hjelp til teknisk arbeid ... 399

14.11 Ny behandling i jordskifteretten ... 400

14.12 Frist for å setje i verk jordskiftet ... 401

14.13 Anke til Høgsterett ... 401

14.14 Gjenopning ... 402

15 Ymse reglar, overgangsreglar  og ikraftsetjing ... 404

15.1 Ymse reglar ... 404

(15)

15.1.3.2 Utbetaling av pengevederlag i 

ei jordskiftesak ... 405

15.1.3.3 Skyldnader knytte til eigedom  som er med i jordskifte ... 406

15.1.3.4 Meldeplikta jordskifteretten har  etter kulturminnelova ... 406

15.1.3.5 Avgjerd om fordeling av skogfondsmidlar ... 406

15.1.3.6 Straff ... 407

15.2 Overgangs- og iverksetjingsreglar. Endringar i andre lover ... 408

15.2.3.1 Overgangsreglar ... 408

15.2.3.2 Iverksetjingsreglar ... 409

15.2.3.3 Endringar i andre lover ... 409

16 Økonomiske og administrative følgjer av lovforslaget ... 410

16.2 Betre rettstryggleik ... 410

behandling i domstolane ... 411

16.5 Oppgåvefordeling mellom dom- stolane, lensmennene med meir ... 411

16.6 Andre konsekvensar ... 411

16.7 Direkte og indirekte økonomiske konsekvensar ... 412

16.7.1 Ny rettsmiddelordning ... 412

16.7.2 Kostnader til kompetansetiltak ... 412

16.7.3 Auka gebyrinntekter ... 412

16.7.4 Andre spørsmål ... 412

16.8 Samla vurdering av direkte og  indirekte økonomiske konse- kvensar ... 413

17 Spesialmerknader til  lovforslaget ... 414

Forslag til lov om fastsetjing og  endring av eigedoms- og rettshøve på  fast eigedom m.m. (jordskiftelova) ... 496

(16)

(17)

(2012 – 2013)

Proposisjon til Stortinget (forslag til lovvedtak)

Lov om fastsetjing og endring av eigedoms- og rettshøve på fast eigedom m.m.

(jordskiftelova)

Tilråding frå Landbruks- og matdepartementet 22. mars 2013, godkjend i statsråd same dagen.

(Regjeringa Stoltenberg II)

1 Hovudinnhaldet i proposisjonen

1.1 Hovudformålet med proposisjonen

Departementet legg i denne proposisjonen fram forslag til ny lov om verksemda i jordskifterettane, lov om fastsetjing og endring av eigedoms- og rett- stilhøve på fast eigedom m.m. (jordskiftelova).

Lova vil avløyse gjeldande jordskiftelov frå 1979. Gjeldande lov er revidert mange gonger, men er ikkje revidert på ein gjennomgripande måte før no. Lovforslaget byggjer på eit høyrings- notat utarbeidd av ei arbeidsgruppe i departementet. Forslaget byggjer òg på innspel frå ei referansegruppe, og allminneleg høyring. Det har vore allmenn oppslutning om at jordskiftelova bør revi- derast.

Lovforslaget har reglar om heile verksemda i jordskifterettane, og om behandlinga av anke i lagmannsrettane. Jordskifterettane skal etter lovforslaget framleis vere særdomstolar. Lovforslaget inneheld mellom anna reglar om kva som er for- målet med verksemda i jordskifterettane, korleis

verksemda skal vere organisert, kva for sakstypar jordskifteretten skal behandle (jordskifte, rettsutgreiing, grensefastsetjing, skjønn og andre avgjerder etter andre lover), kva for reglar om saksbehandling som gjeld, korleis sakskostnadene skal fordelast, og korleis partane kan få prøvd avgjerdene i jordskifteretten for ein overordna rett som vil vere lagmannsretten.

Hovudformålet med forslaget er ei ny moderne jordskiftelov, som blir enklare og lettare å forstå for dei som skal bruke lova. Ved utfor- minga av lovforslaget er det lagt særleg vekt på at det er mange partar som prosederer sjølve for jordskifterettane. For å nå målet må språket bli klarare og lova må bli lettare å lese. Systematik- ken må betrast. Det må skiljast betre mellom materielle reglar (kva retten kan ta avgjerd om), og prosessuelle reglar (korleis retten skal behandle sakene).

Det er stort behov for ei enklare rettsmiddelordning. Etter gjeldande lov kan avgjerdene i jord-

(18)

skifteretten ankast til to overordna rettar (jordskifteoverretten og lagmannsretten), avhengig av kva tema anken gjeld. Ordninga er komplisert. I nokre sakstypar inneber ho òg risiko for at nokon lir rettstap. Departementet foreslår mellom anna på grunnlag av dette å slå jordskifteoverretten saman med lagmannsretten. Lagmannsretten skal styrkast med jordskiftefagleg kompetanse (jordskiftelagdommar).

Det er òg eit formål å oppdatere lova i høve til andre store lovrevisjonar dei seinare åra. Dette gjeld særleg tvistelova, plan- og bygningslova og matrikkellova.

Endringsbehovet knyter seg til dei materielle reglane. Lovforslaget fører i hovudsak vidare dei rettsendrande verkemidla jordskifteretten har.

Desse verkemidla er byte av grunn og rettar, skiping og avløysing av sameige, omskiping og avløy- sing av rettar, bruksordning, felles tiltak og felles investeringar, etablering av lag med meir. Jord- skifte er samleomgrepet for desse verkemidla.

Blant forslaga til endringar, er mellom anna ei utviding av den kompetansen jordskifteretten har, til å gjelde heile landet. Departementet foreslår òg at jordskifteretten får heimel til å skipe sameige mellom eigedommar. Departementet foreslår dessutan ein heimel til å lage reglar om sambruk (bruksordning) for eigarseksjonar. Departemen- tet foreslår i tillegg å oppheve reglane om minneleg jordskifte og valdgiftsjordskifte.

Dei grunnleggjande vilkåra for jordskifte blir ført vidare i lovforslaget. Utgangspunktet er at det må liggje føre utenlege eigedoms- eller brukstil- høve på ein eller fleire av dei eigedommane som inngår i jordskiftet. Jordskiftet skal òg gi ei samla netto nytte, og jordskifteløysinga skal ikkje føre til at kostnadene eller ulempene blir større enn nytten for nokon eigedom eller bruksrett. Høvet til planar etter plan- og bygningslova skal framleis vere slik at jordskifteretten må leggje gjeldande plansituasjon til grunn, når han skal velje jordskif- teløysing. Jordskifteretten kan ikkje endre planar, reguleringar eller vernevedtak fastsett av offentlege myndigheiter.

Dei rettsfastsetjande sakstypane rettsutgreiing og grensefastsetjing blir òg ført vidare. Desse sakstypane utgjer ein vesentleg del av verksemda i jordskifteretten. Rettsutgreiing og grensefastsetjing er normalt ein del av grunnlagsarbeidet i jordskiftesakene, men jordskifteretten behandlar òg eit stort tal slike saker som eigne saker. Beho- vet for endring er mellom anna til stades når det gjeld vilkåra for rettsutgreiing, og ein samordna bruk av omgrep i jordskiftelova og matrikkellova

når det gjeld kva for kategoriar av eigedom som jordskifteretten kan fastsetje grenser for.

Behandlinga av skjønn, anten det skjer i samband med jordskifte, eller som eiga sak, er òg ein vesentleg del av verksemda i jordskifteretten, og skal halde fram. Behovet for endring er i det vesentlege knytt til endringar i bruk av omgrep og systematikk, og til kva for rettsinstansar som skal behandle skjønn etter ulike lover. Departementet foreslår at jordskifteretten skal vere den einaste førsteinstans for behandlinga av skjønn eller andre avgjerder etter fleire særlovar. Det såkalla

«lensmannsskjønnet» skal avviklast i fleire av sær- lovene. Når det gjeld kompetansen til å avgjere om det skal svarast erstatning for skade valde av rein, foreslår departementet å føre vidare ordninga med at partane kan velje mellom tingretten og jordskifteretten.

Departementet ser ikkje behov for større endringar i organisatoriske reglar som gjeld første instans. Ut frå omsynet til å redusere kostnadene ved behandlinga i retten, er det foreslått nokre endringar i reglane om sakskostnader og samansetjinga av retten i den enkelte saka. Departemen- tet foreslår at retten som hovudregel skal setjast med ein jordskiftedommar, utan meddommarar.

Retten kan likevel setjast med sakkunnige meddommarar når ein part krev det, eller jordskiftedommaren meiner det trengst for å få ei forsvarleg behandling av saka.

Reglane om samansetjinga av lagmannsretten er nye. Fordi ein legg opp til at alle sakstypar skal behandlast i lagmannsretten, må retten setjast saman slik at ankeinstansen får rett kompetanse i høve til det saka gjeld, og retten bør heller ikkje vere overdimensjonert i høve til anke. Når det er anka over jordskifteavgjerder, skal retten som hovudregel setjast med ein jordskiftelagdommar og fagkunnige meddommarar. Dette sikrar den jordskiftefaglege behandlinga av desse sakene i ankeinstansen. Ved behandlinga av anke over dom (for eksempel i tvistar), orskurd og vedtak, skal lagmannsretten setjast saman på vanleg måte med juridiske fagdommarar, men slik at jordskiftelagdommaren kan vere ein av dei tre fagdomma- rane dersom førstelagmannen fastset dette.

Reglane om saksbehandling vil òg etter den nye lova bestå dels i eigne reglar som er tilpassa behovet i jordskifterettane, dels av eit utval av reglane i tvistelova. Dei sentrale prosessuelle prinsippa som er nedfelte i tvistelova, skal òg gjelde for saksbehandlinga i jordskifterettane. Dette gjeld mellom anna prinsippa om at retten berre kan byggje avgjerdene på fakta som partane har hatt oppmoding til å uttale seg om, retten partane

(19)

har til å føre bevis direkte for retten, likebehandling av partane, ei effektiv og ikkje for kostbar behandling og så vidare. Andre grunnleggjande prinsipp er plikta retten har til å grunngi avgjerdene, og det høvet partane har til å få avgjerder overprøvd av høgare rettsinstansar. Ein grunnleggjande forskjell mellom dei allminnelege domstolane og jordskifterettane, er at jordskifterettane kan behandle saker utan at det er tvist mellom partane. Dette særtrek- ket ved jordskifterettane skal førast vidare. Beho- vet for endring knyter seg mest til klargjering og forenkling av reglane. Dette er mellom anna gjort ved at reglane om saksbehandling er skilde ut i eit eige kapittel i lovforslaget.

Prinsippa for fordeling av sakskostnader skal førast vidare. Det er ikkje behov for grunnleggjande endringar av desse. Eit hovudprinsipp er at sakskostnader knytt til jordskifte skal fordelast mellom partane etter nytten dei har av jordskifte- løysinga. Prinsippet gjeld òg ved behandling av grensefastsetjing og rettsutgreiing. Ved behandlinga av tvistar skal ein følgje dei allminnelege reglane i tvistelova. Behovet for å halde sakskostnadene nede, gjer at ein òg bør gi reglane om sakskostnader i småkravsprosessen verknad når det gjeld tvist om mindre verdiar.

1.2 Samandrag

I proposisjonen kapittel 2 behandlar departementet bakgrunnen for lovforslaget. Departementet gjer i kapittel 2.2 greie for arbeidet med høyrings- forslaget. Landbruks- og matdepartementet opp- nemnde i 2006 ei arbeidsgruppe som fekk i opp- drag å gå gjennom lova. Departementet fram- hevar i mandatet for gruppa mellom anna at det er gjennomførd ei rekkje enkelståande endringar som har gjort gjeldande jordskiftelov uoversikt- leg. Målsetjinga med revisjonen skulle vere å skape ei ny jordskiftelov som høver med tida og tilhøva og dei behova eigarar, rettshavarar og sam- funnet elles har. Alle delar av jordskiftelova skulle vurderast. Landbruks- og matdepartementet peika ut arbeidsgruppa. Arbeidsgruppa besto av daverande og tidlegare tilsette i departementet.

Ein jordskifterettsleiar var òg med på arbeidet i ein periode. Departementet sette dessutan ned ei referansegruppe med mellom anna dommarar, advokatar, ein professor ved Universitetet for miljø- og biovitenskap, og representantar for andre departement. Arbeidsgruppa hadde møter med referansegruppa, og med andre, mellom anna med jordskifterettsleiarar, jordskiftedommarar og førstelagmennene. Arbeidsgruppa mottok

òg skriftlege innspel frå fleire hald under arbeidet, noko som mellom anna hadde samanheng med at dokumenta til møta med referansegruppa blei lagt ut på internett.

Departementet gjer i kapittel 2.2.5 og 2.2.6 greie for den allminnelege høyringa. Det kom inn mange uttalar, og dei var til dels svært detaljerte og omfattande. Hovudinntrykket frå høyringa er at høyringsinstansane er samde om at jordskiftelova treng revisjon. Høyringsinstansane tilrådde òg hovudlinene i forslaga. Ei rekkje høyringsin- stansar har likevel til dels omfattande kritiske merknader til konkrete forslag. Nokre meiner høyringsforslaget burde vore laga av andre enn tilsette i departementet, helst av eit offentleg utval.

Andre meiner høyringsforslaget bygde på ein open og konstruktiv prosess. Nokre av instansane meiner lovforslaga burde sendast på ny høyring. I kapittel 2.3 er det gjort greie for konsultasjonane med Sametinget og Norske Reindriftsamers Landsforbund om lovforslaget.

Proposisjonen kapittel 3 inneheld ei framstilling av tidlegare og någjeldande jordskiftelovgiving. Departementet gir òg ei framstilling av kva jordskifte er, og kva som er spesielt med jordskifterettane samanlikna med dei allminnelege domstolane. Departementet gir dessutan oversikt over dei sakstypane som jordskifteretten behandlar;

jordskifte, rettsutgreiing, grensegang og skjønn.

Dei grunnleggjande vilkåra for jordskiftesakene går departementet òg gjennom. Det same gjeld reglane om saksbehandling, anke og sakskostnader.Departementet gir i proposisjonen kapittel 4 ei kort oversikt over rettstilstanden i andre land. Det mest vanlege i andre europeiske land, er at jord- skifteverksemda blir utført av eit frittståande for- valtingsorgan. I Noreg skjer arbeidet i ein domstol. Denne grunnleggjande forskjellen gjer at utanlandsk rett får avgrensa relevans, særleg når det gjeld reglane om saksbehandling. Likskapen er større når det gjeld kva for oppgåver som er lagt til jordskifteorgana i land det er naturleg å samanlikne Noreg med.

Departementet gjer i proposisjonen kapittel 5 greie for det synet høyringsinstansane og departementet har på behovet for lovendringar. Dette gjeld mellom anna systematikken i lova. Departe- mentet har valt den same systematikken og strukturen på den nye jordskiftelova som arbeidsgruppa foreslår i høyringsnotatet. Høyringsin- stansane har i det alt vesentlege støtta opp om dette forslaget. Gjeldande jordskiftelov skil ikkje tydeleg mellom materielle reglar og reglar om saksbehandling. Dette gjer at lova ikkje er så lett å

(20)

orientere seg i, særleg for partar som prosederer sjølve. Reglane om saksbehandling i gjeldande jordskiftelov er laga for jordskiftesakene, men skal òg gjelde tilsvarande for andre sakstypar, så langt dei høver. Dette bidreg til å komplisere lova.

I lovforslaget er dei reglane om saksbehandling som er felles for alle sakstypane, skilde ut og plas- serte i eit eige kapittel. Reglar om saksbehandling som berre gjeld enkelte sakstypar er knytt opp mot dei materielle reglane. Departementet meiner dette gjer det enklare å orientere seg i lova, og styrkjer rettstryggleiken.

Departementet ser ikkje behov for grunnleggjande endringar i dei verkemidla som tek sikte på å skape meir tenlege eigedommar for partane gjennom jordskifte. Jordskifteretten skal framleis fastsetje grenser for faste eigedommar og rettar, og gjere rettsutgreiingar. Kompetansen til å halde skjønn og ta andre avgjerder bør oppretthaldast, men departementet foreslår visse endringar i den parallelle (overlappande) kompetansen til å halde skjønn, som jordskifteretten har i dag. Departe- mentet foreslår mellom anna at dei såkalla «lens- mannsskjønna» blir avvikla på enkelte område, og at jordskifteretten skal få eksklusiv kompetanse på desse områda.

Departementet meiner det er behov for nokre endringar i terminologien i lova og foreslår ein del nye omgrep, og fleire av dei er definerte i lova.

Dette gjeld mellom anna omgrep som «jordskifte- løysing» som erstattar «skifteplan», og «jordskifteavgjerd» som blir avgjerdsforma for dei avgjerdene retten tek som del av jordskifteløysinga.

Departementet foreslår å endre «grensegang» til

«grensefastsetjing». Mange av avgjerdene retten tek etter særlovene blir kalla «skjønn». Departe- mentet foreslår å endre på dette. I staden for å bruke «skjønn» om avgjerda blir omgrepa «tek avgjerd», eller «avgjer» brukt.

Det er særleg når det gjeld rettsmiddelordninga, departementet ser behov for større endringar. Gjeldande ordning, med to ankeinstansar, er komplisert og vanskeleg å finne ut av for dei som får med ankesakene å gjere. I enkelte sakstypar er det ein risiko for at partane lir rettstap. Hovudgre- pet i forslaget er at rettsmiddelordninga endrast frå eit «to-spora» system, med jordskifteoverrett og lagmannsrett, til eit enklare system der lagmannsretten er einaste ankeinstans. Med berre ein ankeinstans kan ein ikkje anke til feil instans.

Det inngår i ordninga at lagmannsrettane skal styrkast med jordskiftefagleg kompetanse, det vil seie med jordskiftelagdommarar.

Proposisjonen kapittel 6 gjeld namnet på lova, formål, verkeområde, definisjonar, saksinnhald og

sakstilknyting (kapittel 1 i lovforslaget). I kapittel 6.1 foreslår departementet at namnet på lova bør vere lov om fastsetjing og endring av eigedoms- og rettshøve på fast eigedom m.m. (jordskiftelova).

Namnet seier mykje om kva lova handlar om, utan å vere for langt. Omgrepet «jordskifte» bør vere med, og er teke inn i kortnamnet på lova. I kapittel 6.2 går departementet inn for at lova bør ha ein formålsparagraf (lovforslaget § 1-1) som gir uttrykk for hovudmålet med lova. Formålet spe- glar at den nye jordskiftelova både er ei prosess- lov og ei lov med materielle reglar.

I kapittel 6.3 foreslår departementet at det geo- grafiske verkeområdet for den nye jordskiftelova ikkje skal endrast nemnande. Lova skal framleis gjelde faste eigedommar og råderettar over fast eigedom i heile landet, utan omsyn til kvar eigedommane ligg, eller kva for planstatus som gjeld (lovforslaget § 1-2). Visse avgrensingar frå dette utgangspunktet følgjer likevel av særlovgivinga. I kapittel 6.4 gjer departementet greie for kva for omgrep som bør ha ein legaldefinisjon i lova (lovforslaget § 1-3). I kapittel 6.5 behandlar departementet kva det kan reisast sak om, altså det sak- lege verkeområdet for lova (lovforslaget § 1-4), og kven som kan reise sak (lovforslaget § 1-5). Kva det kan reisast sak om, følgjer av reglane om kompetansen retten har etter den nye jordskiftelova (lovforslaget § 1-4 og kapitla 3, 4 og 5) og særlov- givinga (mellom anna reindriftslova, servituttlova og veglova). Krav om sak for jordskifteretten kan setjast fram av den som eig fast eigedom, eller har rett knytt til fast eigedom (lovforslaget § 1-5), eller som er festar. Det er foreslått særlege reglar for reindrifta og for offentleg myndigheit.

Proposisjonen kapittel 7 gjeld organisering av jordskifterettane, samansetjinga av jordskifteretten i ulike saker, og den lovnaden jordskiftemed- dommarane skal gi (kapittel 2 i lovforslaget). I kapittel 7.1 gjer departementet greie for strukturen i lovforslaget kapittel 2. I kapittel 7.2 behandlar departementet inndelinga av riket i jordskiftesokn (lovforslaget § 2-1). Inndelinga skal som før, fastsetjast av Kongen. Spørsmålet om kvar ei sak høyrer heime (verneting), og spørsmålet om tenesteområdet for dei som arbeider i jordskifteretten, følgjer inndelinga i jordskiftesokn. I kapittel 7.3 drøftar departementet høvet mellom jordskiftelova og domstollova (lovforslaget § 2-2), og i kva for lov dei ulike organisatoriske reglane bør stå. Departementet foreslår at den nye jordskiftelova skal innehalde reglar om høvet mellom lovene. Bemanninga i jordskifterettane (lovforslaget § 2-3) er behandla i kapittel 7.4. Departemen- tet meiner Domstoladministrasjonen (DA) bør

(21)

fastsetje bemanninga ved den enkelte jordskifteretten. Dette går allereie fram av domstollova, og treng inga eiga regulering i jordskiftelova. Kapit- tel 7.4 gjeld elles talet på faste embete for jordskiftedommarar, tilkalling av jordskiftedommar og oppnemning av jordskiftedommar i ei enkelt sak, ordninga med jordskiftedommarfullmektigar som er ein parallell til dommarfullmektigordninga i tingrettane, lovfesting av praksisen med teknisk personale ved jordskifterettane, og kva for reglar ein bør ha for leiing av den enkelte jordskifteretten.I kapittel 7.5 drøftar departementet kva for krav til kvalifikasjonar ein skal stille til det døm- mande personellet i jordskifterettane (lovforslaget

§ 2-4). Departementet foreslår å halde fast ved at jordskiftedommarane skal ha jordskiftefagleg utdanning på mastergradsnivå. Dette utdannings- nivået er på line med nivået for andre dommarar, for eksempel i tingretten eller i lagmannsretten.

Dette for å sikre at dømmande personell har reell fagleg kompetanse på høgt nivå. Departementet foreslår ikkje karakterkrav, ettersom utnemning av jordskiftedommarar uansett vil skje etter grun- dig saksbehandling. Departementet foreslår heller ikkje eigne reglar om nedre aldersgrenser for dømmande personell i jordskiftelova. Departe- mentet foreslår likevel at reglar om aldersgrenser blir tekne inn i domstollova § 54.

I kapittel 7.6 går departementet inn for eit sær- skilt utval av meddommarar i kvart jordskiftesokn (lovforslaget § 2-5). Departementet meiner dette legg til rette for ein meir aktiv bruk av dei som er i utvala, enn om ein har eit utval for kvar kommune.

Omsynet til likestilling mellom kjønna er teke vare på gjennom krav om at alle kommunar i jord- skiftesoknet skal peike ut minst ein medlem av kvart kjønn til utvalet, og alltid like mange av kvart kjønn. Departementet foreslår ikkje å slå saman utvala for jordskiftemeddommarar og skjønnsmedlemmer. Dette har samanheng med at utvalet av skjønnsmedlemmer òg gjeld for andre skjønn enn dei som går for jordskifteretten.

Samansetjinga av jordskifteretten i den enkelte saka (lovforslaget § 2-6) er drøfta i kapittel 7.7.

Hovudregelen i lovforslaget er at retten skal setjast med jordskiftedommaren som einedommar.

Dette er ei harmonisering i høve til sivile saker for tingretten, og det kan bidra til å halde sakskostnadene nede for partane. Retten kan likevel setjast med jordskiftemeddommarar når ein av partane krev det, eller om jordskiftedommaren meiner det trengst for å få ei forsvarleg behandling av saka.

Omsynet til bruk av lekdommarar i domstolane er såleis teke vare på. Jordskiftemeddommarar skal

vere hovudregelen i tiltaks- og vernejordskifte, der det regelmessig vil vere behov for skjønns- messige vurderingar. Utgangspunktet er to meddommarar, men partane kan krevje fire meddommarar, eller jordskiftedommaren kan fastsetje dette om han meiner det trengst. Tilsvarande skal det vere meddommarar i skjønn og andre avgjerder som er til behandling i samband med jordskifte. I dei tilfella skjønn og andre avgjerder etter andre lover går som eiga sak, følgjer saksbehandlinga reglane i skjønnsprosesslova, der hovudregelen er fire meddommarar.

I kapittel 7.8 foreslår departementet mellom anna at meddommarane framleis skal oppnem- nast, og ikkje trekkjast, fordi oppnemning gir best kontroll på at meddommarane er kunnige i det saka gjeld (lovforslaget § 2-7). Departementet foreslår å føre vidare kravet om kunnige meddommarar frå gjeldande jordskiftelov. I kapittel 7.9 foreslår departementet reglar om at jordskiftedommaren skal gjere meddommarane kjent med dei pliktene ein meddommar har (innprenting), at meddommarane første gongen dei gjer teneste som meddommar (lovforslaget § 2-8) skal love at dei vil gjere pliktene samvitsfullt og etter beste overtyding (lovnad). Domstoladministrasjonen skal fastsetje ordlyden i lovnaden.

I kapittel 7.10 behandlar departementet nokre endringar i domstollova som følgje av overgangen frå to til ein rettsmiddelinstans. Departementet foreslår nye reglar i domstollova om jordskiftelagdommaren, og om bruken av jordskiftemeddommarar i lagmannsretten. Departementet foreslår òg reglar i domstollova om godkjenning av utanlandsk utdanning for dommarar ved jordskifterettane og lagmannsrettane.

Proposisjonen kapittel 8 handlar om jordskifte og fordeling av planskapt netto verdiauke med vidare (kapittel 3 i lovforslaget). I kapittel 8.1 gir departementet ei kort innføring i kva jordskifte er.

Etter lovforslaget er det små endringar i dei verkemidla jordskifteretten kan bruke for å bøte på dei utenlege eigedomstilhøva som partane tek opp.

Jordskifteretten kan byte om på grunn og rettar, skipe og oppløyse sameige, gi reglar for og avløyse rettar over fast eigedom, skipe bruksord- ningar, fastsetje felles tiltak og felles investeringar, skipe lag og fastsetje vedtekter med meir. Verke- midla er regulerte i kapittel 3 del I og II i lovforslaget.I kapittel 8.2 drøftar departementet strukturen i reglane om jordskifte. Kapitlet om jordskifte star- tar med ein del som gjeld utenlege eigedomstil- høve og bruk av verkemiddel i jordskifte. Del II i kapittel 3 i lovforslaget gjeld verkemidla i jord-

(22)

skifte. I del III finst reglar om grunnlaget for jord- skifteløysinga. Del IV gjeld jordskifteløysinga.

Delen har reglar om krav til den endelege jord- skifteløysinga, mellom anna at jordskifteløysinga ikkje skal føre til at kostnadene eller ulempene blir større enn nytten for nokon eigedom eller bruksrett. I tillegg er det ein del med føresegner om kva retten kan gjere ved bruk av dei forskjel- lige verkemidla. I del V finst reglar om fordeling av planskapt netto verdiauke. Del VI inneheld ein paragraf knytt til fare for elvebrot, skred, sandfok og liknande. Dersom det skjer ein slik skade og retten i ei tidlegare sak har gitt reglar om korleis skade som følgje av slik uheldige hendingar skal jamnast ut, kan partar som ikkje blir samde om utjamninga av skaden mellom seg, be jordskifteretten om å jamne ut skaden. Departementet fore- slår i del VII reglar som ikkje høver i dei andre delane.

I kapittel 8.3 gjer departementet greie for nokre ord og uttrykk som blir brukt i lovforslaget kapittel 3. Kapittel 8.4 gjeld jordskifte og disposi- sjonsprinsippet. Departementet drøftar spørsmå- let om kva for råderett partane har over innhaldet i og utfallet av eit jordskifte. Partane har hand om kva for utenlege eigedomstilhøve jordskiftet skal bøte på, men det er jordskifteretten som fastset kva for verkemiddel som er eigna til å løyse det utenlege tilhøvet. Partane har ikkje like sterk sty- ring med utfallet av eit jordskifte som med utfallet av rettsfastsetjande saker. Jordskifteløysinga vil ofte vere eit kompromiss mellom mange omsyn og interesser, og jordskifteretten skal sjå til at vil- kåra for jordskifte er til stades, for eksempel vilkå- ret som gir vern mot tap, sjå lovforslaget § 3-18.

I kapittel 8.5 gjer departementet greie for tilhø- vet mellom jordskifte og omskiping og avskiping etter servituttlova. Lovforslaget byggjer på at til- høvet mellom jordskifte og omskiping og avskiping etter servituttlova skal vere om lag som etter gjeldande lov. Alltidvarande bruksrett som ligg til fast eigedom skal framleis kunne omformast som del av eit jordskifte, og dei skal kunne avløysast med heimel i jordskiftelova dersom bruksretten er til hinder for ei tenleg jordskifteløysing. Depar- tementet foreslår at jordskifteretten òg skal ha heimel til å avløyse ein negativ servitutt som er til hinder for ei tenleg jordskifteløysing. Departe- mentet foreslår at jordskifteretten skal bli einaste domstol som kan behandle saker om omskiping, avskiping og utvising etter servituttlova.

I kapittel 8.6 drøftar departementet bruken av jordskifteverkemiddel i høve til reindrifta.

Kapittel 8.7 gjeld kva verkemiddel jordskifteretten kan bruke. Departementet gjer greie for

forslaga til plassering av dei ulike kompetanse- heimlane, og tilhøvet mellom dei ulike reglane om kompetansen jordskifteretten skal ha. Kapittel 8.8 har overskrifta «Utenlege eigedomstilhøve».

Kapitlet gjeld vilkåret om at jordskifte kan haldast dersom minst ein eigedom eller bruksrett i jord- skifteområdet er vanskeleg å bruke på tenleg måte etter tid og tilhøve. Jordskifteretten kan òg halde jordskifte dersom det er pårekneleg at minst ein eigedom eller bruksrett blir vanskeleg å bruke på tenleg måte som følgje av eit offentleg eller privat tiltak. Kapittel 8.9 har overskrifta

«Meir tenlege eigedomstilhøve i jordskifteområ- det». Departementet foreslår å lovfeste ein regel om at kompetansen til å halde jordskifte berre gjeld dersom jordskiftet samla sett fører til meir tenlege eigedomstilhøve i jordskifteområdet.

Kapittel 8.10 gjeld ny utforming av eigedom og alltidvarande bruksrett. Departementet foreslår å føre vidare heimelen for å forme ut eigedommar på nytt ved at delar av eigedommane byter eigar, eller ved at alltidvarande bruksrettar som ligg til fast eigedom utformast på nytt. Departementet foreslår òg å slå saman heimlane i gjeldande jordskiftelov § 2 første ledd bokstav b og heimelen i gjeldande jordskiftelov § 2 første ledd bokstav i.

Heimelen opnar såleis for å omforme eigedommar og rettar på grunnlag av utenlege eigedomstil- høve som følgje av godkjent reguleringsplan etter plan- og bygningslova i område som anten gjeld eksisterande område for bygging og anlegg, eller nytt område for bygging og anlegg. Endringa fører blant anna til at vilkåret i gjeldande jordskiftelov om at partane skal vere samde om å krevje sak blir borte. Etter lovforslaget gjeld den almin- nelege regelen om at det er nok at ein part krev slik sak.

Kapittel 8.11 gjeld skiping av sameige. Depar- tementet foreslår ein ny heimel for jordskifteretten til å skipe sameige mellom eigedommar dersom dette bøter på dei utenlege eigedomstilhøva på ein betre måte enn ved å gi reglar om sambruk mellom eigedommar. Heimelen er særleg aktuell for infrastruktur som vegar, parkeringsareal, vass- og kloakkleidningar, el- og IT-leidningar, leike- plassar og andre fellesområde.

Kapittel 8.12 gjeld oppløysing av sameige og sambruk mellom eigedommar, samt deling av eigedom. Departementet foreslår å føre vidare heimelen for å løyse opp sameige og sambruk mellom eigedommar. Departementet foreslår å lovfeste gjeldande praksis om at oppløysinga kan gjennomførast delvis eller fullstendig. Jordskifte- retten skal òg framleis kunne dele og forme ut ein eigedom med tilhøyrande bruksrettar etter eit