Telefon: 57 65 51 40 E-post: [email protected] Svein Helge Steinsåker (beredskap) Telefon: 57 65 51 16 E-post: [email protected] Oddgeir Aardal (landbruk)
Telefon: 57 72 32 32 E-post: [email protected]
Norges vassdrags- og energidirektorat Postboks 5091 Majorstua
0301 Oslo
25.06.2009 Dykkar dato 27.02.2009
2006/2109 - 561 Dykkar referanse
Henjaelvi
(077.5Z)og Grindselvi
(077.6Z),Leikanger kommune - Søknad om bygging av Leikanger kraftverk, Sognekraft AS
Vi viser til oversending frå NVE, datert 27.02.2009, om søknad om Leikanger kraftverk.
Tilråding
Fylkesmannen konstaterer at Leikanger kraftverk har både fordelar og ulemper for storsamfunnet og lokalt.
2 0 (;% -9-'i 3(2,
Den omsøkte utbygginga etter alternativ A og regulering av Store Trastadalsvatnet er spesielt konfliktfylt i høve til nasjonale miljøverdiar knytt til inngrepsfrie naturområde.
Fylkesmannen vil be om at NVE vurderer nærare eit redusert alternativ B der Store Trastadalsvatnet ikkje vert aktivt regulert og der minstevassføringa i Henjaelvi vert auka. Dette vil gje ei vasskraftutbygging som i langt større grad er i tråd med nasjonal miljøvernpolitikk. Vidare vil eit slikt alternativ vere betre enn alternativ A med omsyn til dei lokale landskapsinteressene og livet knytt til elva.
Energimessig vil både ei utbygging etter det omsøkte alternativ A og eit redusert alternativ B vere eit positivt tiltak for framtidig oppdekking av fornybar energi.
Fylkesmannen har elles merka seg at lokaldemokratiet ved Leikanger kommunestyre ønskjer ei utbygging etter alternativ A, men med ein del føresetnader m.a. knytt til vassforsyning og auka minstevassføring i Henjaelvi. Slik vi har forstått det, er hovud- argumenta for Leikanger kommune knytt til kommunale inntekter frå ei utbygging og dermed sikring av tenestetilbodet i kommunen. Samstundes registrerer vi at det lokalt er stort engasjement også mot utbygging. Fylkesmannen vil elles spesielt understreke at det uansett val av alternativ er avgjerande at vassforsyningsinteressene vert
tilfredsstillande ivaretekne.
Bakqrunn
Sognekraft AS søkjer om å få byggje kraftverk med vassuttak i Henjaelvi og Grindselvi i Leikanger kommune. For båe alternativa er det planiagt kraftstasjon i fjell ved Suppam vest for Grindsdalen, med avløp til Sognefjorden. Det vert i tillegg søkt om ny konsesjon for regulering av Store Trastadalsvatnet på 4,5 m og ny kraftlinje (132 kV) frå Suppam til Seljevollen i Grindsdalen. Løysinga for kraftlinja er avhengig av at det vert gjeve konsesjon for ny linje mellom Fjærland og Grindsdalen.
HON/1k0 1.-ljøsa
5;', 00 faks f.I 55 50 05 Or nr 974 763 907
6863 Leikanger
Lan savdelinga r-je,' 1, 6800 Førde
r OSIL,0' .0 14, 6801 Førde Telef : 57 65 50 00 Telefaks: 57 72 32 50
sf.no I ,t mett:
s annen.
(42 km2 av Henjaelvi og 25,7 km2 av Grindselvi). Planlagt installert effekt i kraftverket for alt A er sett til 77 MW, maksimal slukeevne på 14,6 m3/s, og årleg produksjon er rekna til 184,1 GWh. Driftstunnelen blir 15040 m lang. Dette omfattar også avgreiningar til inntak. Det er elles planlagt opprusting av eksisterande vegar eller nye vegar fram til inntaka i Traståi og Slettabotn i Henjadalen og i Grindsdalen opp til tverrslaget. For å byggje dei andre inntaka og kraftlinja er det planlagt nytta helikopter og/eller terrenggåande køyrety. Masse skal deponerast ved Gildøla i Grindsdalen (190 000 m3 på 48 da), nedanfor Nyastølen i
Henjadalen (230 000 m3 på 52da), og 160 000 rn3 er planlagt dumpa i fjorden ved Suppam.
Utbyggingsprisen er rekna til 3,41 kr/kWh.
Alternativ B (alt. B) er planlagt med 4 inntak (Skitstøla, Grindselvi, Skulåna og Henjaelvi) på kote 365, der samla middelvassføring er rekna til 5,46 m3/s. Nedbørsfeltet er på 84 km2(51 km2 av Henjaelvi og 33 km2 av Grindselvi). Planlagt installert effekt i kraftverket for alt B er sett til 53 MW, maksimal slukeevne på 16,4 m3/s, og årleg produksjon er rekna til 124,9 GWh. Driftstunnelen blir 9300 m lang. Dette omfattar også avgreiningar til inntak. Masse skal deponerast ved Seljevollen i Grindsdalen (130 000 m3 på 12 da), ca 1,5 km nedanfor Flyane i Henjadalen (100 000 m3 på 16da), og 130 000 m3 er planlagt dumpa i fjorden ved Suppam. Utbyggingsprisen er rekna til 3,56 kr/kWh.
Sognekraft har søkt om alt. A og føreslege følgjande avbøtande tiltak:
Minstevassføring forbi inntaket i Stavseta i Grindsdalen, 82 l/s om vinteren (01.10.- 30.04) og 1641/s om sommaren (01.05.-30.09.). (82 l/s tilsvarar samla alminneleg lågvassføring for alle sideelvane ved inntaka i nedbørsfeltet til Grindselvi.)
Minstevassføring forbi inntaket i Friksdøla i Henjadalen, 127 l/s om vinteren (01.10.- 30.04) og 2541/s om sommaren (01.05.-30.09.). (127 l/s tilsvarar samla alminneleg lågvassføring for alle sideelvane ved inntaka i nedbørsfeltet til Henjaelvi.)
Restriksjonar på tapping av Store Trastadalsvatnet i turkeperiodar pga vassforsyningsinteresser.
Bygging av tersklar ved Fivlehola/Flyane i Henjaelvi.
Leikanger kommune var i samband med Samla Plan handsaming på 80-talet, negative til dei då vurderte planane om vasskraftutbygging i Henjaelvi og Grindselvi. Dei aktuelle prosjekta vart plassert i kategori 2, dvs prosjekt som det ikkje kunne søkjast konsesjon for. I 2006 vart det gjort eit kommunalt vedtak som gjorde at prosjektet vart flytta til kategori 1, dvs. klarert for søknad om vasskraftutbygging. Sognekraft søkte i 2006 om ny 132 kV kraftlinje frå
Fjærland til Grindsdalen. Saka er ikkje avgjort, men løysinga som er valt for Leikanger kraftverk byggjer på at det vert gjeve konsesjon til denne linja. Leikanger kommune rådde den gongen frå bygging av linja.
MILJØVERNFAGLEGE VURDERINGAR Samla vurderin
Alternativ A er særleg i konflikt med nasjonale mål og politiske føringar når det gjeld
reduksjon av inngrepsfrie område (INON). Det er elles viktig å vere klar over at planane har relativt store konfliktar knytt til landskap, friluftsinteresser og anadrom fisk. Alternativ B har litt mindre konflikt i høve til INON og friluftsliv, men også dette alternativet er så konfliktfullt at det bør vurderast tilpassingar. Alternativ B vil bli miljømessig meir akseptabel med følgjande tilpassingar:
Store Trastadalsvatnet må ikkje nyttast som aktivt reguleringsmagasin
Minstevassføringa i Henjaelvi må vera minimum lik 5-persentilen i sommarhalvåret og alminneleg lågvassføring i vinterhalvåret
Minstevassføringa i Grindselvi må vera minimum to gonger alminneleg lågvassføring i sommarhalvåret og ein gong alminneleg lågvassføring i vinterhalvåret.
Minstevassføringane skal ivareta viktige naturtypar, biologisk mangfald inkludert fisk, og landskapsomsyn. Ev. uttak til vassforsyning, eller anna vassuttak, skal ikkje gje redusert minstevassføring
Raudlista/sky fuglar må kartleggast før anleggsstart. Anleggsarbeid som kan forstyrre hekking/yngling må unngåast, eller ev. utførast i mindre sårbare periodar av året. Sjeldne naturtypar og område som er viktig for biologisk mangfald skal ikkje påverkast med anleggsarbeid eller permanente arealendringar. Enkelt område må detaljkartleggast for å finne akseptabel plassering, m.a. gjeld dette påhogg osv. ved Suppam.
Standard vilkår for ureining og naturforvaltning må vere med i konsesjonsvilkåra.
Alternativ B har også mindre konfliktar i høve til biologisk mangfald og landskap. Med dei aktuelle tilpassingane vil ein betre ivareta viktige naturtypar, m.a. fossesprøytsone i
Henjaelvi og gråor-heggeskog ovanfor Flyane, og det vil bli mindre turrlagde elvestrekningar, nye vegar og andre arealpåverknader som vises godt i landskapet. På grunn av konfliktar knytt til massedeponi ved Seljevollen bør det utgreiast om det er tilstrekkeleg med masse- uttak i Henjadalen og ved kraftstasjonen, sjølv om dette vil krevje noko lengre anleggstid.
Vi meiner at det må vurderast om tunnelmassane kan nyttast, i staden for å bli deponert eller dumpa i sjøen. Vidare vil vi peike på at det er ein del uavklara spørsmål som kan påverke miljøverninteressene. Dette gjeld m.a. spørsmålet om vassforsyning og kva løysing som vert valt. Ny eller mellombels vassforsyning kan i seg sjølv utløyse miljøvernmessige uheldige inngrep. Ev. oppheving av klausulert nedbørsfelt kan føre til større utbyggingspress frå Flyane og innover.
Naturmil"ø biolo isk man fald inn re sfrie område INON
Av vassdragstilknytte naturtypar er det registrert ei viktig (B) bekkekløft nedst i Grindselvi, ei viktig (B) fossesprøytsone nedst i Henjaelvi, og ein viktig (B) gråor-heggeskog ovanfor Flyane i Henjadalen. Naturtypar med status B er i utgangspunktet regionalt viktige.
Fossesprøytsona er ikkje grundig undersøkt pga. vanskeleg tilkomst. Det er elles lista opp ei rad med sjeldne artar i influensområdet. Statusen for fleire av dei er usikker. Det er
føreslege oppfølgjande undersøkingar, i høve til område på Suppam og sky fuglar i Grindsdalen og Henjadalen, før ev. vidare planlegging og anleggsarbeidet vert starta.
Dersom ein skredvoll vil bli lagt på område utanom det som er kartfesta som massedeponi, er det aktuelle området truleg heller ikkje undersøkt /vurdert i høve til biologisk mangfald.
I "Nasjonal registrering av verdifulle kulturlandskap" tidleg på 1990-talet vart området
"Grindsdalen" vurdert som eit av seks område i Sogn og Fjordane med nasjonal verdi, sjå sluttrapporten til Miljøverndepartementet i 1994, jf. vedlagt referanse. Av dette er eit kjerneområde på vestsida av elva no med i ordninga "utvalde kulturlandskap" som skal følgjast opp særskilt frå sentrale styresmakter, med skjøtselsmidlar og skjøtselsavtalar, jf.
vedlagt lenke. Dette kjerneområdet, som er det mest studerte både biologisk og
kulturhistorisk, vert truleg ikkje særleg råka av utbyggingsplanane, ut over at bruset frå elva stilnar av, og elva som naturleg element vert sterkt endra. Når det nasjonalt verdifulle kulturlandskapet også femnar om lisidene oppover og innover til og med fjellstølane, er det av di den historiske bruken av heile vertikalgradienten i landskapet var viktig. I dag er dei gamle utslåttane og stølsmarka i stor grad i attgroing eller planta til med gran, og den største
3/18
merksemda frå styresmaktene har vore retta mot dei sentrale delane som framleis vert haldne i hevd på tradisjonell måte, for å sikre at denne kontinuiteten ikkje tek slutt.
Grindsdalen som heilskap må likevel ikkje nedvurderast. I eit nasjonalt verdifullt kultur- landskap bør det vere eit mål over tid å dokumentere, synleggjere og formidle dei mange kulturspora og bruken av dei ulike teigane innover og oppover. Medan granfelt vil kunne hoggast og fjernast, og kulturlandskap restaurerast og skjøttast, vil massetippar og kraftliner vere varige inngrep. Vi minner om at eksisterande kraftliner går høgt oppe, og difor grip langt mindre inn i kulturlandskapet enn ei linetrasé heilt ned i dalbotnen vil gjere. Etter vår oppfatning er kombinasjonen av massetipp, nye kraftliner, vegar og andre terrenginngrep, saman med fjerning av mykje av vassføringa, uheldig i eit nasjonalt verdifullt kulturlandskap.
Dette gjeld begge alternativa.
Alt A er venta å ha konsekvensar for dei viktige naturtypane slik at dei vert reduserte til lokalt viktige (C). Fossekallen vil bli negativt påverka, særleg i dei øvre områda, og det er usikkert korleis andre vasstilknytta fuglar vert påverka. Det er ikkje venta at produksjonen av fisk eller insekt vil bli vesentleg redusert, og at dette difor gjev små konsekvensar for insektetande fugl og flaggermus i og langs vassdraga. (Sjå elles eige avsnitt om fisk og fiske.) Anleggs- arbeidet og auka trafikk pga lettare tilgjenge inn i dalane, vil vere negativ særleg for rovfuglane og andre sky artar i dei aktuelle områda.
Alt. B påverkar ikkje dei øvre delane av dalføra. Dette gjev mindre konsekvensar for fugl, både vasstilknytta og sky artar som rovfugl m.m. For båe alternativa gjeld at påhogg og riggområde ved Suppam ligg i eit nasjonalt viktig naturtypeområde (slåtteeng - svært viktig (A)), og området er ikkje kartlagt godt nok for å kunne legge beslag på 3 da. Det må gjerast ei meir detaljert kartlegging av spesielt karplantar og beitemarksopp pga. området sitt potensiale for raudlisteartar. Sjeldne og raudlista fugleartar vil vere utsett for kollisjon med kraftlinja som går på tvers av terrengformasjonane både i lia opp frå Suppam og ned i Grindsdalen.
I følgje konsekvensutgreiingane vil utbygginga har små konsekvensar for det marine miljøet i Sognefjorden, men dette er lite konkretisert. Det er grunn til å rekne med at fjerning av store delar av ferskvasstilførsla vil ha lokal verknad ved utløpa både av Grindselvi og Henjaelvi, og tilsvarande at eit nytt ferskvassutslepp ved Suppam vil påverke livsmiljøet kring utslepps- staden. I og med at Sognefjorden, som ein av dei lengste fjordane i verda, er ein av dei høgast prioriterte kandidatane til den komande verneplanen for marine område, bør det undersøkjast og omtalast konkret kva artssamfunn som lever i slike influensområde, og i kva grad dei vert påverka. Det same gjeld område for massetipp i fjorden.
I "Retningslinjer for små vannkraftverk", fastsett av OED i 2007, heiter det at tiltak som kjem i konflikt med viktige naturtypar må rekne med pålegg om avbøtande tiltak, for eksempel i høve til minstevassføring. Vi reknar med at dei same vurderingane må liggje til grunn også for større vasskraftutbyggingar. Alminneleg lågvassføring for dei fem elvane i Grindsdalen er samla rekna til 82 l/s, og tilsvarande for dei seks elvane i Henjadalen er 127 l/s. Minstevass- føringa er planlagt sleppt i Stavseta (Grindsdalen) og Friksdøla (Henjadalen).
Alminneleg lågvassføring gjenspeglar ikkje sesongvariasjonar og vert direkte misvisande i vassdrag som har høg sommarvassføring som t.d. brevassdrag og vassdrag med store snøfelt med stor avrenning/avsmelting, slik som Grindselvi og Henjaelvi. Alminneleg låg- vassføring vert ei ualminneleg låg sommarvassføring i vassdrag som har dominerande vinterlåg vassføring. 5-persentil vassføring er ei sesonginndelt varigheitskurve og gjen- speglar den naturlege variasjonen og dynamikken i eit vassdrag mykje betre enn alminneleg lågvassføring.
Vurderinga vår er at det bør vere ei høgare minstevassføring enn det Sognekraft legg opp til om sommaren i Henjaelvi. Tørrlegging av ni elvestrekningar er ikkje i tråd med moderne vassdragsforvaltning. Det er ønskjeleg å følgje naturlege svingingar i elva og 5-persentilen fordelt på sommar og vinter vil gje eit mykje meir naturleg vassføringsregime. For å sikre at det er nok minstevassføring kan det truleg i periodar uansett bli i minste laget med vatn berre frå ein del av det totale nedbørsfelte. Alt. B, med krav om minstevassføring i hovud- elvane, gjev mykje mindre tørrlegging av elvestrekningar. Ved dette alternativet blir ein stor del av nedbørfeltet samla i det inntaket der det er planlagt forbislepping av minstevassføring.
Det sikrar at Sognekraft AS kan følgje opp både eigne framlegg og ev. utvida krav til minste- vassføring. Alt. B er også mindre konfliktfylt i høve til uroing av sky og sjeldne fuglar i indre delar av dalane, både i anleggsfasen og ved meir trafikk i driftsfasen. Det siste kan bli resultatet ved lettare allmenn tilgjenge pga. gode vegar, og trongen for tilsyn med anlegga.
Inngrepsfrie naturområde (INON) er særleg viktig for biologisk mangfald. Sky og sjeldne artar treng ofte store område med liten trafikk og inngrep for å oppretthalde livssyklusen. I tillegg er det viktig å ta vare på større samanhengande landskapsrom utan menneskeleg påverknad. Utbygginga vil føre til ein betydeleg reduksjon av INON, og særleg gjeld dette for kjernen med villmarksprega område (meir enn 5 km frå større tekniske inngrep). Mot Fjær- landsfjorden er det eit samanhengande villmarksprega område som strekkjer seg frå fjord til fjell. Dette villmarksprega området frå fjord til fjell, er eitt av dei siste i sitt slag i Sør-Noreg.
I fagrapporten er det vist til at alt A vil føre til eit samla tap av inngrepsfrie naturområde på 21,9 km2. Av eit villmarksprega område på totalt 18,1 km2 vil 11,7 km2164 % gå tapt. Alt. B vil gje eit tap på 17,5 km2 totalt og 9,6 km2 villmarksprega område. Forskjellen mellom dei to alternativa er såpass liten fordi regulering av Store Trastadalsvatnet ligg inne i båe. For det nasjonalt viktige INON-området frå fjord til fjell er det likevel stor forskjell på alternativa. Ei utbygging etter alt. B, men utan bruk av Store Trastadalsvatnet, vil medføre eit tap på 0,11 km2. Utbygging etter alt. A vil både fragmentere og redusere det villmarksprega område frå fjord til fjell. Ev. bygging av eit småkraftverk i Romøyri ved Fjærlandsfjorden og kraftlinje mellom Fjærland og Grindsdalen vil føre til at dette definerte villmarksområdet går ut (båe desse sakene ligg til slutthandsaming i NVE).
I fleire stortingsmeldingar dei seinare åra har det vore peika på verdien av dei siste
inngrepsfrie og villmarksprega områda. I og med at søknadene er relativt samanfallande i tid ser vi tydeleg bit for bit-tapet. OED har i "Retningslinjer for små vannkraftverk", lagt vekt på at det er stor verdi knytt til villmarksprega område og samanhengande inngrepsfrie område frå fjord til fjell, uavhengig av sone. Det villmarksprega området på 18,1 km2, er det 8.
største i Sogn og Fjordane og det tredje største utanom verna område. INON-området er dessutan ein del av eit samanhengande område som m.a. omfattar både Jostedalsbreen og Breheimen, og som går inn i Oppland. Planane for Leikanger kraftverk er i strid med
nasjonal politikk og målsetjing for ivaretaking av inngrepsfrie naturområde.
Sognekraft skriv i søknaden at dei meiner det er feil i grunnlaget for klassifisering av inngrepsfrie område. Direktoratet for naturforvaltning (DN), som kompetent organ når det gjeld slike område, har vurdert dette og er usamde. Vi viser til vedlagt vurdering frå DN, datert 22.05.2008, jf. også fagrapporten om "Naturmiljø (flora og fauna) og verneinteresser".
Landska o friluftsliv
Den planlagde vasskraftutbygginga vil gje omfattande endringar i landskapet i dei indre delane av Grindsdalen og Henjadalen. Det er tale om uttak/fråføring av vatn og tørrlegging av elvestrekningar, bygging av rasvoll, store massedeponi, overføringskanalar eller ned- gravne røyr, nye vegar langt inn i viktige turområde og aktiv regulering av eit vatn i villmarks- prega område. I tillegg er det uavklara konsekvensar knytt til problem med drikkevass- forsyning, der løysinga kan føre til ytterlegare store inngrep i terrenget.
Kraftlinja opp frå kraftstasjonen vil visast i fjordlandskapet, jf. vedlegg 10. I landskaps- rapporten heiter det at 132 kV-Iinja mellom kraftstasjonen og Seljevollen vil bli liggjande i eit område som allereie er berørt av to kraftlinjer. Dette stemmer ikkje når det gjeld
eksponeringa mot fjorden, og dette momentet er lite omtala i fagrapporten. Kraftlinjene går elles no i luftspenn over Grindsdalen.
Rasvoll i Henjadalen er etter det vi kan sjå ikkje omtala eller vurdert landskapsfagleg i det heile. Rasvollen er ikkje teikna inn på karta eller fotomontasjane, og det manglar
opplysningar om lengde, høgde osv. Slike inngrep blir ofte liggande som dominerande og kunstige formasjonar i landskapet, og må vurderast som ein del av landskapspåverknadene.
Om Store Trastadalsvatnet heiter det i landskapsrapporten at: "En hyppigare eksponert reguleringssone vil i periodar dominere landskapet som endrar karakter"Det er elles lite opplysningar om dammen og korleis den skal tilpassast det som ev. trengst i høve til
fjernstyrt ventil og krav til sikkerheit. Ev bygging av ny dam eller omfattande opprusting vil, i tillegg til ei reguleringssone, bli eit godt syneleg framandelement i naturen.
Henjaelvi renn dessutan gjennom Hermansverk sentrum, og sterkt redusert vassføring vil bli eit stort dagleg opplevingstap for dei som bur og ferdast der.
Bruken av områda er godt skildra i fagrapporten om friluftsliv. Storparten av dei planlagt tørrlagte elvepartia er viktige landskapselement. Det er konkludert med at alt. A vil ha
"stor/middels negativ konsekvens", medan alt. B vil ha "middels negativ konsekvens". Dette trass i at den omsøkte, men ikkje godkjente, kraftlinja frå Fjærland til Grindsdalen inngår i 0- alternativet i vurderingane. Fagleg vert det vurdert at: "I Grindselvi vil dei grove massane gi liten visuell effekt sjølv med ei relativt høg minstevassføring, og det kan difor vere fornuftig å prioritere Henjaelvi som dessutan renn meir eksponert, er meir brukt og inngår som nærtur- område for fleire. Minstevassføring for Henjaelvi bør prioriterast for sommarhalvåret. 5- persentilen bør leggjast til grunn."
Dersom alt. A likevel blir ein realitet vurderer vi at alle dei godt eksponerte sideelvane, i tillegg til hovudelvane, bør ha minstevassføring, og støttar vurderingane om 5-persentil sommarvassføring i Henjaelvi også ut i frå landskaps- og friluftslivsomsyn. Alt. B, med krav om minstevassføring, har klart mindre konfliktar med friluftsliv enn alt. A.
Magasinfyllingskurvane viser at Store Trastadalsvatnet skal haldast nede mot lågaste regulerte vasstand (LRV) frå mai til oktober, og det ser nokolunde likt for alt. A og alt. B. Det står at strategi for tapping enno ikkje er endeleg bestemt, men ut i frå kurvane vil
reguleringssona bli godt synleg heile barmarkssesongen. Dersom det vert gjeve løyve til bruk av Store Trastadalsvatnet som reguleringsmagasin føreset vi at det vert kravd oppfylling av magasinet tidlegare i fottursesongen, helst frå 1. juli. Store Trastadalsvatnet ligg i eit regionalt viktig friluftsområde.
Fisk o fiske ferskvassbiolo i
Leikanger kraftverk vil få innverknad på fisk og fiske i hovudsak i Henjaelvi og i Store Trastadalsvatnet. Rådgivende Biologer AS (RB) har vurdert konsekvensane for kraftverket i rapport nr 1118, som er lagt ved søknaden.
Anadrom fisk laks o s'øaure
Fylkesmannen vurderte i 2007 at Henjaelvi ikkje har ein sjølvreproduserande laksebestand (kategori Y), medan for sjøaure er det ein redusert bestand med redusert ungfiskproduksjon (kategori 4a), jf. vedlagt lenke til kategoriomtale. Det er vurdert at det ikkje er anadrom fisk i Grindselvi.
Sjølv om Henjaelvi er vurdert til ikkje å ha ein sjølvreproduserande bestand, vandrar det likevel sporadisk noko villaks opp i elva gjennom feilvadringar. Det lokale jakt og fiskelaget kan informere om at det blir fiska etter laks og sjøaure i elva kvart år, men dei har ikkje oversikt over kor mykje dette er. Det blir i dag ikkje rapportert inn fangst av anadrom fisk i Henjaelvi. Det bør vere mogleg å fiske i elva også etter ei ev. regulering. Dette gjer at det må vere ein tilstrekkeleg vasspegel i elva i fisketida i perioden 15.06-31.08.
RB har vurdert at laks- og sjøaureførande (anadrom) strekning er om lag 550 m i Henjaelvi.
Under ungfiskundersøkingane på tre stasjonar på anadrom strekning vart det fanga 134 laks og 32 aure. All laks vart vurdert å vere rømt oppdrettslaks. Det ligg eit settefiskanlegg for laks om lag 300 m ovanfor utløpet av Henjaelvi. Det er truleg jamleg rømming frå dette anlegget som gjer at det er ungfisk av oppdrettslaks i Henjaelvi.
Utbyggar har føreslege ei minstevassføring på 0,254 m3/s om sommaren, dette tilsvarande to gongar alminneleg lågvassføring, og 0,127 m3/s om vinteren. RB har vurdert den føre- slegne vassføringa etter kraftutbygging til å vere tilstrekkeleg for å oppretthalde produk- sjonen av fisk i elva. Den anadrome strekninga i Henjaelvi har grovt substrat, og elvesenga er relativt brei. Dette gjer at elva må ha ei viss vassføring for å oppretthalde tilstrekkeleg vasspegel. Den føreslegne minstevassføringa aukar lengda med låg vassføring, og vil etter vår vurdering ha innverknad på produksjonen av laks og sjøaure.
Om sommaren treng lakse- og aureungar større område då aktiviteten er mykje høgare.
Samstundes skal smolt vandre ut i mai-juni og gytefisk skal vandre opp i elva for å gyte, og det er nødvendig med tilstrekkeleg vatn i elva. I 2007 og halve 2008 vart vassføringa målt i Henjaelvi, og i perioden mai til midten av august var ikkje vassføringa under 5 m3/s. Den lågaste vassføringa i elva gjennom heile måleperioden vart målt til 0,27 m3/s (mars 2007), som er noko over føreslegne minstevassføring i sommarhalvåret på 0,254 m3. Vi er i stor tvil om to gongar alminneleg lågvassføring om sommaren er tilstrekkeleg i Henjaelvi for å sikre produksjon av anadrom fisk. Smolt og gytefisk treng høg vassføring eller lokkeflom for å vandre, og for at gytefisken skal halde seg i elva heile sommaren treng den tilstrekkeleg vassføring. Erfaring frå andre elvar i fylket tyder på at ved låg sommarvassføring står gytefisken utanfor vassdraget til det er tilstrekkeleg høg nok vassføring i elva ved haust- flaumar. Dette kan gjere at gytefisken ikkje kjem opp i elva før rett før gyting i oktober, som kan få følgjer for utøving av fiske.
5-persentilen vil ved ei eventuell vasskraftutbygging i større grad enn to gongar alminneleg lågvassføring, sikre utvandring og oppvandring av anadrom fisk. Den vil også betre tilhøvet for utøving av fisket. Vi tilrår difor 5-persentil om sommaren i Henjaelvi. Om det likevel vert sett vilkår om berre to gongar alminneleg lågvassføring, må det vere ein føresetnad at det vert gjort avbøtande tiltak. Det kan då vere aktuelt med tiltak som t.d. utlegging av gyte- substrat, bygging av tersklar og utgraving av hølar, samt lokkeflommar. Dette vil kunne gje både oppvekstvilkår for ungfisk og oppvandrings- og opphaldsplass for gytefisk.
RB har ikkje slik vi kan sjå det, teke høgde for at det vert teke ut vatn frå elva til vass- forsyning. Det er nødvendig at den minstevassføringa som vert kravd tek høgde for andre vassuttak, slik at tilhøva på anadrom strekning også vert ivaretekne.
Det er ikkje gjort undersøkingar for å finne gyte- og oppvekstområda i elva. Slike under- søkingar er viktige for å kunne vurdere gytesituasjonen ved sterkt redusert vassføring/- vassdekt areal i elva. Det er viktig at noverande gyteområde vil halde fram med å vere under vatn etter ei ev. utbygging. Det er då nødvendig at minstevassføringa er såpass stor at gytetilhøva ikkje vert øydelagde.
RB har vurdert utbygginga til å ha middels negativ effekt på fisk i Henjaelvi. Dei viser til at det kan bli til dels høgare temperatur i elva, og at dette kan gjere det leveleg for laks. Elva har ikkje i dag ein stadeigen bestand av laks. Henjaelvi med berre 550 m anadrom strekning har heller ikkje ein stor sjøaurebestand, men den gjev likevel sitt bidrag til den samla
produksjonen av sjøaure i Sognefjorden. Sjøaurefangstane har dei siste åra gått dramatisk ned på heile Vestlandet. Dette gjer at alle småbestandar av sjøaure er viktige. Det er difor viktig å ta vare på sjøaurebestanden på det nivå den er i dag, og ved ei eventuell vasskraft- utbygging må denne bestanden takast omsyn til.
Innlandsfisk
I øvre delar av Henjaelvi, ovanfor vandringshinderet, er det vanleg brunaure i vassdraget.
Moglegheitene for lett tilgjengeleg fiske etter innlandsfisk i Leikanger kommune er avgrensa til Henjaelvi og den noko mindre Njøsaelvi. Henjaelvi som den største elva og det einaste reelle innlandsfisketilbodet som er lett tilgjengeleg har difor stor verdi for lokalbefolkninga.
Ved både Flotane og Flyane er det ein del fiske, og særleg skuleborn er der for å fiske.
Leikanger JFL organiserer ein del fisketurar der kvart år. Dette er eit viktig område for å rekruttere unge fiskarar. Auren her er småvaksen, og har ingen økonomisk verdi, men er likevel eit viktig rekreasjonsmoment i Henjadalen. Ved ei eventuell vasskraftutbygging er det viktig og oppretthalde ein stor nok vasspegel her, og gyte- og oppvekstområda i elva må ikkje verte øydelagde. RB har ikkje vurdert konsekvensane for fisken ved Flotane og Flyane tilstrekkeleg. Det er ikkje vurdert kva effekten av redusert vassføring vil føre med seg. Vi ser at alt. B vil skåne fiskeområdet på Flyane.
I Store Trastadalsvatnet skal det vere fin fisk, og Leikanger JFL har hytte ved Vetla Trasta- dalsvatnet. Ved ei ev. regulering er det planlagt ei reguleringssone på inntil 4.5 m i Store Trastadalsvatnet, og effekten av reguleringa er ikkje vurdert i konsekvensutgreiinga. Det er viktig at kvaliteten på fiskebestanden ikkje blir dårlegare enn i dag, og at det ikkje vert vanskelegare å fiske i vatnet etter ei eventuell regulering. Naturleg rekruttering kan verte påverka dersom fisk ikkje kjem seg opp i gyteelvar, og vatnet kan verte delt i to ved låg vasstand då det ligg eit sund i sørenden som er relativt grunt. Dette kan føre til vanskar ved gyting, då det ser ut til at dei mest aktuelle gyteplassane finst i sørenden av vatnet. Det bør ikkje tillatast effektkøyring i Store Trastadalsvatnet. Dette kan gå ut over gyteforholda.
I Grindselvi er det usikkert om det finst fisk, men det har tidlegare vore noko fiske i elva. Ei ev. vasskraftutbygging må ikkje øydeleggje tilhøva for innlandsauren i vassdraget.
Avbøtande tiltak kan bli nødvendige.
Dei generelle vilkåra for naturforvaltningstiltak ved kraftutbygging bør gjelde alle vatn og elvar som blir påverka av reguleringa. Etter det vi kjenner til er ikkje steinflua Capnia bifrons tidlegare registrert i Sogn og Fjordane. Denne steinflua er vanleg i andre delar av landet, og står ikkje på raudlista, men bør kommenterast sidan dette er første registrering her i fylket.
Sjølv om ferskvassfaunaen ikkje er vurdert til å ha høg verdi i verken dei påverka elvane eller i Store Trastadalsvatnet, bør det i størst mogleg grad leggjast til rette for å oppretthalde biologisk produksjon. Vi føreset at DN sine standard vilkår om naturforvaltning vert teke med i ein ev. konsesjon for Leikanger kraftverk.
Minstevassførin i høve til biolo isk man fald landska osv.
I søknaden er det opplyst at det kommunale vassverket på Leikanger har eit maksimalt vassuttak på 210 l/s (inkl. vatningsverket) om sommaren og at vanleg forbruk om vinteren er på 40 l/s. Inntaket ligg på kote 168 i Henjaelvi. Vidare har Marine Harvest vassinntak til settefiskanlegg på kote 90 i Henjaelvi. Det vert opplyst at forbruket varierar over året, at det no gjennomsnittleg ligg på 270 l/s, men at det er planar om utviding. Under vassforsyning står det også i søknaden at: "I periodar vil summen av planlagde minstevassføringar og tilsig frå restfeltet ikkje dekke forbruket til vassverket, vatningsverk og settefiskanlegget. Ein må
derfor pårekne at det vert periodar når kraftverket er i drift og det samtidig kan bli naudsynt å sleppa vatn forbi inntaka til kraftverket utover den planlagde minstevassføringa. For å sikra tilsig til vassverket og settefiskanlegget bør det leggast opp til ei automatisk styring av vasslepping forbi kraftverksinntaka på kt. 600 og tapping frå magasinet i Store
Trastadalsvatnet basert på nivå/overløpshøgde i inntaket til settefiskanlegget på kote 90."
Det er ikkje sagt noko om å sleppe vatn til minstevassføring for flora og fauna i elva eller ved elvestrengen, eller knytt til vassdraget elles (for eksempel fisk, fosseprøytsone, fuglar). I følgje opplysningane i søknaden kan Henjaelvi nedanfor inntaket til settefiskanlegget bli turrlagt delar av året. Det er ikkje lagt inn i framlegg til manøvreringsreglement at det skal tappast vatn frå Store Trastadalsvatnet for ivareta vassføring i elva nedstraums settefisk- anlegget. Før ev. utbygging må det vere klart kor mykje vatn som vert teke ut til vass- forsyning. Vi føreset at vassuttak til vassforsyning ikkje reduserer minstevassføringa i Henjaelvi eller Grindselvi, og at minstevassføringskravet ikkje vert tilsigsavhengig i høve til mindre nedbørsfelt (Friksdøla og Stavseta). Dette betyr m.a. at det ved val av alt. A må sleppast minstevassføring forbi alle inntaka.
Om grunnvatn er det i søknaden på generelt grunnlag hevda at grunnvassførekomstar ikkje vert påverka av redusert vassføring i elva av di elvane i all hovudsak er tilstrøymingsområde for grunnvatn. Samtidig er det vist til at den viktigaste grunnvassførekomsten er i eit område nedst i Henjaelvi ved Hermansverk. Søkjar skriv at minstevassføring og tersklar kan opprett- halde grunnvassnivået. Samanhengen mellom grunnvatn, fjord og elvevatnet må under- søkast grundig før ein ev. baserar eit vassforsyningsanlegg på grunnvatn. Uttak av grunn- vatn må ikkje gje redusert minstevassføring i elva.
Ureinin vasskvalitet vassforskrifta o stø
Utgangspunktet for fagrapporten om "Ferskvannsøkologi" er at det er tale om eit
elvekraftverk. Rapporten har såleis eit feil utgangspunkt då Store Trastadalsvatnet aktivt skal regulerast, og vidare vil det relativt store volumet i overføringstunnelane mogleggjere ei viss magasinering av vatn. Når det gjeld vassforsyning og vasskvalitet til drikkevatn viser vi til avsnittet om samfunnstryggleik i dette brevet og til Mattilsynet sine vurderingar, jf. vedlagt kopi av brev datert 25.03.2008
Det er teke ein del vassprøver i Henjaelvi, både med tanke på eutrofiering og i høve til vassforsyning. Vassprøvane er få og blir meir å rekne som stikkprøvar. Desse kan ikkje nyttast for å fastsetje ureiningstilstand for vassdraget. I Grindselvi er det berre teke to vassprøver, noko som berre kan tolkast som tilstandssituasjon på dei tidspunkta prøvene vert teke. Det er også teke botndyrprøver i vassdraga. Botndyrprøver gjev eit betre utrykk for situasjonen over tid, men i fagrapporten er resultata berre vurdert i høve til forsuring.
I utgreiingane er det konkludert med at Henjaelvi ned mot sjøen kan få redusert vasskvalitet pga tilførsle av næringsstoff frå omgjevnadene på denne strekninga, og at det blir mindre vatn i elva (uttynning). Auka vasstemperatur er også ein ugunstig kombinasjon med auka næringskonsentrasjon. Elva renn i dei nedre delane gjennom busetnad og sentrumsområde.
Vi føreset at det vert sett krav om minstevassføring som tek høgde for at vasskvaliteten skal vere "Svært god" eller minimum "God", jf. SFT-rettleiar 97:04, eller tilsvarande nye
klassifiseringssystem i høve til vassforskrifta, jf også om vassføringsvurderingar under tema biologisk mangfald og fisk/ferskvassøkologi.
Vi viser elles til "forskrift om rammer for vannforvaltningen" (vassforskrifta) fastsett
15.12.2006 og gjort gjeldande frå 01.01.2007. Nye fysiske inngrep kan aksepterast dersom dei dekkjer viktige samfunnsomsyn, det ikkje fins betre alternative løysingar, og det vert teke tilstrekkeleg miljøomsyn, jf. § 12 i vassforskrifta. Forskrifta har som mål at alle vassføre- komstar minst skal oppretthalde eller oppnå "god økologisk og kjemisk tilstand" eller "godt
økologisk potensial" og "god kjemisk tilstand" i tråd med nærare gitte kriterium. "Godt økologisk potensial" er eit miljømål som gjeld for vassførekomstar i kategorien "sterkt modifiserte vassførekomstar" (SMVF) og inneber reduserte krav til økologisk tilstand. Eit vassdrag utbygd til vasskraftformål vil vere eit typisk eksempel på ein vassførekomst som fell inn under denne kategorien.
Vi føreset elles at det i ein anleggsfase ikkje vert tilført miljøet giftige stoff eller deponert avfall. Anleggsdrift og massedeponi må vurderast i høve til ureiningslova, og vi reknar med at dette vert avklara med Fylkesmannen når ev. konsesjon ligg føre. Det må ikkje vere av- renning frå deponia som påverkar vasskvaliteten eller økologiske forhold i elva.
Det vil bli ein del støy i anleggsfasen, og det er framlegg om avbøtande tiltak. I driftsfasen er det ope avløp frå kraftstasjonen som ev. vil skape støyproblem. Det blir prioritert å forme anlegget slik at busetnaden i utsleppsområdet vert skjerma. Støyen vil gå utover fjorden. Vi føreset støynivået i samband med anleggsfase og drift held seg innanfor tilrådde støy- grenser i T-1442, "Retningslinje for behandling av støy i arealplanlegging".
Vi ber om at standard vilkår for ureining vert teke med i ein ev. konsesjon for Leikanger kraftverk, jf. delegering av 05.05.1993 frå SFT til Fylkesmannen.
LANDBRUKSFAGLEGE VURDERINGAR
Utbygginga vil ikkje råke større areal med fulldyrka jord, men det vil bli nokre mindre areal- beslag av innmarksbeite. Vi reknar heller ikkje at utbygginga vil føre til større ulemper for utmarksbeiting i dei to dalføra. Vi vil likevel oppmode om å få klarlagt om redusert sjølv- gjerding vil føre til ulemper for beitedrifta, og om det vil vere behov for permanente gjerde.
Det er viktig at det vert tilstrekkeleg restvassføring i dei råka elvestrekningane, for å sikre landbruket sitt behov til vatning av jord- og hagebruksareal og husdyrhald. Etter vårt syn bør det takast høgde for at landbruksproduksjonen kan auke i framtida, og at behovet for vatning dermed kan bli større enn i dag.
Det går fram at det er planta mykje gran både i Grindsdalen og Henjadalen, og produksjons- tilhøva er gode. Det er viktig at framføring av ny kraftlinje ikkje hindrar framtidig hogst av granbestanda, t.d. bruk av taubane.
BEREDSKAPSFAGLEGE VURDERINGAR Generelt
Trygg og stabil forsyning av elektrisk kraft er eit viktig samfunnstryggleikstiltak. Utbygginga vil på eit generelt grunnlag vere eit positivt bidrag til den nasjonale kraftforsyningsbalansen.
Det er planlagd reserveinnmating til Leikanger frå kraftstasjonen i Suppam, og utbygginga vil såleis vere med på å betre el-forsyningstryggleiken lokalt. Konsekvensutgreiinga er
gjennomført etter plan- og bygningslova sine reglar, og er delvis basert på eksisterande materiale og delvis på ny kartlegging i felt. Vi registrerer at konsekvensane er gitt for første del av driftsfasen, og at utgreiinga omfattar både naturrisiko og verksemdrisiko.
Skredfare
Vurderingane av skredfare er gjennomført ved hjelp av skredfarekart, studiar av ortofoto, samtalar med grunneigarar og synfaringar i felt. På vestsida av Henjaelvi er eit avgrensa område vurdert som utsett for snøras, og konsekvensutgreiinga konkluderer med at"det vil sannsynlegvis halde å lage ein rasvoll av tunnelmasse like under skrenten". Det må greiast nærmare ut om rasvollenfaktisk vil sikre arbeidsforholda i området rundt tverrslag og massedeponi.
Flaumfare
Både Grindselvi og Henjaelvi har stort potensiale for transport av sediment, og i Henjadalen finst det enkelte område med noko rasaktivitet. Det er ikkje venta at flaumtilhøva i vassdraga vil endra seg vesentleg som følgje av det planlagde tiltaket, og erosjon og massetransport vil i flaumperiodar vere som i dag.
Drikkevassfors nin
Trygg forsyning av drikkevatn er eit viktig innsatsområde innan samfunnstryggleik. Leikanger vassverk nyttar overflatevatn frå Henjaelvi som einaste vasskjelde, og har på noverande tidspunkt ikkje anna reserve- eller krisevassforsyning. I drikkevassforskrifta § 11 er det krav til beredskapsførebuingar og beredskapsplanar, men Leikanger kommune har i dag ikkje nokon særskilt beredskap med tanke på ureining i nedslagsfeltet til vassverket.
Utbyggingsplanane vil redusere nedslagsfeltet til vassverket med om lag 70 %. I periodar vil summen av det samla uregulerte tilsiget frå restfelt og vasslepp forbi kraftverksinntaket verte mindre enn den vassmengda som skal dekke forbruket til vassverket, vatningsverk og eit settefiskanlegg. I søknaden er det difor lagt opp til minstevassføring for å sikre vass-
forsyningsinteressene i Henjaelvi. Som beredskapstiltak må det i slike periodar sleppast vatn frå magasinet i Store Trastadalsvatnet, og kapasiteten i magasinet bør difor kartleggjast nærmare. Det vil vidare vere tenleg om det vert lagt opp til automatisk styring av vasslepping forbi kraftverksinntaka slik at tilsiget til vassforsyninga vert sikra. Ved slepping av vatn frå Store Trastadalsvatnet må ein vere trygg på at vatnet ikkje frys på veg ned til vassverket i Henjadalen. Redusert vassføring i vassdraget gjer at ein 6g må sjå nærmare på faren for ising i sjølve inntaket til vassverket.
Vi ser det som positivt at det er sett i gang undersøkingar av tilhøve for å nytte
grunnvassforsyning frå Riverdalen som permanent eller reserve vassforsyningskjelde, då slik forsyning normalt sett vil gi godt vern mot ev. overflateureiningar i vassdrag. Ein må likevel vere sikker på at vasskvalitet og vassmengde i det aktuelle området vert uendra når vassføringa i Henjaelvi vert redusert til ei viss minstevassføring.
På grunn av redusert grunnvasstand kan privat vassforsyning i området Nygård — Suppam — Fjellheim verte redusert i anleggsperioden, og ved eventuell tørrlegging av desse
grunnvassbrønnane må utbyggjar ordne med alternativ vassforsyning i desse områda.
Ureinin av drikkevatn
I Norconsult-rapporten "Leikanger kraftverk. Konsekvensar og tiltak for vassforsyning"vert det konkludert med at kraftutbyggingsplanane vil "medføra ein liten, men likevel uakseptabel risiko for at drikkevassforsyninga kan bli øydelagd i kortare eller lengre periode". Olje- og drivstoffutslepp vil kunne få store konsekvensar for kommunal vassforsyning, då olje ikkje kan vaskast ut av membranane i Leikanger vassbehandlingsanlegg. Anleggsaktivitet vil auke risikoen for ureining av drikkevasskjelda Henjaelvi, og ein bør difor greie nærmare ut
moglegheita for å flytte vassinntaket oppstraums anleggsområdet i forkant av sjølve
anleggsperioden. Ein bør 6g leggje opp til hurtig stenging av inntaket til vassverket dersom ev. ureining vert varsla. Rapporten frå Norconsult tilrår at det vert utarbeidd beredskaps- planar som inngår i entreprenøren sine HMS-planar, og at det bør gjennomførast øvingar med alt anleggspersonell saman med vasseigar. Vi legg til grunn at desse tilrådingane vert følgde opp.
FYLKESMANNEN SI SAMLA VURDERING OG TILRÅDING
Leikanger kommunestyre har gjort vedtak om å tilrå at Sognekraft AS får konsesjon for ut- bygging av Henjaelvi og Grindselvi til kraftproduksjon etter alt. A. Kommunestyret har sett ein del føresetnader som m.a. går på at det må vera trygg drikkevassforsyning, med ut- greiing av tre alternative vassforsyningskjelder, og at ny drikkevasskjelde må vera på plass før ev. anleggsstart. Kommunen vil vidare ha minstevassføring tilsvarande 5-persentilen om sommaren og utsetjing av fisk i Henjaelvi for å sikre utøving av fiske for allmenta. Det er også knytt ein del føresetnader til landskapsomsyn. Dette gjeld m.a. terskelbygging for å oppretthalde vasspegelen, og krav til vegar og tippar.
Fylkesmannen vil spesielt vise til kommunen sine vurderingar og vedtak når det gjeld drikkevatn. Det er avgjerande at vassforsyninga er sikra både kvantitativt og kvalitativt før det ev. vert sett i gang vasskraftutbygging. Det er også heilt klart at det må sikrast ei
vassføring i alle delar av dei to vassdraga som ivaretek biologisk mangfald (inkludert fisk og anna liv i vassdraga), landskap, friluftsliv, fisk og fiske.
Dei viktigaste nasjonale miljøverninteressene er knytt til reduksjon av inngrepsfrie natur- område. Regulering av Store Trastadalsvatnet og alt. A vil gje store reduksjonar i eit vill- marksprega område. I tillegg vil dette alternativet føre til store endringar i dei lokalt viktige og mykje brukte friluftsområda. Reduksjon av inngrepsfrie område er i stor konflikt med nasjo- nale politiske føringar på miljøvernområdet, men desse ulempene for nasjonale verdiar, saman med ulemper for lokale verdiar, må vegast opp mot fordelane nasjonalt og lokalt.
Tilrådinq
Fylkesmannen konstaterer at Leikanger kraftverk har både fordelar og ulemper for storsamfunnet og lokalt.
Den omsøkte utbygginga etter alternativ A og regulering av Store Trastadalsvatnet er spesielt konfliktfylt i høve til nasjonale miljøverdiar knytt til inngrepsfrie naturområde.
Fylkesmannen vil be om at NVE vurderer nærare eit redusert alternativ B der Store Trastadalsvatnet ikkje vert aktivt regulert og der minstevassføringa i Henjaelvi vert auka. Dette vil gje ei vasskraftutbygging som i langt større grad er i tråd med nasjonal miljøvernpolitikk. Vidare vil eit slikt alternativ vere betre enn alternativ A med omsyn til dei lokale landskapsinteressene og livet knytt til elva.
Energimessig vil både ei utbygging etter det omsøkte alternativ A og eit redusert alternativ B vere eit positivt tiltak for framtidig oppdekking av fornybar energi.
Fylkesmannen har elles merka seg at lokaldemokratiet ved Leikanger kommunestyre ønskjer ei utbygging etter alternativ A, men med ein del føresetnader m.a. knytt til vassforsyning og auka minstevassføring i Henjaelvi. Slik vi har forstått det, er hovud- argumenta for Leikanger kommune knytt til kommunale inntekter frå ei utbygging og dermed sikring av tenestetilbodet i kommunen. Samstundes registrerer vi at det lokalt er stort engasjement også mot utbygging. Fylkesmannen vil elles spesielt understreke at det uansett val av alternativ er avgjerande at vassforsyningsinteressene vert
tilfredsstillande ivaretekne.
Fylkesmannen viser elles til dei faglege vurderingane for kvart område ovanfor.
Med helsing
4åt_.
Oddvar Flæte
f J.
Nils Erling Yndesdal fylkesmiljøvernsjef
Vedlego: Lenker til kart, fagrapportar m.m.
Kopi av e-post av 22.05.2008 frå DN med vurdering av Store Trastadalsvatnet i høve til INON
Kopi av brev datert 25.03.2009 frå Mattilsynet til Leikanger kommune
Ko i r. e- ost: Sognekraft AS Leikanger kommune
Sogn og Fjordane fylkeskommune Direktoratet for naturforvaltning
Mattilsynet, distriktskontoret for Indre Sogn
VEDLEGG: Lenker til kart, fagrapportar m.m.
Nasjonalt viktig kulturlandskap i Grindsdalen - kartavgrensing i Fylkesatlas:
htt ://www.f Ikesatlas.no/advanced default.as x?minX=52288&minY=6810113&maxX=634 47&maxY=6817329&la erld=92&ma Service=11&ma Cate o =Kate ori&lan =n nor Rapport om; "Verdifulle kulturlandskap i Norge":
htt ://www.dirnat.no/content.a ?thisld=1010022&lan ua e=0
Utvalde kulturlandskap: htt ://www.re 'erin en.no/nb/de Arnd/aktueltln heter/2009/mars- 09/kulturlandska -20-utval te-landska - ekt.html?id=551175
Miljøstatus, om kategoriar for fiskebestand:
htt ://so no fordane.mil'ostatus.no/msf theme a e.as x?m=1715.
Fra: Ole Torbjørn Nyvoll Sendt: 22. mai 2008 09:00 Til: '[email protected]' Kopi: Odd Kjærern; Olav Nord-Varhaug
Emne: VS: INON i Leikanger - Dam/ magasin i Trastadalsvatnet Viktighet: Høy
Hei
Jeg viser til kontakt ang saken i april og mai. og senest til telefonsamtale i ukc 20.
Multiconsult sin forespørsel (kortversjon):
Store Trastadalsvatnet i Leikanger kommune er demmet opp 3 m. Dette ble gjort for mange tiår siden for å sikre vannforsyningen til landbruket og fruktdyrkerne nede ved Sognefjorden. Dammen har en luke i bunnen, og vannstanden kan med andre ord senkes 3 ru i forhold til HRV. Det er svært sjelden at denne reguleringen er i bruk. I de senere årene har vannstanden vært mer eller mindre konstant pa HRV, og det er vel kun i ekstreme tørkeperioder at det har vært aktuelt å tappe vann fra Store Trastadalsvatnet.
Det er ikke tatt hensyn til dette inngrepet i DNs INON-data (INONver01 03), men det antar jeg kanskje skyldes at DN ikke har vært klar over reguleringen (dammen ligger ikke inne på n50 eller tilsvarende kartdata fra Statens kartverk), I DNs INON-kriterier star følgende om hvilke typer inngrep som ligger til grunn for INON-beregningene:
Når det gjelder Store Trastadalsvatnet er den opprinnehge vannstandsendnngen (3 m) over "minstekraver som er angitt i kriteriene (1 m) Imidlertid star det at dette punktet i hovedsak gjelder magasiner der periodiske
reguieringer Innebærer vannstandsenImInger og eller -ser knInger pa over 1 m. Skjer tappingen fra Store Trastadalsvatnet sa sjelden at magasinet ikke lenger kan sies a ha en periodisk regulering? For de fleste som ferdes i dette omradet vil nok landskapet fremstå som inngrepsfrat (siden darnrnengjør lite ute av seg i landskapet og vannstanden stort sett alltid ligger pa HRV).
DNs vurdering:
Vi har sett på saken og kontaktet flere instanser angaende denne dammen i Store Trastadalsvatnet - og bruken av magasinet.
Ut fra dette er vi kommet fram til at verken selve damkonstruksjonen eller rnagasinet idette tilfellet kan defineres som tyngre tekniske inngrep.
Dette med bakgrunn i
• vi ikke oppfatter at magasinet er regulert slik et magasin i ordinær drift reguleres (kun tappet LITT ned 2-3 ganger siste 20 år), og kan da ikke sies å ha en periodisk regulering
• selve damkonstruksjonen opprattes å være en mindreilettere konstruksjon bygd i naturstein for om lag 75 år siden. Denne er nå delvis tilgrodd og framstår som et kulturminne på linje med en del
fløtningsdammer ? som heller ikke defineres som tyngre tekniske inngrep
INON-status per 2003 (INONver. 01.03) for dette området i Leikanger betrakter vi fortsatt som nktig også ut fra de opplysningene som er kommet fram i den senere tid. Dammen i Trastadalsvatnet lå heller ikke inne i NVE sitt damregister /magasinregister ved siste oppdatering av INON per 2003.
Med hilsen Ole T. NyvoN
Rådgiver, Arealforvaltningsavdelingen TIL 73 58 08 11 - Fax 73 58 05 01
Leikanger kommune Skrivarvegen 7 6863 Leikanger
Att Perl-lolen
5/c)
Ugradert
vf Dykkar ref:
Vår ref:
Dato:
Org nr:
06/144/PH/S10/
2009/28022 25 03 2009 985 399 077
cs,
Leikanger kraftverk Konsekvensar for Leikanger vassverk
Den 06 03 2009 mottok Mattilsynet brev frå Leikanger kommune, der kommunen ønskte fråsegn frå Mattilsynet vedrørande Norconsult sin rapport om konsekvensar og tiltak for vassforsyninga i Leikanger kommune i samband med utbygging av Leikanger kraftverk.
Mattilsynet fører tilsyn med vassforsyningssystem etter FOR 2001-12-04 nr 1372: Forskrift om vannforsyningssystem og drikkevann (Drikkevannsforskriften)
Formålet med forskrifta er å sikre forsyning av drikkevatn i tilfredsstillande mengder og av tilfredsstillande kvalitet, herunder å sikre at drikkevatn ikkje inneheld ureining av noko slag og er helsemessig trygt
Det er vassverkseigar (i dette tilfellet Leikanger kommunen) sitt ansvar å sjå til at interessene til vassverket vert ivaretekne Mattilsynet har tilsynsansvar overfor vassverkseigar. Mattilsynet si oppgåve er å føre tilsyn med at vassverkseigar utfører pliktene sine med å sikre at vassverket har nok vatn med god kvalitet og tilfredsstillande leveringssikkerheit
Mattilsynet er ikkje høyringsinstans i saka, men er bedt av Leikanger kommune om å kome med fråsegn til rapporten frå Norconsult.
Det er eit viktig prinsipp i norsk vassforsyning at ein så langt som mogleg baserer
drikkevassforsyninga på kjelder som frå naturen si side har god kvalitet og er lite utsette for ureining, og at ein gjennom vernetiltak reduserer moglegheita for ureining mest mogleg Dette gir best sikkerheit for vassforsyningssystemet
Leikanger vassverk har klausuleringsbestemmelsar for nedslagsfeltet og vasskjelda (Henjaelva), og målet er at råvatnet skal ha så god kvalitet som mogleg
Leikanger vassverk er godkjent med nedslagsfelt og kjelde som 1 hygieniske barriere og membran som 2 barriere„ Analyseresultat dei siste åra har synt at den bakteriologiske kvaliteten på råvatnet ikkje er god nok til at nedslagsfelt/kjelde kan halde fram å vere definert som den første hygieniske barriera. Leikanger vassverk har derfor fått pålegg frå Mattilsynet om installering av ei teknisk hygienisk barriere i tillegg til membrananlegg, og prosessen med m a installering av UV- anlegg er i gang
Sjølv om det no vert 2 tekniske hygieniske barrierer i vasshandsaminga er det viktig å unngå reduksjon i kvalitet på råvatnet, jamfør hovudprinsippet om at ein skal unngå ureining av råvatnet.
Mattilsynet
503000 - Distriktskontoret for Indre Sogn Saksbehandlar: Grete Mollan Breisnes Tlf: 57629500
Besaksadresse: Granden 23 E-post: ostmottak mattl net.no (Hugs namnet til mottakaren)
www mattilsynet no Postadresse: Postboks 383
Pelles postmottak, Postboks 383 2381 Brumunddal
Telefaks: 23 21 68 01
Det går fram at rapporten frå Miljøfagleg Utredning AS at vegen i Henjadalen truleg vert mykje nytta også etter at anleggsperioden er over. Dersom vassinntaket i bygge- og driftsperioden vert på eksisterande plass er det viktig å vidareføre klausuleringsbestemmelsane for
nedslagsfelt/kjelde
Redusert råvasskvaket fører til større risiko dersom dei tekniske løysingane i vassbehandlingsanlegget sviktar, og kan og føre til større belastning på anlegget
1 rapporten frå Norconsult går det fram at det pågår prøveboring og testing av grunnvatn ved Henjaelva I Riverdalen Resultata frå dette prosjektet er ikkje klare enda.
Ein eventuell grunnvassbrønn i Riverdalen vil vere positivt både som ny hovudvasskjelde og eventuelt som reservevasskjelde. Men det forutsett at kjelda tilfredsstiller krava i
drikkevassforskrifta til både kvalitet, mengde og leveringssikkerheit på drikkevatnet Dersom det på eit seinare tidspunkt skal vere aktuelt å godkjenne ei grunnvasskjelde i Riverdalen, så må ein vere sikker på at vasskvalitet og vassmengde vert uendra når vassføringa i Henjaelva vert endra til berre minstevassføring.
Vurderingane under er gjort med tanke på at vassinntaket vert på eksisterande plass i Henjaelva Mo le e ne ative konsekvensar for Leikan er vassverk.
Vasskvalitet:
Opplysningane i rapporten frå Norconsult fortel at opptil 80% av vassmengda ved vassinntaket vil forsvinne, og det er i hovudsak vatn frå dei høgstliggjande områda (fjellvatn og smeltevatn frå bre).
Korleis vil dette påverke kvaliteten på vatnet ved vassinntaket?
Temperatur.
Det går fram av rapporten at temperaturen på vatnet i elva vil auke i snitt med 1-2°C, og at maksimumstemperaturen om sommaren truleg vil auke med om lag 5°C. (Vasstemperatur på over 20°C i august). Dette er på den tida av året at den bakteriologiske kvaliteten på råvatnet har vist seg å vere dårlegast Vil denne auken i temperatur påverke den
bakteriologiske kvaliteten på råvatnet? Vil bakteriesamansetninga i råvatnet bli endra som ein konsekvens av endringane? Vil t d bakteriar få betre overleving om sommeren pga auke i vasstemperatur?
Lukt, smak.
Auka vasstemperatur kan gje endringar av smak ag lukt, då temperaturauke forsterkar eventuelle avvik
- Auke i vasstemperatur om sommaren er uheldig for oppfatninga av friskt og godt drikkevatn Om sommaren kan "kaldt" drikkevatn vere over 20°C.
Bakteriologisk kvalitet.
Etter utbygging av kraftverket vil råvatnet hovudsakleg bestå av vatn frå lågareliggjande område Vatnet frå dei høgstliggjande områda er antatt å ha den beste kvaliteten, og gir ein fortynnande effekt på vatnet frå lågareliggjande område Vil bakteriologisk kvalitet, smak og lukt av drikkevatnet bli påvirka når vassmengda ved vassinntaket vert redusert med inntil 80%, og det er stort sett vatn frå dei lågastliggjande områda som er att?
Hygieniske barrierer, farge, turbiditet, UV-transmisjon.
- I rapporten frå Norconsult går det ikkje fram orn (og eventuelt korleis) farge, turbiditet og UV-transmisjon vert påvirka ved redusert vassføring og endring i vasskvalitet.
Dagens vassbehandling (og det planlagte UV-anlegget) er bygd opp og dimensjonert etter verdiar ein kjenner og har erfaring med. Korleis vil eventuelle endringar i vasskvalitet (t.d farge, turbiditet, UV-transmisjon) påverke behandlingsprosessane? Vil dei hygieniske barrierane fungere som forutsett? Vil eksisterande behandlingsanlegg (og planlagt UV) fungere tilfredsstillande i byggeperioden og i driftsperioden etter at vassføringa er redusert med 80% og vasskvaliteten eventuelt er endra?
Vaskevatn frå tunnelarbeid og avrenningsvatn frå anleggsområdet og frå massecleponi må bli sedimentert før det går til vassdraget Vanligvis vil dei største partiklane bli sedimentert nokså raskt, mens dei minste partiklane som sedimenterer langsomt, vil bli tilført
vassdraget og farge vatnet over betydelige strekningar nedstrøms Desse medfører
Side 2 av 4
imidlertid ingen alvorleg fare for livet i vassdraget eller bruken av vatnet (Utdrag fra rapport frå Multiconsult)
Kva for konsekvensar vil denne tilslamminga med finpartikulære partiklar få for drift og effekt av vassbehandlingsanlegget?
Det går fram av rapporten at det skal bli slept ut vatn frå dernninga i Trastadalsvatnet periodar der minstevassføringa i elva gir for lite vatn til vassverket (både sommer og vinter) Vil dette føre til ein situasjon i elva om sommaren som liknar "flom", og kva konsekvensar vil det få for vasskvalitet og vassbehandlingsanlegg?
Når eit eventuelt kraftverk har kome i drift, må ein anta at det kan oppstå situasjonar (planiagte og ikkje planlagte) der turbinane må bli slått av Vil slike situasjonar påverke vasskvaliteten ved vassinntaket i Henjaelva?
Ureining med olje og drivstoff
Det går fram av rapporten frå Norconsult at ureining av råvatnet med olje og drivstoff kan skje I anleggsperioden I tillegg er konsekvensen at drikkevassforsyninga kan bli øydelagt i kortare eller lengre periodar.
Dette fører til ein uakseptabel risiko for Leikanger vassverk Vassinntaket er nedstraums der anleggsarbeidet vil pågå
Leikanger vassverk har på noverande tidspunkt ikkje anna reserve- eller krisevassforsyning enn Henjaelva
I drikkevassforskrifta § 11 er det krav til beredskapsførebuingar og beredskapsplanar, og ein del av dette arbeidet er å gjennomføre risikoreduserande tiltak
Som risikoreduserande tiltak foreslår Norconsultisin rapport ein del avbøtande tiltak i anleggsperioden.
Mattilsynet meiner at dersom kraftverket vert utbygd, og med plassering av vassinntak som i dag, så vil det auke risikoen ved vassforsyningssystemet ut over formål og krav i Drikkevassforskrifta.
I rapporten frå Norconsult går det fram at det ikkje vil vere mogleg å flytte vassinntaket oppstraums anleggsområdet. Grunnen til dette skal vere at risiko for ureining av vatnet ved legging av ny vassledning vert for stor.
Samstundes er det skissert ulike tiltak for å redusere risiko for olje- og drivstoffureining i byggeperioden
Mattilsynet ser ikkje kvifor det er mogleg å gjennomføre avbøtande tiltak I byggeperioden for å hindre at drikkevatnet vert ureina, medan det ikkje er mogleg med avbøtande tiltak i forkant ved legging av ny vassledning oppstraums anleggsornrådet
Mattilsynet ville ønske ei betre utgreiing av dette,
Mattilsynet meiner at det må bli vurdert å utgreie betre å flytte vassinntaket oppstraums anieggsområdet
Leveringssikkerhet:
Det går fram av rapporten frå Norconsultavvassføringa ved vassinntaket vil bli redusert med 80%
store delar av året
Som avbøtande tiltak er nemnt at det skal bli slept ut vatn frå demninga i Trastadalsvatnet ved behov.
Dersom dette skal vere eit akseptabelt beredskapstiltak ved fare for vassmangel så må detbli garantert at vatnet ikkje frys på veg ned til vassinntaket. Vassverkseigar må vere sikre på at det alltid skal vere nok vatn av tilfredsstillande kvalitet ved vassinntaket
Det er kjent at Leikanger vassverk har hatt tilfelle med ising i vassinntaket
Vil redusert vassføring auke risikoen for ising i vassinntaket, og vil det dermed bli større risiko for at det kan oppstå situasjonar der det vert for lite vatn til å oppretthalde tilstrekkeleg produksjon?
Side 3 av 4
,V)
Andre mo le e ne ative konsekvensar.
Eit anna punkt er vassforsyning frå private brønnar i Grindsdalen
I anleggsfasen vil inniekkasje til tunnelen kunne føre til at grunnvassbrønnen på m a Suppam og oppkoma på Fjellheim får mindre vatn eller vert turriagde Vasstanden i brønnen og oppkoma må difor haldast under oppsyn, slik at alternativ vassforsyning kan ordnast inntil
anleggsarbeidet er avslutta og grunnvassnivået i området tek seg opp att til normalt nivå Av alternativ vassforsying er det vel først og fremst utplassering av tankar og etterfylling med vatn frå tankbil som er mest aktuelt i dette området Utover dette er det ikkje naudsynt med avbøtende tiltak (Sognekraft AS Naturressursar)
Dersom dette dreier seg om lengre periodar så er truleg utkøyring av vatn på tank, slik at bebuarane kan hente sjølv, ikkje er ei god nok løysing
Dersom dette rammer vassforsyninga til Kaikroa på Hella (næringsmiddelverksemd med eiga vassforsyning) så må det bli lagt til retta for tilfredsstillande vassforsyning der
I rapporten frå Norconsult, under kapittel 6 "Konklusjonar" er det for Leikanger vassverk stort sett uheldige konsekvensar pga mogleg ureining med olje- og drivstoff som er omtalt
Kva med dei endringane i vasskvalitet (farge, turbiditet, lukt, smak, UV-transmisjon) som eventuelt kjern som ein konsekvens av anleggsdrift og drift av kraftverket?
Mattilsynet ønsker ei betre utgreiing av dette
Mattilsynet er positive til forslag til tiltak som ombygging av vassinntak slik at forsyning frå elva umiddelbart kan bli stoppa, samt utviding av volum på reintvassbasseng
Stopp av forsyning frå elva forutsett at grunnvatn med tilfredsstillande kvalitet kan bli kopla til.
I tillegg til konklusjonane under er det mange spørsmål tidlegare i teksten som Mattilsynet meiner står ubesvart i rapporten frå Norconsult
Konklusjonar.
Mattilsynet ser at risiko for ureining av drikkevatn med olje/drivstoff/slam i anleggsperioden vert uakseptebelt stor, og meiner at alternativt vassinntak oppstraums anleggsområdet må bli betre utgreia
Dersom eksisterande vassinntak skal bli nytta må moglege endringar i vasskvalitet (t d farge, turbiditet, UV-transmisjon) i anieggs- og driftsfasen bli betre utgreia Vassverkseigar må sikre at dei hygieniske barrierane vil fungere tilfredsstillande
Det må bli sikra at drikkevatnet ikkje får redusert kvalitet for parametrane lukt og smak
Med helsing
c ,w,-(.1)....a2, L'a,-,--ktz-t-9 (
G.--k-e- MotL7,---t-ar...):s<vz_s .,
TriPlellan Grete Mollan Breisnes
distriktssjef førsteinspektør
Side 4 av 4
