Risiko- og sårbarheitsanalyse for Sogn og Fjordane

(1)

1

Risiko- og sårbarheitsanalyse for

Sogn og Fjordane

(2)

2 Innhold

1. Innleiing 7

1.1. Bakgrunn – føremål 7

1.2. Endringar frå førre utgåve 8

1.3. Hendingsbasert framstilling 8

1.4. Metode 9

Samarbeid med fagetatar 9

1.4.1.

Kva er risiko og sårbarheit 10

1.4.2.

Samfunnsverdiar 10

1.4.3.

Akseptkriterium 10

1.4.4.

Avgrensingar mot tilsikta handlingar 11

1.4.5.

Risikobildet 11

1.4.6.

Vurdering og omtale av risiko, konsekvens og mottiltak 12 1.4.7.

Mottiltak/sårbarheitsreduksjon – kost/nytte m.v. 12 1.4.8.

2. Naturskade 14

2.1. Skred 14

Kartlegging og vurdering av risiko 14

2.1.1.

Sårbarheit/konsekvens 17

2.1.2.

Sårbarheitsreduksjon/mottiltak 17

2.1.3.

Sårbarheit for klimaendringar 19

2.1.4.

Roller/ansvar og behov for koordinering/samhandling 20 2.1.5.

Behov for vidare analyser/uvisse/prioritering av tiltak 20 2.1.6.

2.2. Flaum 20

2.2.1.

2.2.2.

2.2.3.

2.2.4.

Prioritering av tiltak 24

2.2.6.

2.3. Sterk vind 25

2.3.1.

2.3.2.

Vurdering av sårbarheitsreduksjon/mottiltak 26

2.3.3.

2.3.4.

Roller/ansvar og behov for koordinering/ samhandling 27 2.3.5.

2.4. Stormflod 27

2.4.1.

2.4.2.

2.4.1.

(3)

3

2.4.1.

Roller/ansvar og behov for koordinering/ samhandling 29 2.4.2.

3. Svikt i kritisk infrastruktur 30

3.1. Kraftforsyning 30

3.1.1.

3.1.2.

3.1.3.

3.1.4.

Behov for vidare analyser/uvisse/prioritering av tiltak 39 3.1.6.

3.2. Tele- og dataforsyning 40

3.2.1.

3.2.2.

3.2.3.

3.2.4.

3.3. Vegar 49

3.3.1.

3.3.2.

3.3.3.

3.3.4.

Behov for vidare analysar 54

3.3.6.

3.3.7.

3.4. Trygg forsyning av drikkevatn 55

3.4.1.

3.4.2.

3.4.3.

3.4.4.

3.5. Avløp 62

3.5.1.

3.5.2.

3.5.3.

3.5.4.

4. Helseberedskap 65

4.1. Innleiing 65

4.2. Kartlegging, vurdering av risiko 65

4.3. Sårbarheit/konsekvens 66

(4)

4

4.4. Sårbarheitsreduksjon/mottiltak 68

4.5. Sårbarheit for klimaendringar 70

4.6. Roller/ansvar og behov for koordinering/samhandling 70

4.7. Særleg om radon 72

Risiko 72

4.7.1.

4.7.2.

4.7.3.

5. Store ulykker 74

5.1. Atomulykker 74

5.1.1.

5.1.2.

5.1.3.

5.1.4.

Behov for vidare analyser / prioritering av tiltak 78 5.1.6.

5.2. Dambrot 78

5.2.1.

5.2.2.

5.2.3.

5.2.4.

5.3. Brannar 82

5.3.1.

5.3.2.

5.3.3.

5.3.4.

5.4. Vegtrafikkulykker 87

5.4.1.

5.4.2.

5.4.1.

5.5. Ulykker i vegtunnelar 91

5.5.1.

5.5.2.

5.5.3.

5.6. Tungtrafikk og vinter 94

5.6.1.

Sårbarheit og konsekvensar 95

5.6.2.

5.6.1.

5.7. Høgfjellsberedskap 96

(5)

5

5.7.1.

5.7.2.

5.7.3.

5.7.4.

5.7.6.

5.8. Jernbaneulykker 100

5.8.1.

Sårbarheit og konsekvens 101

5.8.2.

Førebyggjande/skadereduserande tiltak 102

5.8.3.

5.8.4.

5.9. Luftfartsulykker 103

5.9.1.

5.9.2.

5.9.3.

Klimaendringar 110

5.9.4.

5.10. Store industriulykker 110

5.10.1.

5.10.2.

5.10.3.

5.10.4.

5.10.6.

6. Uønskte hendingar innan jordbruk og fiskeri 116

6.1. Alvorlege dyresjukdomar 116

6.1.1.

6.1.2.

6.1.3.

6.1.4.

Behov for vidare analysar Feil! Bokmerke er ikke definert.

6.1.6.

6.1.7.

6.2. Sjukdom og andre alvorlege hendingar innan fiskeri, fiskeoppdrett m.v. 119

6.2.1.

6.2.2.

6.2.3.

6.2.4.

6.3. Plantesjukdomar 123

6.3.1.

(6)

6

6.3.2.

6.3.3.

6.3.4.

6.3.6.

7. Uønskte hendingar med konsekvensar for natur og miljø 129

7.1. Akutt forureining til sjøs 130

7.1.1.

7.1.2.

7.1.3.

7.1.4.

7.1.6.

7.1.7.

7.2. Akutt forureining på land og i ferskvatn 138

7.2.1.

7.2.2.

7.2.3.

7.2.4.

7.2.6.

7.2.7.

8. Uønskte hendingar på sjøen 143

8.1. Kartlegging og vurdering av risiko 143

8.2. Sårbarheit/konsekvensar 147

8.3. Førebyggjande/skadereduserande tiltak 147

8.4. Sårbarheit for klimaendringar 150

8.5. Roller/ansvar og behov for koordinering/samhandling 151

(7)

7

1. Innleiing

Bakgrunn – føremål 1.1.

Den første risiko- og sårbarheitsanalysen for fylket vart ferdig i 2007. Det har ikkje vore ei systematisk evaluering av analysen etterpå. Fylkesmannen meiner likevel at det har vore både nyttig og nødvendig å ha eit dokument som gir eit samla oversyn over kva som vert vurdert som dei største utfordringane for samfunnstryggleiken i Sogn og Fjordane.

I åra etter 2007 har analysen vore brukt på mange ulike måtar. Øvingsutvalet har t.d. brukt funna som utganspunkt for val av scenario for større øvingar. I dialogen med kommunane har Fylkesmannen brukt analysen som døme på korleis kommunane, både tematisk og metodisk, kan jobbe med sine ROS- analysar. Fylkes-ROS har òg vore brukt mykje i samband med foredrag om risiko og sårbarheit i fylket.

I rapporten etter Direktoratet for samfunnssikkerhet og beredskap (DSB) sitt tilsyn med samfunnstryggleiks- og beredskapsarbeidet til Fylkesmannen i 2010, stod det m.a.: “…fylkes-ROS gir en systematisk og god oversikt over risiko og sårbarhet i fylket og utgjør et godt felles planleggingsgrunnlag for forebyggende og skadereduserende samfunnssikkerhets- og beredskapsarbeid i fylket

fremover”. DSB meinte at det i stor grad manglar dokumentasjon på

oppfølginga av fylkes-ROS, og at det er vanskeleg å få oversikt over status for korleis tiltak er gjennomført.

For at den skal vere relevant, vil ein ROS-analyse måtte vere ei “ferskvare”.

Samfunnet er konstant i endring, tenester og organisasjonar vert omorganisert, og innbyggjarane sine krav og forventningar endrar seg. Dette gjer det

nødvendig å gjere jamlege vurderingar av både kva som kan true tryggleiken i samfunnet, og kor god evne samfunnet har til å stå i mot uønskte hendingar.

I det årlege embetsoppdraget til Fylkesmennene seier DSB at fylkes-ROS ikkje skal vere eldre enn 4 år. I tilsynsrapporten frå 2010 skreiv DSB at den viktigaste utfordringa for Fylkesmannen når det gjeld fylkes-ROS, er oppfølging og bruk av den. Direktoratet meinte at Fylkesmannen må leggje til rette for systematisk dialog med relevante beredskapsaktørar. DSB sa at i denne dialogen bør tiltak føreslått i analysen konkretiserast meir, ansvar og roller tydeleggjerast og prioriteringsrekkefølgje for oppfølging av tiltak drøftast.

Det har skjedd mange viktige ting på samfunnstryggleiksområdet sidan 2007.

Det er m.a. kome to stortingsmeldingar om samfunnstryggleik, og ein om flaum og skred. Eit utval leia av tidlegare fylkesmann Oddvar Flæte har levert ein offentleg rapport om klimatilpassing (NOU 2010:10). Vi har vore gjennom fleire større uønskte naturhendingar som har sett oss på prøve. Ekstremveret Dagmar i romjula 2011 vart ein sterk påkjenning for store delar av fylket, og erfaringar frå det har fått brei omtale i denne analysen.

Sist, men ikkje minst, har 22. juli-kommisjonen levert sin rapport (NOU 2012:14). Kommisjonen kom med hard kritikken mot måten som delar av det norske beredskapssystemet fungerte i samband med terrorangrepa i Oslo og på Utøya, og kom med ei rekkje tilrådingar til forbetringar. Dette vil truleg prege tenkinga omkring beredskap i lang tid framover. Hovudtilrådinga frå 22. juli-

(8)

8

kommisjonen var at leiarar på alle nivå i forvaltninga må systematisk arbeide for å styrke dei grunnleggjande haldningane og kulturen hjå seg sjølv og

organisasjonane når det gjeld

 risikoerkjenning

 gjennomføringsevne

 samhandling

 utnytting av IKT

 resultatorientert leiarskap

Endringar frå førre utgåve 1.2.

Fylkes-ROS frå 2007 mangla analyse av ein del tema som no er teke med i denne utgåva. Det gjeld t.d. drikkevatn, radon, industriulykker og hendingar på sjøen.

I den nye utgåva har konsekvensen av klimaendringar vore eit viktigare

vurderingstema enn under arbeidet med den førre. Det har vore ei målsetjing at det for alle analysetema skal vurderast kva konsekvensar auka temperatur, meir nedbør, auka havnivå med vidare vil kunne få.

I omtale av roller og ansvar har det vore eit mål å identifisere behovet for betre koordinering og samhandling mellom ansvarlege styresmakter/etatar.

Fylkesmannen er samd i tilrådingane frå DSB om å konkretisere meir korleis forslag om førebyggjande eller konsekvensreduserande tiltak kan følgjast opp.

Det er difor prøvd å gjere ansvaret for oppfølging tydelegare, og fylkes-ROS vil verte følgd opp med årlege statusoversyn.

Hendingsbasert framstilling 1.3.

I framstillinga av risiko og sårbarheit har vi teke utganspunkt i forhold som kvar for seg kan føre til ei uønskt hending, og skildra årsaker og konsekvensar av desse. Årsaks- og konsekvensreduserande tiltak er òg i stor grad omtalt med utgangspunkt i enkeltforhold/-hendingar.

Ulempa med ei slik tilnærming er at det er vert vanskelegare å få fram kor komplekse hendingar kan vere, og korleis enkelthendingar heng saman og påverkar kvarandre; eitt forhold (primærhending) kan føre til at det skjer mange andre forhold (sekundære hendingar) som forsterkar konsekvensane, eller fører til nye.

(9)

9

Illustrasjon av korleis hendingar kan henge saman og éi hending kan utløyse nye

I ein omtale av enkelthendingar er det òg ein fare for at trongen for å ha ei brei og samordna tilnærming, både i det førebyggjande arbeidet og i

krisehandteringa, vert borte. Erfaringar frå fleire større hendingar i fylket dei seinare åra har vist at ei god samhandling på tvers av etats- og ansvarsgrenser er ein føresetnad for å få til ei god krisehandtering. Det gjeld både lokalt (i den enkelte kommune) og på fylkesnivå.

Handteringa av Dagmar var eit godt døme på kor viktig det er å få samhandlinga til å fungere. I Stryn t.d. etablerte kommuneleiinga, lensmannskontoret, ambulansetenesta, Røde Kors m.v. seg saman på omsorgssenteret, og samarbeidde tett om å handtere situasjonen, og fag- og etatsgrenser vart i stor grad viska ut. Fylkesberedskapsrådet hadde i løpet av dei to mest kritiske døgera 5 telefonmøte, der deltakarane orienterte kvarandre om situasjonen, gjorde prioriteringar i lag, diskuterte strategiar for

informasjonsarbeidet m.v.

Metode 1.4.

Samarbeid med fagetatar 1.4.1.

Fylkes-ROS har vorte til gjennom eit internt embetsprosjekt hjå Fylkesmannen.

Det har vore eit tett samarbeid med mange fagstyresmakter/-etatar og

organisasjonar i utviklinga av den. Det gjeld særleg etatane som er representert i fylkesberedskapsrådet. Fleire av desse har levert utkast til kapitteltekst innan sine respektive fagområde, og andre har delteke gjennom å kvalitetssikre utkast til tekst. Fleire nasjonale fagstyresmakter har òg medverka (m.a. DSB og Post- og teletilsynet). I tillegg har òg frivillige organisasjonar, private verksemder og kommunar bidrege.

(10)

10

Kva er risiko og sårbarheit 1.4.2.

Orda risiko og sårbarheit vert brukt på ulike måtar. Forskingslitteratur, rettleiingar m.v. på samfunnstryggleiksområdet legg varierande innhald i, og forståing av orda.

I denne analysen legg vi til grunn at risiko uttrykkjer kombinasjonen av kor sannsynleg det er at ein uønskt hending skjer, og kva som vert konsekvensen dersom den skjer (risiko = sannsyn x konsekvens). Dette er òg i tråd med Norsk Standard NS 5814:2008.

Med sårbarheit meiner vi her manglande evne til å stå mot verknadane av ei uønskt hending.

Samfunnsverdiar 1.4.3.

Litt forenkla sagt betyr risiko at det er eit potensiale for tap av verdiar i framtida, utan at det er sikkert at tapa vil skje. Vurdering av risiko heng difor nøye saman med kva viktige verdiar hendinga kan gi konsekvensar for. I rapporten Nasjonalt risikobilde 2012 tek DSB utgangspunkt i fem grunnleggjande samfunnsverdiar:

Liv og helse, natur og miljø, økonomi, samfunnsstabilitet og styringsevne/territorial kontroll

Risikoanalysane i Fylkes-ROS har lagt til grunn den same måten å tenkje på.

Styringsevne/territorial kontroll er ein viktig målestokk for risiko som truar nasjonen, men i ein analyse på fylkesnivå har det likevel mindre relevans.

Samfunnsstabilitet er ein aktuell måleverdi òg på regionalt nivå, men då først og fremst knytt til lokale og regionale styresmakter sin evne til å fungere, til trass for dei påkjenningar og negative konsekvensar som ei uønskt hending kan utsetje dei for.

Akseptkriterium 1.4.4.

Kva samfunnet aksepterer av risiko er eit viktig moment i vurderinga av kor alvorleg risiko det enkelte analyseområdet representerer. Fare for tap av

menneskeliv, fare for personskade, fare for alvorleg skade på miljøet og fare for tap av økonomiske verdiar er dei vanlege måleparametrane. Men òg fare for tap av evne til å halde oppe tenestetilbodet (produksjonen), og tap av omdøme, er moment som må takast omsyn til i ein analyse.

I arbeidet med Fylkes-ROS har det ikkje vore mogleg å leggje til grunn ein felles standard for kva risiko som er akseptabel innanfor dei ulike områda. Kva som er akseptabel risiko er ikkje nokon absolutt storleik, og varierer frå det eine

samfunnsområde til det andre. Risikoaksept baserer seg på kva som er gjeldande verdiar i samfunnet, og innanfor verksemdsområdet. Men sjølv om verdimessige og etiske spørsmål er viktige, har det òg betyding kor viktig eller nyttig den aktuelle verksemda/aktiviteten er for samfunnet.

Styresmaktene har ein nullvisjon på trafikktryggleiksområdet. Likevel aksepterer samfunnet at mellom 200 og 300 menneske vert drepne, og mellom 9 000 og 10 000 skadde, kvart år som følgje av biltrafikken i Noreg. Det ville ha vore utenkjeleg med liknande årlege tal i luftfarten, utan at det kom krav om flyforbod.

Kriterium for risikoaksept kan vere basert på styresmaktskrav, standardar, erfaring osb. Styresmaktene sine krav til kva som er eit akseptabelt risikonivå

(11)

11

varierer frå sektor til sektor, men òg innanfor sektoren kan det variere med typar risiko. Skal det byggjast eit bygg som er ein viktig regional eller nasjonal

beredskapsinstitusjon (sjukehus, politistasjon eller liknande), er Byggteknisk forskrift absolutt når det gjeld skredfare; faren må vere mindre enn 1/5000 (éi hending kvart 5000 år). Kva påkjenningar i form av sterk vind som det kan aksepterast at byggjetomta vert utsett for, må derimot baserast på ei skjønsvurdering.

Avgrensingar mot tilsikta handlingar 1.4.5.

Uønskte hendingar som skuldast handlingar som er gjort med vitande og vilje (tilsikta handlingar) er ikkje omfatta av denne analysen. Sabotasje, terror og annan alvorleg kriminalitet er såleis ikkje omtalt, og heller ikkje hendingar i krigstid.

Det er fleire årsaker til at vi har valt å gjere denne avgrensinga. I teorien kan det skje ein sabotasje- eller terroraksjon mot kven som helst og kva som helst, òg mot mål i Sogn og Fjordane. Det må likevel primært vere ei nasjonal oppgåve å analysere risiko for terrorhandlingar, og vurdere moglege mål. Vurderingar av kva tiltak og verkemiddel som kan og må brukast for å avdekke slik trussel, og førebyggje at handlingar skjer, må gjerast av styresmakter som har

føresetnader for gjere dette.

Slike analysar vil heller ikkje kunne presenterast i ein opent (ugradert) dokument.

Det ville vere svært vanskeleg å avgrense analysen i volum, dersom den skulle inkludere tilsikta handlingar. Det går an å førestelle seg hundrevis av moglege scenario, og ulike geografiske mål for slike, berre i Sogn og Fjordane. Politiet vil måtte gjere slike analysar for sin eigen del, men dei vil ha avgrensa nytte for andre.

Risikobildet 1.4.6.

Fylkes-ROS er på mange måtar eit oppsummering av alt elende og fælslege ting som kan råke dei 108 000 menneska som bur i fylket. Men sjølv om analysen peikar på ei rekkje alvorlege hendingar som kan skje, meiner vi å ha grunnlag for å stå ved ein av dei viktigaste konklusjonane frå 2007: Det er trygt å bu og opphalde seg i Sogn og Fjordane, og det har nok heller aldri vore tryggare.

Risiko er i stor grad òg eit subjektivt og individuelt fenomen. Opplevinga av risiko kan variere sterkt frå person til person, men sosiale og kulturelle forskjellar gjer òg at risiko vert opplevd ulikt mellom grupper (t.d. kan eldre oppleve det annleis enn yngre). Faktisk risiko og opplevd risiko kan vere to heilt ulike storleikar. Det må difor vere eit mål å redusere skilnaden mellom korleis den enkelte oppfattar risiko, og kva som er den reelle risikoen, vurdert ut frå mest mogleg objektive kriterium.

Folk sine forventningar om at det skal vere trygt er nok større enn nokon gong.

Alle som arbeider med samfunnstryggleik må ha eit medvite forhold til slike forventningar. Det er viktig å gi faktabasert, balansert informasjon om kor trygt og robust samfunnet er, og kor trygt og robust det er mogleg å gjere det.

(12)

12

Vurdering og omtale av risiko, konsekvens og 1.4.7.

mottiltak

Alle tema er analysert etter same mal:

 Kva risiko/uønskte hendingar er aktuell(e)?

 Kvar kan det skje?

 Kva kan konsekvensen verte?

 Kva mottiltak kan setjast i verk for å unngå hendinga og/eller redusere skadeverknadane?

 Korleis kan klimaendringane påverke vurderinga av risiko og sårbarheit?

 Kva styresmakt(er)/etat(ar) har ansvaret på området?

 Er det behov for betre koordinering/samhandling?

Fylkes-ROS er i det vesentlege ein kvalitativ analyse, der risiko er skildra og vurdert, men utan at det er gjort omfattande vurderingar og overslag av kor sannsynleg det er at hendinga vil skje. Konsekvensar er heller ikkje framstilt i talstorleikar. Analysen inneheld difor ikkje ei rangering av hendingane etter risiko. Mange av analysetemaa vil òg ha så alvorlege konsekvensar at dei må sjåast nærmare på uansett om dei kan skje kvart einaste år, eller kvart 25. år, eller dei kanskje ikkje skjer i det heile.

Ei klassifisering/rangering må òg langt på veg baserast på historisk erfaring, mens det viktigaste målet med ROS-analysen er å kunne gi eit bilde av korleis framtida vil verte. Historiske data for flaum i eit vassdrag vil t.d. vere av

avgrensa verdi i ein ROS-analyse, når klimaendringane vil gi oftare og kraftigare tilfelle av ekstremnedbør, og såleis endre dei naturgitte føresetnadane for flaum.

Ein del type konsekvensar er det òg svært vanskeleg å kvantifisere, t.d.

utryggheit og frykt.

Mottiltak/sårbarheitsreduksjon – kost/nytte m.v.

1.4.8.

Eit heilt sentralt vurderingstema er om det er mogleg å hindre at ei farleg hending skjer, eller - dersom det ikkje er mogleg - å redusere dei skadelege konsekvensane av den.

Sjølv eit rikt, moderne og velorganisert samfunn må finne seg i at det ikkje er teknisk, økonomisk eller organisatorisk mogleg å ta bort all risiko. På ein del område vil risikofylt aktivitet måtte aksepterast, fordi det ikkje er praktisk mogleg å fjerne risikoen

På ein del område der det kan vere mogleg å setje i verk førebyggjande tiltak, vil desse verte svært dyre. Avvegingar av kost-nytte må difor òg gjerast for alt skadeførebyggjande og konsekvensreduserande arbeid. Risiko må aksepterast dersom kostnadane for mottiltaka vert alt for høge, samanlikna med den

tryggleiksgevinsten som tiltaka kan forventast å gi.

For uønskte hendingar der førebyggande tiltak ikkje er aktuelt, må ein

beredskapsplan fortelje korleis hendinga skal handterast med så små negative konsekvensar som mogleg. Beredskapsplanar må ta utganspunkt i funn i ROS-

(13)

13

analysar, for m.a. å lage tiltakskort (prosedyrar) for dei mest aktuelle hendingane.

(14)

14

2. Naturskade

Saman med Møre og Romsdal er Sogn og Fjordane det fylket som har flest saker om erstatning frå Statens naturskadefond (i gjennomsnitt rundt 120 saker årleg). Fondet betalte ut rundt 5,5 millionar kroner i erstatning til fylket i 2010, og vel éin million meir året før. I 2008 var utbetalinga på vel 12,5 millionar kroner.

I følgje tal frå Norsk naturskadepool var det svært mange naturskadar i 2011.

Talet saker har ikkje vore høgare sidan i 1992.

Skred 2.1.

Kartlegging og vurdering av risiko 2.1.1.

Skred er ein naturleg geologisk prosess som er med på å bryte ned fjell og lausmassar. Dei fleste skredhendingane i fylket skuldast naturtilhøva;

berggrunn, lausmassefordeling, topografiske tilhøve m.v., saman med

vekslande vêrtilhøve. Alle typar skred representerer i større eller mindre grad ein risiko, og topografien og dei klimatiske forholda gjer at store delar av fylket er utsett for skred.

Historiske data syner at det har omkome meir enn 700 menneske i skredulykker i Sogn og Fjordane. I følgje Mld. St. 15 «Hvordan leve med farene» har rundt 1100 menneske døydd i skredulykker i Noreg sidan år 1900. Dei fleste dødsfalla (rundt 500) var i tilknyting til busetnad.

(15)

15

Kartutsnitt frå www.skrednett.no som syner skredulykker med dødsfall (store punkt er hendingar med fleire omkomne)

Sørpeskredet i Flesjaelvi i Balestrand i mars 2011 tok livet av to menneske i eit bustadhus. Skredet kom etter ein periode med sterk vind og intenst regn opp til 1000 m.o.h. Det vart sannsynlegvis utløyst ved at ei demning av fast snø braut saman.

Snøskred

Både tørrsnøskred og våtsnøskred representerer ein fare for busetnaden og vegnettet. Terrenget må normalt vere brattare enn 30° for at snøskred skal losne. Snøskred som kan true busetnad er ei utfordring for det meste av fylket, men dalføra i indre delar er utsett for størst risiko. I følgje tal frå NGI (Norges geotekniske institutt) skjer dei aller fleste snøskredulykkene med dødsfall i Noreg i samband med ferdsel i naturen på fritid eller i jobb.

(16)

16

Frå www.snoskred.no

Sørpeskred er ein variant av snøskred som kan losne i langt slakare terreng, heilt ned mot 5°. Dette er vassmetta snø, og slike skred følgjer gjerne bekker eller søkk i terrenget. Sørpeskred kan ha svært lange utlaupssoner.

Steinsprang/steinskred

Steinsprang vert definert som det fenomenet at ein eller fleire

steinar/steinblokker losnar frå ei fjellside og bevegar seg ned ei skråning. Dette er ei av dei vanlegaste formene for skredhendingar i fylket. Heile fylket er eksponert der det er bratt fjell til stades.

Materiale frå steinsprang og steinskred samlar seg i urer. Ur er på den måten ein indikator på steinsprangaktivitet.

Fjellskred

Fjellskred er skredhendingar der store volum steinmasse (hundre tusen til mange millionar kubikkmeter) rasar ut frå fjellet. Sogn og Fjordane er rekna som eit av tre fylke i landet med størst potensiale for fjellskred. Fjellskred er sjeldne, men konsekvensane av dei kan verte svært store. Fjell som rasar ut i sjø eller vatn kan utløyse ei langtrekkjande flodbølgje (tsunami).

Historiske data syner at det gjerne har vore to til tre større fjellskredulykker for kvart hundreår. Nordvestlandet har vore særleg råka, og dei tre ulykkene i førre hundreår (Loen i 1905 og 1936, og Tafjord i 1934) tok til saman 175 liv.

Fjellskreda startar gjerne som store sprekker i ei fjellskråning med ustabile fjellparti. Rørslene i ustabile fjellparti kan variere frå nokre millimeter til fleire centimeter i året. Over tid kan det medføre at rørslene i fjellet akselererer til det endar med kollaps og utrasing av fjellet. Ustabilt fjell kan falle heilt til ro oppe i fjellsida, og treng difor ikkje ende med eit fjellskred.

(17)

17 Kvikkleireskred

Kvikkleire kan finnast i område med marin leire (gammal havbotn som etter landhevinga etter siste istid er kome på tørt land). Gjennomstrøyming av ferskvatn over tid kan gjere at saltet vert vaska ut av den marine leira.

Utvaskinga gjer at bindingskreftene i leira vert svekka, og den kan verte

omdanna til kvikkleire. Kvikkleire som ligg i fred i grunnen kan vere ganske fast, men kan flyte som ei væske dersom den vert tilstrekkeleg forstyrra eller

overbelasta. Ustabil leire kan kollapse og rase ut. Nye skredmassar kan frigjerast i bakkant av kvikkleireskredet, noko som kan medføre at leirskredet dekkar større område enn den opphavlege utglidingssona.

Kvikkleireskred kan starte av naturlige årsaker, men ofte skuldast det

menneskeleg aktivitet. Ved skredet ved Kattmarka i Namsos i mars 2009 hadde det vore sprenging i samband med vegarbeid like før skredet vart utløyst.

Skredet i Lyngen i Troms hausten 2010 hadde truleg samanheng med at det ei tid før var tømt steinmassar ved skredområdet. Skredet på Byneset i Trondheim i januar 2012 vart truleg utløyst som følgje av erosjon i eit bekkefar.

Det er spesielt Austlandet og Trøndelag som har store område med kvikkleire.

Men det fins område med kvikkeleire som har hatt utglidingar og

stabilitetsproblem i Sogn og Fjordane òg. Det er generelt dårleg kartlagt i kva grad kvikkleire utgjer ein trussel i fylket.

Jordskred

Jordskred er massar av stein, grus, sand og jord som vert utløyst i bratt terreng (skråningar som er brattare enn 30°). I område utan skog, eller på dyrka mark, kan det utløysast jordskred i skråningar ned mot 25°. Terrenget i det meste av fylket er bratt, og er såleis eksponert for jordskredfare. Skredfaren aukar mykje i periodar med store nedbørsmengder over korte tidsintervall, særleg dersom lausmassane frå før er metta med vatn. Erfaring viser at mange jordskred er utløyst av menneskelege inngrep i terrenget. Skogsbilvegar og hogst er døme på slike inngrep.

Flaumskred

Flaumskred er raske, vassrike, flaumliknande skred som opptrer langs klart definerte elvefar, bekkar, ravinar, gjel eller skar. Løpet kan demmast opp av skredmassar, snø og vegetasjon. Dersom dammen bryt kan det kome ei bølgje av vatn som riv med seg lausmassar og vegetasjon. Flaumskred kan få stor rekkevidde ut frå skredløpet. Flaumskred oppstår i periodar etter kraftig og vedvarande regn, eller i kombinasjon med regn og rask snøsmelting.

Sårbarheit/konsekvens 2.1.2.

Skred råkar eigedom og infrastruktur årvisst, og kan vere ein trussel mot liv og helse. Som oftast vil skredhendingar ha lokalt omfang som råkar

enkeltbygningar, eller avgrensa delar av infrastrukturen. Kombinasjonen av fjellskred og flodbølgje (tsunami) kan gi skade over store område.

Sårbarheitsreduksjon/mottiltak 2.1.3.

Redningsinnsats

Dersom det har gått eit skred vil livreddande innsats ha første prioritet. Det kan vere ein svært komplisert og omfattande jobb å drive redningsinnsats etter eit

(18)

18

skred. Det er nødvendig med innsatspersonell som skikka og har tilstrekkeleg kompetanse, det krev utstyr, og det krev god organisering og leiing. Ei særleg utfordring vil vere å vurdere om det er trygt for manskapa å arbeide på

ulykkesstaden. I samband med skredet på Flesje i Balestrand i 2011 måtte innsatsleiaren halde tilbake mannskap til det var avklart om det vart trygt nok å ta seg inn i skredområdet. Vurderingane frå geologar var at det var farlegare å vere i området enn det politiet trudde i starten.

Førebygging - arealplanlegging

God førebyggjande innsats er det viktigaste verkemiddelet for å redusere skadar og negative konsekvensar av skredfare. Trygg arealplanlegging, der skredfare vert kartlagt og teke omsyn til, er det viktigaste førebyggjande tiltaket.

Skredfare må difor alltid vere ein viktig del av analysen av risiko og sårbarheit i arealplansaker.

I område med ein potensiell skredfare må det ikkje skje utbygging før det er gjort analysar og vurderingar av folk med tilstrekkelege geofaglege

kvalifikasjonar. Dette er detaljert skildra i NVE rapport 2/2011 «Flaum- og skredfare i arealplanar».

Skredfarekartlegging

Generelt er kartlegging av skredfare gjort i liten grad. NVE sin rapport 14/2011

«plan for skredfarekartlegging” listar opp prioriterte område som bør kartleggast for jordskred, snøskred og steinsprang i Sogn og fjordane. Områda er delt inn i 1. og 2. prioritet. 18 kommunar i fylket har område som er med i lista.

NGU (Norges geologiske undersøkelse) har utarbeidd landsdekkande

aktsemdskart for stein- og snøskred. Kartlegginga baserar seg på GIS analyser av topografien. Karta er å finne på www.skrednett.no.

Naturskadefondet har i samarbeid med NGI tidlegare utarbeidd aktsemdskart for stein- og snøskred i nærleiken av veg eller busetnad. NGI sine kart dekker store deler av Sogn og Fjordane, men manglar for ytre og indre delar av fylket.

NGI sine aktsemdskart er ofte mindre konservative enn dei landsdekkande karta når det gjeld utbreiing av aktsemdsområde. Ved utarbeiding av desse karta er det òg gjort vurderingar i felt, og generelt kan dei difor reknast som meir nøyaktige enn dei landsdekkande aktsemdkarta.

Aktsemdskarta kan berre gi ein indikasjon på om det er potensiell fare for snøskred eller steinsprang (fare for sørpeskred, jordskred/flaumskred eller fjellskred er ikkje vurdert). I aktsemdskarta er det heller ikkje alltid teke omsyn til mindre skrentar der skred kan utløysast. Vurdering av reell skredfare må gjerast på staden av person/firma med tilstrekkeleg fagleg kompetanse.

I ei undersøking frå Riksrevisjonen, Dokument 3:4 (2009–2010), går det fram at meir enn halvparten av kommunane som var med i undersøkinga ikkje var klar over at det var tilgjengeleg aktsemdkart for stein- og snøskred. Riksrevisjonen slår fast at manglande kjennskap til karta fører til at dei ikkje vert nytta i arealplanlegginga i kommunen. Meir enn halvparten av kommunane hadde heller ikkje gjort fleire undersøkingar, og Riksrevisjonen seier at mangelfulle undersøkingar kan føre til utbygging i område med fare for stein- og snøskred.

(19)

19 Kartlegging av fjellskredfare

NGU har i perioden 2008-2010 undersøkt 25 potensielt ustabile fjellparti i Sogn og Fjordane. I dette arbeidet vart det påvist tre store fjellparti som er ustabile;

Osmundneset i Hyenfjorden, Skrednipa i Fjærland og Ovrisdalen i Vik. Desse fjellsidene har eit stort volum, og eit potensielt fjellskred kan dermed føre til stor skade. Funna er førebels ikkje urovekkande, men det er tilrådd vidare

undersøkingar. Lifjellet i Hyllestad og Gråberget i Høyanger er mindre fjellparti som òg er ustabile, og som difor vert vurdert for overvaking.

Det har i fleire år vore gjort undersøkingar av fjellområdet mellom Aurland og Flåm (Stampa). Målingar tyder på at delar av fjellpartiet kan vere ustabilt, og det er difor sett i verk GPS-overvaking for vidare kartlegging av rørslene i fjellet.

I dei undersøkte områda med ustabile fjellparti er strukturen hovudsakleg slik at dei ustabile blokkene mest sannsynleg vil rase ut i mindre delar, og ikkje i eitt stort skred. NGU vurderer sannsynet for eit stort fjellskred i nær framtid for liten i Sogn og Fjordane, men dersom det går eit skred vil det kunne få svært store konsekvensar. Kartlegging og overvaking av situasjonen vil halde fram i dei komande åra.

Kartlegging av kvikkleire

I plan for skredfarekartlegging listar NVE opp mange stader i Sogn og Fjordane der det er ønskjeleg å undersøke faren for kvikkleire nærare. Lista omfattar dei fleste tettstader i fylket som ligg i tilknyting til midtre og indre delar av

fjordsystema.

Sikringsarbeid

I mange tilfelle vil sikringstiltak kunne redusere, eller heilt eliminere, faren for alvorleg skade på hus og bygningar som følgje av skred. Sikring mot skred er tiltak som ofte har høge kostnader. Skog (naturleg eller planta) vil ofte kunne redusere skredfaren. Når mange granplantefelt i nær framtid vert hogstmodne, kan snauhogst i verste fall føre til at det kan gå skred der skogen vert fjerna.

Varsling

NVE har starta opp eit pilotprosjekt på varsling av snøskredfare på regional skala. På landsbasis var det 23 varslingsregionar vinteren 2011/2012. Av desse dekker 7 til saman det meste av Sogn og Fjordane. Overvaking på lokalt nivå vil framleis vere lokale styresmakter sitt ansvar. Det er òg sett i verk testvarsling av jordskredfare. Førebels vert desse varsla sendt ut i avgrensa omfang.

Ustabile fjellparti kan overvakast gjennom GPS målingar og gje eit forvarsel før eit eventuelt større skred. For dei aller mest utsette områda der det er busetnad og infrastruktur, må det òg vurderast å etablere system for overvaking og varsling med tanke på å kunne evakuere befolkninga.

Sårbarheit for klimaendringar 2.1.4.

NOU 2010:10 («Tilpassing til eit klima i endring») seier m.a. at «Høgare frekvens av periodar med stor nedbørintensitet vil auke faren for

jordskred/flaumskred. Kvikkleireskred førekjem oftast som følgje av byggje- og anleggsverksemd, men kan òg utløysast under langvarige nedbørperiodar og når det er stor vassføring. Endringar i nedbørmønster kan auke risikoen for flaumskred og sørpeskred i område som ikkje har vore utsette tidlegare. Det er

(20)

20

komplekse årsaksforhold bak fjellskred og steinsprang. Det gjer det vanskeleg å knyte bestemte klimavariablar til slike skred».

Rapporten slår òg fast at «eit styrkt plansystem som inkluderer klimatilpassing, peiker seg … ut som det viktigaste grepet samfunnet kan gjere for å tilpasse seg eit endra klima». Klimaendringane vil med andre ord setje enda strengare krav til ei trygg arealforvaltning, som m.a. inkluderer kartlegging av skredfare.

Roller/ansvar og behov for koordinering/samhandling 2.1.5.

NVE har frå 2009 hatt det overordna ansvaret for statlege forvaltningsoppgåver innan førebygging av skredulykker. NVE ønskjer å førebygge skredfare

gjennom å

 Kartleggje og informere om fareområde

 Rettleie og følgje opp arealplanlegging og arealdispensasjon

 Planlegge og gjennomføre sikringstiltak mot skred

 Overvake og varsle skredfare

 Gje skredfagleg hjelp i beredskaps- og krisesituasjonar

Den enkelte innbyggjar, grunneigarar og eigarar av infrastruktur har eit ansvar for å sikre seg sjølv og sin eigedom. Grunneigar sitt ansvar omfattar ikkje naturlege skredhendingar på eigen eigedom som råkar tredjepart.

Etter plan- og bygningslova pliktar kommunane å sjå til at utbygging berre skjer der det er tilstrekkeleg tryggleik mot fare som følgje av naturforhold.

Kommunane har ei sjølvstendig undersøkingsplikt med tanke på farar, både ved utarbeiding av arealplanar og vurdering av byggeløyve.

Det vert elles vist til kapittel 2.2.

Behov for vidare analyser/uvisse/prioritering av tiltak 2.1.6.

Det er trong for midlar til skredsikring mange stadar i fylket. NVE vert årleg tildelt midlar over statsbudsjettet for å medverke til sikring av område der risikoen vert vurdert som stor, og der utføring av sikringstiltak vert rekna til å ha god samfunnsmessig nytte i høve til kostnadane. Innmelde/registrerte behov er mykje større enn kva dei disponible midlane gjer det mogleg å sikre. Det må difor prioriterast strengt med omsyn til kva tiltak som kan finansierast med medverknad frå NVE.

Flaum 2.2.

Flaum fører forholdsvis skjeldan til dødsfall og personskade, men gir gjerne store materielle skadar. Etter storm er flaum den typen naturfare som gir størst økonomisk skade i Noreg (Meld. St. 15).

Det var fleire flaumar på grunn av store nedbørsmengder i 2011. Natt til 25. juli førte eit styrtregn til kraftige flaumar både i Stryn og Eid. I Stryn vart det målt over 50 mm regn på éin time, og i området omkring Blakset måtte meir enn 40

(21)

21

menneske evakuerast frå husa sine midt på natta. Flaumane førte ikkje til personskade, men det var store materielle øydeleggingar.

Hendinga i Flesjaelvi i Balestrand den 21.mars, der to menneske døydde, vart definert som sørpeskred, og er omtalt i kapittelet om skred.

Kartlegging og vurdering av risiko 2.2.1.

Det er med jamne mellomrom flaum, erosjon og flaumskred i vassdraga i Sogn og Fjordane. NVE si generelle vurdering er at risikoen for flaum og flaumskred er størst i midtre og indre delar av fylket.

Flaumskred vert normalt utløyst av stor vassføring i samband med kraftig

nedbør, gjerne i kombinasjon med sterk snøsmelting. Typisk for slike skred er at vatnet tek med seg lausmassar langs elvefara, og legg desse igjen der

terrenget flatar ut. Flaumskred kan òg oppstå ved at massar frå skred hamnar ut i vassdraget og demmer opp elvelaupet.

Fylket er normalt mest utsett for flaum haust og vinter. Dei mest omfattande flaumane oppstår gjerne ved at det under mildvêr smeltar nysnø i

høgareliggjande område, samtidig som det er kraftig nedbør. Tidvis kan det òg oppstå flaumtilhøve ved snøsmelting på forsommaren.

Overfløyming i tettstadane («urbane flaumar») ser ut til å vere eit aukande problem, òg i Sogn og Fjordane. Det er gjerne fleire og samansette årsaker til at det fløymer over, men kraftig nedbør er som regel alltid sterkt medverkande.

Fortetting av sentrumsområda, og sprengt kapasitet i leidningsnett for overvatn, bidreg òg til problema.

Sårbarheit/konsekvens 2.2.2.

Flaumar utviklar seg normalt litt over tid, og det gjer det som regel mogleg å flytte folk frå flaumutsette område, dersom situasjonen er i ferd med å verte problematisk. Skadar som følgje av flaum frå vassdraga vil difor som regel vere i form av materielle skadar på eigedomar, landbruksområde og infrastruktur.

Når det gjeld flaumskadar på transportnettet vert det vist til kap. 3.3.

Bratte vassdrag med større eroderande kraft og risiko for utløysing av skred kan likevel utgjere ein fare for tryggleiken til dei som grensar til dei. Når forholda ligg til rette for det, kan det raskt utvikle seg store flaumar i små bekkar og elvar som normalt har lite vassføring. I samband med ekstremregnet i Styn i juli 2011 var det frå det om lag 10 km² store nedbørsfeltet til elva Steindøla ei avrenning ut i elva på meir enn 70 m³ i sekundet. Dette er rundt 10 gonger over normal gjennomsnittleg avrenning.

Størst fare for stor materiell skade er i tilknyting til tettstader som ligg på flate elvesletter, langs eller inntil hovudvassdraga.

Sårbarheitsreduksjon/mottiltak 2.2.3.

Når ein flaum eller eit flaumskred først er eit faktum, vil den livreddande

innsatsen ha førsteprioritet. Ein viktig del av dette vil vere vurderinga av om det er nødvendig å evakuere folk frå dei mest utsette områda, og å vurdere

(22)

22

omfanget utstrekninga av evakuerings-/sikringssoner. Det kan vere vanskeleg å avgrense dei materielle skadane.

NVE har ansvar for å lage vassføringsprognosar, og varsle flaumar i vassdrag.

Varsel og melding om flaumfare vert sendt til m.a. fylkesmennene, som

formidlar dei vidare til kommunane. Det er viktig at både kommunane og politiet har planar for iverksetjing av tiltak når det vert varsla om fare for skadeflaum.

Aktuelle tiltak kan vere tilsyn med utsette område (elvar/bekkar, avlaupsvegar m.v.), og vurdering av beredskapstiltak (t.d. avsperring/evakuering av særleg utsette område).

Det viktigaste tiltaket for å halde risikoen for flaumskadar på eit akseptabelt nivå, er å syte for ei god styring av arealbruken langs vassdraga. Dette kan best gjerast ved å unngå å etablere ny busetnad, næringsverksemd og infrastruktur i område som kan vere utsett for skade og ulempe som følgje av flaum og

flaumskred. Flaumfarevurderingar må vere ein viktig del av kommunane sine risiko- og sårbarheitsanalysar ved planar om ny utbygging. Det er viktig at risiko for flaum i allereie utbygde område òg vert vurdert i samband med heilskaplege ROS-analysar (jf. krav i sivilbeskyttelseslova).

Når det er påvist risiko i tilknyting til busetnad, vil det vere viktig med fysiske sikringstiltak i og kring vassdrag, for å redusere negative konsekvensar av flaum. Tiltaka kan t.d. vere flaumvollar, og sikring av kant eller botn på elva med stein eller andre materialar.

Registrering/kartlegging - flaumsonekart

NVE har sidan 1997 framstilt kart som syner område som vert overfløymt ved ulike gjentaksintervall. I Sogn og Fjordane er slike kart utarbeidd for dei stadene som er vurdert som mest utsette for flaum, og der skadepotensialet er stort.

Vassdragsstrekningar som er flaumsonekartlagt finn ein følgjande stader:

 Lærdalselvi (Lærdalsøyri)

 Jostedøla (Gaupne, Myklemyr og Fossøy)

 Sogndalselvi (Sogndal sentrum)

 Vikja (Vik sentrum)

 Daleelva (Høyanger)

 Gaularvassdraget (Sande sentrum)

 Jølstra/Anga (Førde sentrum)

 Strynevassdraget (Stryn sentrum og Hjelle)

 Hornindalsvassdraget (Grodås)

I Årdal og Naustdal er det påbyrja flaumsonekart som er forventa ferdigstilt våren 2012. Arbeid med flaumsonekartlegging i Loen og Nordfjordeid vil starte opp i løpet av 2012. Det vil og verte starta opp ei revidering av flaumsonekartet i Høyanger. I dei nye flaumsonekarta vil det verte synleggjort forventa auke i avrenning og havnivåstigning, som følgje av forventa klimaendringar.

Flaumsonekarta ligg inne på NVE sin nettportal: http://atlas.nve.no/

I nokre kommunar er det gjort flaumsonekartlegging i samband med planarbeidet.

(23)

23 Overfløyming

Ei god arealplanlegging vil òg vere eit svært viktig tiltak for å redusere faren for overfløyming i nye utbyggingsområde. Aktuelle tiltak kan t.d. vere kartlegging av utsette område, tilstrekkeleg dimensjonering av avløpsleidningar, bruk av

naturlege vassvegar og å unngå å leggje bekkar i røyr.

Sårbarheit for klimaendringar 2.2.4.

Forventa klimaendringar gjer at vi må rekne med ein auke i talet på alvorlege flaum- og skredhendingar. Flaumfaren vil truleg auke mest haust og vinter, og regnflaumane vil generelt verte større.

I rapport 5/2011 («Hydrological projections for floods in Norway under a future climate») har NVE estimert korleis vassføring og flaumar vil endre seg på bakgrunn av klimaendringar. I Sogn og Fjordane er det estimert at vassføringa ved 200, 500 og 1000 års flaumen i minimum vil auke med 20 % frå dagens nivå. Fleire vassdrag i fylket kan få opp til 40 % auka vassføring under flaum.

Dette vil kunne føre til hyppigare og større flaumar i framtida.

NVE si målsetjing er på sikt å oppdatere flaumsonekart for vassdrag der det er venta meir enn 20 % auke i 200 års flaumen. Før eventuelle nye flaumsonekart som tek høgde for auka flaumfrekvens kjem på plass, bør kommunen legge inn ein ekstra tryggleiksmargin ved ny utbygging i nærleiken av flaum- og

erosjonsutsette område.

Oftare episodar med intens nedbør over kortvarige periodar vil truleg gi hyppigare og større flaumar i dei små vassdraga. Det er difor viktig å ha merksemd på dette ved planlegging av arealbruk og utbygging. Kommunane må ikkje minst vere merksame på dei små, bratte vassdraga som kan føre med seg masse i form av snø, jord/stein og vegetasjon. Desse vil òg vere spesielt utsette med tanke på flaumskred.

Klimaendringane vil òg bidra til å auke problemet med overfløyming i tettbygde område.

Roller/ansvar og behov for koordinering/samhandling 2.2.5.

I Melding til Stortinget nr. 15 (2011-2012) understrekar regjeringa at den enkelte innbyggjar, grunneigar, og eigar av bygg og infrastruktur har eit ansvar for å sikre seg sjølv og eigen eigedom. Dette inneber òg ansvar for aktivitet eller tiltak på eigen eigedom, og dei eventuelle konsekvensane dette måtte få for annan eigedom. Ved planar om ny utbygging har utbyggar eit sjølvstendig ansvar for å få utgreidd fare.

Dersom ein flaum fører til skade på eigedom, kan private grunneigarar søkje erstatning frå Naturskadefondet dersom private forsikringsordningar ikkje gir dekning.

Kommunane har eit ansvar for å drive ei trygg arealforvaltning og

byggjesaksbehandling. Dette inkluderer eit ansvar for å kartleggje, eller krevje karlegging, for å avklare tryggleiken ved planar om ny utbygging.

(24)

24

NVE har ei viktig rolle i arbeidet mot flaum- og vassdragsulykker. I tillegg til å gi flaumvarsel, gir NVE og råd og rettleiing til kommunar, politiet/redningstenesta og Fylkesmannen om skadereduserande tiltak. NVE kan gi pålegg til eigar av vassdragsanlegg om å gjennomføre skadeavgrensande tiltak. NVE kan sjølv setje i verk tiltak når det er særskilt fare for alvorleg skade.

Fylkesmannen har, saman med NVE, eit ansvar for oppfølging og kontroll av at kommunane har vurdert flaumfaren i arealplansaker. Om nødvendig kan Fylkesmannen/NVE gå til motsegn der slike vurderingar ikkje er gjort, eller det ikkje er teke godt nok omsyn til den påviste faren.

Kartlegging og sikring mot fare i allereie utbygde område

Ansvaret for kartlegging av, og eventuelt sikring mot, flaumfare i allereie utbygde område, er ikkje like tydeleg avklart gjennom lovverket, som ansvaret ved ny utbygging er. Sivilbeskyttelseslova pålegg kommunane å lage

heilskaplege ROS-analysar som òg omfattar naturrisiko i utbygde område.

Omfanget og detaljnivået i analysane er likevel ikkje spesifisert. I Meld. St. 15 seier regjeringa at den legg til grunn at kommunane skal ha ei aktiv rolle i å førebyggje mot skade òg i eksisterande busetnad. Meldinga signaliserer òg gjennomgang av kapittel 3 i naturskadelova, for å avklare ansvarsforholda.

Meldinga seier òg at det ligg eit grunnleggjande ansvar til den enkelte om å verne eigen eigedom. Kommunen vil ikkje utan vidare ha ei plikt til å setje i verk sikringstiltak, sjølv om undersøkingar skulle vise at det kan vere fare.

NVE kan gi hjelp til planlegging og gjennomføring av sikringstiltak mot skade frå flaum, erosjon og skred langs vassdrag. NVE prioriterer tiltak som har stor samfunnsøkonomisk nytte i forhold til kostnadene, og som ikkje har negative verknadar på vassdragsmiljøet. NVE sin bistand byggjer på at det er kommunen som primært hjelper den enkelte innbyggjar.

Melding om trong for sikringstiltak mot flaum og flaumskredhendingar kan fremjast for NVE, som etter vurdering og prioritering vil kunne ta del i kostnadsdekkinga med inntil 80 %. Føresetnaden er at aktuelle tiltak vert vurdert å ha tilstrekkeleg god samfunnsmessig nytte i høve til kostnadane.

Resterande finansiering må ordnast lokalt, gjennom kommunen, grunneigarar og andre.

Prioritering av tiltak 2.2.6.

 Oppdatere flaumsonekart (NVE) for vassdrag der det er venta meir enn 20

% auke i 200 års flaumen

 Forventa auke i nedbør på grunn av klimaendringar gjer at det i

arealplanlegginga bør leggjast inn ekstra tryggleiksmarginar, for å hindre utbygging i potensielt flaumutsette område

 Det bør leggjast større vekt på kartlegging av faresoner for skred og flaum i små, bratte vassdrag med stort skadepotensial

 NVE ønskjer å legge vekt på bistand til sikringstiltak mot skred og flaum for små vassdrag med stort skadepotensial og fare for menneskeliv

 Vidare erosjon- og flaumførebygging i flaumutsette område

(25)

25

Sterk vind 2.3.

Kartlegging og vurdering av risiko 2.3.1.

Sterk vind er ikkje uvanleg i Sogn og Fjordane, og tal frå Meteorologisk institutt syner at det særleg er kysten som vert råka. Registreringar frå Kråkenes i Vågsøy viser at det i perioden 1960- 2007 var 1258 dagar med 20 m/s eller meir. Størstedelen av registreringane er gjort i vinterhalvåret, frå og med september til og med mars. Årsaka til at det er mest vind i vinterhalvåret er at temperaturskilnaden mellom ekvator og våre område då er større enn om sommaren.

Under Dagmar vart det på målestasjonen på Kråkenes målt middelvind på opp til 45,6 m/sek, og det var kast med ein styrke på opp til 58,4 m/sek. Vinden var òg sterk innover land, og det vart målt ekstrem vind både på Sandane lufthamn og i Fjærland (middelvind over 28,5 m/sek vert rekna som ekstrem). I Florø vart det òg målt vind tett oppunder ekstreme verdiar. Vindkasta er ofte svært lokale, og varierer mykje i styrke frå plass til plass. Sjølv om dei offisielle målingane berre registrerte ekstrem vind nokre få stader i fylket under Dagmar, er det sannsynleg at det kan ha vore det fleire stader. Vinden kan ein del stader òg ha vore sterkare enn i dei offisielle registreringane. Det er m.a. opplyst at det på vindkraftparken på Mehuken i Vågsøy var vindkast opp mot 85 m/sek.

Sårbarheit/konsekvens 2.3.2.

I ei undersøking i 2007 svarar ¾ av kommunane i fylket at dei har registrert tilfelle av sterk vind som har ført til skadar på materiell og/eller personar.

Konsekvensane av vinden har stort sett vore skadar på bygningar og skog.

Sterk vind kan òg føre til meir indirekte skadar på bygningar. Sterk vind i kombinasjon med intens nedbør med gir slagregn, og er ei viktig årsak til fuktskadar. Vind, kombinert med lågtrykk og høgt tidevatn kan føre til stormflod, jf. kapittel 2.4.

Sterk vind kan òg vere ei stor utfordring for leidningsnettet i kraft- og teleforsyninga, noko som Dagmar viste tydeleg.

Sterk vind skapar med jamne mellomrom problem for samferdslesektoren. I høgfjellet er det som regel kombinasjonar av sterk vind, tett snøfokk og/eller glatt vegbane som gjer situasjonen vanskeleg. For passasjertransport til sjøs kan gjerne båtane tole den sterke vinden, men omsynet til komforten for passasjerane gjer likevel at ruter vert innstilt.

(26)

26

Storm ved Kråkenes

Vurdering av sårbarheitsreduksjon/mottiltak 2.3.3.

Generelt

Det er ikkje mogleg å gjere noko for å hindre at sterk vind oppstår, men til ein viss grad er det mogleg å redusere skadar/konsekvensar. Eit generelt inntrykk er at i dei kommunane som er mest utsett for vind, er òg folk flinkast til å sikre seg mot vindskade.

Arealplanlegging

Fleirtalet av kommunane i fylket seier at dei tek omsyn til sterk vind når dei lagar ROS-analysar i samband med arealplanar. I dei områda som er mest utsette for sterk vind, vert det gjort grundigare analysar.

Sårbarheita kan reduserast ved medvite å plassere hus og bygningar på ein slik måte i terrenget at dei kjem betre i ly. Strengare krav til utforming, materialbruk m.v. i vindutsette område vil òg kunne redusere sårbarheita.

Kommunane kan oppleve eit press mot å tillate bygging på utsiktstomter, som samstundes òg er vindutsette. Vestlandsforsking har i rapporten

Klimasårbarheit i bustadsektoren peika at ei bustadplanlegging der det vert teke omsyn til estetikk, òg vil bidra til å unngå utbygging i dei mest vindutsette

områda.

Vindsonekart vil kunne vere eit godt verktøy for kommunane i arbeidet med å sikre ei mest mogleg robust bustadbygging. Det fins ikkje noko oversyn over kor mange av kystkommunane som har utarbeidd gode vindsonekart, og i kva grad desse faktisk vert nytta i arealplanlegginga.

Sårbarheit for klimaendringar 2.3.4.

NOU 2010:10 («Tilpassing til eit klima i endring») seier m.a. at «klimamodellane viser lita eller inga endring i gjennomsnittlege vindforhold over Noreg fram mot år 2100. Nokre resultat indikerer likevel at høge vindstyrkar kan bli hyppigare.»

(27)

27

Roller/ansvar og behov for koordinering/ samhandling 2.3.5.

Gjennom plan- og bygningslova er kommunane gitt eit ansvar for å hindre utbygging i fareområde, og sterk vind bør vere mellom dei tema som må ligge til grunn for ei vurdering av fare.

Grunneigar (eventuelt utbyggjar) har eit sjølvstendig ansvar for å sikre eigedom mot naturskadar, og skal på sjølvstendig grunnlag vurdere faretilhøve, og eventuelt setje inn tiltak.

Gjennom forsikringsordningar og Statens naturskadefond vil det kunne ytast erstatning for plutseleg/upårekneleg skade som skuldast naturhendingar.

Stormflod 2.4.

Kartlegging og vurdering av risiko 2.4.1.

Stormflod er heving av vasspegelen i hav/sjø som følgje av ein kombinasjon av høgt tidevatn (springflod) og sterkt lågtrykk, der vinden «stuvar» opp vatn mot kysten. Den høge vasstanden kan føre til overfløyming og erosjon, og kan gjere det vanskeleg å leggje til kai for skip og båtar. Når stormflod fell saman med langvarig kraftig regn, kan vasstanden nær elveutløp auke enno meir, og forsterke flaumproblem.

Under Dagmar var stormfloda høgst nord i fylket. På Sjøkartverket sitt målepunkt i Måløy vart det om kvelden 1. juledag 2011 målt ein vasstand på 267 cm over sjøkartnull. Høgste verdi som nokon gong er målt i Måløy er 282 cm (i 1993). I følgje Meteorologisk institutt var måletidspunktet samanfallande med høgste springflo, og vêret bidrog på det meste med 77 cm. Den observerte vasstanden har eit repetisjonsintervall på kring 10 år, og var 7 cm over

Meteorologisk institutt si grense for å sende ekstremvarsel.

Vinden pressa vatnet innover i fjordane og opp mot land. Vasstanden på Nordfjordeid kan t,d, ha vore om lag éin meter høgare inn i Måløy. I tillegg vart bølgjer slått inn over land, og gav eit ekstra bidrag. Vinden bidrog truleg til ein stormflodeffekt i innlandsvatn òg. Det var t.d. store skadar i austre delar av Hornindalsvatnet, og i følgje Meteorologisk institutt kan bølgjene her ha vore opp til 2 meter høge, og enkeltbølgjer opp til 3,5 meter.

Sårbarheit/konsekvens 2.4.2.

Gjennom historia har stormflod ført til store katastrofar i fleire land. Det er spesielt folketette, lågtliggjande område som er sårbare. I Europa er spesielt Nederland som er utsett, sidan meir enn halvparten av innbyggjarane bur i område som ligg under dagens havnivå.

Sjølv om høg vasstand ikkje har fått like store konsekvensar i Noreg som i lågtliggjande land, syner historiske data at fenomenet har skapt store problem òg i vårt fylke. Skadeeffekten av stormflod kan verte særleg stor når vinden gjer at bølgjene vert høge. Ein kombinasjon av stormflod og store bølgjer kan skape store problem for bygningsmasse, hamner/kaiar, vegar og andre anlegg langs sjøkanten.

(28)

28

Stormflod har truleg ikkje ført til alvorlege personskadar i vårt fylke, men halvparten av kommunane i seier at dei har registrert tilfelle der høg vasstand har truga busetnad, næringsområde m.m.

Under Dagmar hadde førte stormflod m.a. til:

 Overfløyming av delar av Eid sentrum (m.a. måtte innbyggjarar evakuere)

 Undergraving og skadar på kaiar, moloar og bryggjer

 Undergraving og skadar på ei rekkje vegstrekningar (t.d. rv.55 i Leikanger)

 Kabelbrot (fiberkablar, sjøvarmeanlegg, oljeleidning)

 Skadar på oppdrettsanlegg

Sårbarheitsreduksjon/mottiltak 2.4.1.

Ved planlegging av ny utbygging i overgangssona mellom sjø og land, må både kommunen og utbyggar syte for at det i ROS-analysen vert gjort vurderingar av stormflod og bølgjepåverknad. I reguleringsplanar skal tryggleikskrava i

Byggteknisk forskrift (TEK 10) leggjast til grunn.

DSB har laga ein eigen rettleiar for handtering av havnivåstiging i kommunal arealforvaltning. DSB tilrår at kommunane legg den forventa havnivåstiginga til grunn, og rettleiaren har tabellar som viser dette for alle kommunane i landet.

TEK 10 set krav om at byggverk skal plasserast, prosjekterast og utførast slik at dei er tilstrekkeleg trygge mot skade eller ulemper frå naturhendingar. Etter § 7- 2 skal det ikkje byggjast bustadhus og andre byggverk for vanleg

personopphald på stader der faren for stormflod er større enn 1/200. I si rettleiing seier Direktoratet for byggkvalitet at i tillegg til sjølve den høge vasstanden, òg må vurderast samtidige bølgjehøgder, fordi det ofte er bølgjekreftene som gir dei største skadane.

Ved etablering av annan viktig infrastruktur i sjøkanten, t.d. fiberkablar for ekom, må òg effekten av stormflod vurderast.

Det kan vere meir komplisert å gjere mottiltak i eksisterande bygg og

infrastruktur. I DSB sin rettleiar for havnivåstiging er følgjande moglege tiltak lista opp:

 Installere tilbakeslagsventil

 Løfte elektriske installasjonar

 Flytte pumpestasjonar

 Heve nedgangen til tunellar

 Byggje vasstett (t.d. vasstette portar på garasjeanlegg)

 Flytte kontaktar opp på veggen

 Unngå bruksendring frå kjellarbod til kjellarstove/soverom

 Ha beredskap dersom det vert varsla stormflod (bruke sandsekker, flytte bilar ut av parkeringsanlegg, oppmode folk om å rydde kjellerar m.v.) Om nødvendig må område som er spesielt utsett for høg vasstand sikrast med fysiske barrierar, og allereie eksisterande sikringstiltak må haldast ved like og eventuelt rustast opp.

(29)

29

Som omtalt ovanfor, viste Dagmar at vegnettet òg sårbart for stormflod. I transportetatane sitt forslag til Nasjonal transportplan 2014-2023, står det m.a.

at «Hyppigere og meir ekstremt vær med kraftig vind, stormflod, store

nedbørsmengder og temperaturskifte stiller økte krav til infrastrukturen. Store deler av dagens transportnett er ikke robust nok til å møte slike økte

påkjenninger. For å redusere sårbarheten må infrastrukturen bli mer robust, og beredskapen må styrkes».

Høg vasstand er eit av dei vêrfenomena som inngår i Meteorologisk institutt sitt system for ekstremvarsel. Institutt sender varsel til m.a. Fylkesmannen, som igjen har ansvar for varsling til kommunane.

Høg vasstand i Selje

Sårbarheit for klimaendringar 2.4.1.

NOU 2010:10 konkluderte med at havnivået langs kan stige mellom 50 og 100 cm. langs kysten av Sør- og Vestlandet fram mot 2100 (justert for landhevinga).

Det er i hovudårsaker to årsaker til at havnivået stig; For det første skjer det ei såkalla termisk utviding av havet (varmare vatn tek større plass), og i tillegg smeltar landbasert is (Grønland og Antarktis er særleg viktig). Havnivåstiginga vil føre til auka sårbarheit for stormflod/høg vasstand. Sjølv i eit brattlendt fylke som Sogn og Fjordane kan difor stormflodepisodane ventast å verte ei større utfordring i framtida enn i dag.

Roller/ansvar og behov for koordinering/ samhandling 2.4.2.

Kommunane har som lokal planstyresmakt ansvar for å ta omsyn til dei problema som stormflo skapar for arealbruken.

NOU 2010:10 peikte på havnivåstiging som eit område som manglar ei klar forankring og plassering hjå ei nasjonal fagstyresmakt. Utvalet tilrådde å

(30)

30

plassere det nasjonale ansvaret snarast, og at det særleg vart vurdert om NVE kunne ta eit slik ansvar.

3. Svikt i kritisk infrastruktur

Skal samfunnet fungere er det avhengig av ein del grunnleggjande infrastruktur.

Nokre infrastrukturtenester kan omtalast som samfunnskritiske, fordi

omfattande og/eller langvarig svikt i dei vil gjere at innbyggjarane ikkje får dei varer og tenester som dei er avhengige av. NOU 2006:6 («Når sikkerheten er viktigst») definerer kritisk infrastruktur som «…de anlegg og systemer som er helt nødvendige for å opprettholde samfunnets kritiske funksjoner som igjen dekker samfunnets grunnleggende behov og befolkningens trygghetsfølelse».

Dei store skadane på kraftlinjer, teleinstallasjonar og vegnettet som følgje av den kraftige vinden og den etterfølgjande nedbøren under Dagmar, viste veldig tydeleg kor sårbart samfunnet er når viktig infrastruktur sviktar. Det er risiko for liv og helse når sjukeheimar vert utan straum, når det ikkje går an å ringje til legekontoret, når ambulansen ikkje kan køyre fordi vegen er stengd, eller når reinseanlegget til vassverket stoppar opp.

Jorda har ved fleire høve vore utsett for solstormar som har ført til brot på ekom- og straumforsyninga. Solstormar skuldast at magnetiske eksplosjonar på sola vert så kraftige at bitar av sola vert kasta ut i rommet. Ute i rommet spreier materien seg ut til ei sky av gass, som er fullt av elektrisk og magnetisk energi.

Dersom dette treff jorda, vert ein del av energien ført over til jorda og jorda sitt magnetfelt. Jorda sitt magnetfelt vernar jorda mot påverknad av solstorm, men vernet er mindre nær dei magnetiske polane.

Når ein solstorm treff jorda oppstår det eit elektrisk felt. Det er relativt svakt, men kan gi likevel gi konsekvensar. Det kan forstyrre og øydelegge system for disktribusjon av ekom- og elektrisk kraft, GPS-system,

radiokommunikasjonssystem osb.

DSB seier i Nasjonalt risikobilde 2012 at samanlikna med kraftsystem i andre land, er truleg det norske systemet relativt robust mot solstormar. Det kan likevel ikkje utelukkast at kraftforsyninga lokalt eller regionalt kan verte forstyrra av større solstormar.

Det er ikkje mogleg å hindre solstromar, men på grunn av daglege

satellittobservasjonar av sola, er det mogleg å få frå 18 til 72 timars forvarsel frå eit utbrot på sola til ein geomagnetisk storm vil treffe jorda.

Kraftforsyning 3.1.

For å få ei sikker forsyning av elektrisk kraft, må uvarsla, upåreknelege brot i leveransen kunne handterast. Samtidig må det gjerast eit langsiktig arbeid for å møte det auka behovet for kraft, gjennom å sikre tilstrekkeleg

produksjon/import, og eit godt nett til å distribuere krafta i.

(31)

31

Sogn og Fjordane er ein viktig leverandør av elektrisk energi til andre

landsdelar. Meir enn halvparten av dei ca. 14,2 TWh som vert produsert i fylket i eit normalår vert sendt ut av fylket, og om lag 11 % av den totale produksjonen av elektrisk kraft i Norge kjem frå Sogn og Fjordane. Internt i fylket går om lag ¾ av forbruket til den kraftkrevjande industrien.

Figur 1: Skjematisk oppbygging av kraftsystemet (kjelde NVE)

Kartlegging og vurdering av risiko 3.1.1.

Det er krevjande å byggje ut og drive kraftforsyning i Sogn og Fjordane i. Dette skuldast dei geografiske og topografiske forholda, i kombinasjon med at fylket er utsett for naturpåkjenningar som vind, nedbør og saltdrev. Sjølv om

statistikken syner at det er god leveringstryggleik, er straumbrot pårekneleg og må takast omsyn til. Det er nødvendig med ein god beredskap for å møte slike hendingar.

Det er mange ulike typar uønskte hendingar som kan true kraftforsyninga, som t.d.:

 Vêr- og klimatilhøve

 Teknisk svikt i anlegg

 Tilsigssvikt

 Svikt i anna infrastruktur

Vêr- og klimatilhøve

Det er mange ulike vêrforhold som kvar for seg, eller i samspel med kvarandre, kan skape problem for tekniske anlegg:

 Torevêr er ein av dei oftast førekomande årsakene til feil i nettet, og lynnedslag i linjer og transformatorar kan føre til kortare eller lengre stans

 Sterk vind kan ofte gjere at tre dett over linjene, med påfølgjande linjebrot.

Sterk vind kan òg føre til at linjetrådar i lengre spenn slår saman

 Stor snø- og islast kan føre til problem for linjenettet vinterstid, på grunn av den store tyngda som heng seg på anlegga

 Jord-, stein- og snøskred eller flaum kan òg vere eit problem for linjer og andre anlegg

 Saltbelegg grunna saltdrev ved sterk vind svekker isolasjonsevna i nettet, og kan gje overslag til jord og utfall

Under Dagmar var det fleire stader i fylket målt vind med orkan styrke, og dette førte til eit svært mange feil på alle nivå i nettet. På det meste var meir enn