Høyanger kommune
Postboks 159, 6991 Høyanger
E-post: [email protected]
FYLKESMANNEN
I SOGN OG FJORDANE
TILSYNSRAPPORT
SKULEN SITT ARBEID MED ELEVANE SITT PSYKOSOSIALE MILJØ
Høyanger kommune – Høyanger skule
2016
Sak 2016/1848
2 Innhald
Samandrag ... 3
1. Innleiing ... 5
2. Om tilsynet med i Høyanger skule i Høyanger kommune ... 6
2.1 Fylkesmannen fører tilsyn med offentlege skular ... 6
2.2 Tema for tilsyn ... 6
2.3 Om gjennomføringa av tilsynet ... 7
3. Elevenes psykososiale miljø: førebyggjande og individuelt retta arbeid ... 8
3.1. Rettslege krav ... 8
3.2 Fylkesmannens undersøkingar ...10
3.3. Kommunens merknader på førebels rapport ...20
3.4 Fylkesmannens vurderingar ...24
3.5. Fylkesmannens konklusjon ...29
4. Elevanes psykososiale miljø: medverknad, informasjon og forvaltning ...30
4.1 Rettslege krav ...30
4.2 Fylkesmannens undersøkingar ...32
4.3. Kommunens merknader på førebels rapport ...39
4.4. Fylkesmannens vurderingar ...42
4.5. Fylkesmannens konklusjon ...43
5. Førehandsvarsel om vedtak ...45
6. Varsel om pålegg ...46
Vedlegg 1: Dokumentasjonsgrunnlag ...48
Vedlegg 2 Deltaking ...50
3
Samandrag
Tilsynsrapporten gir ikkje ei heilskapsvurdering av skuleeigaren og skulen. Rapporten omhandlar berre resultat knytt til temaet som er valt og på det tidspunktet tilsynet er gjennomført.
Når det gjeld metode for tilsyn etter opplæringslova, har Utdanningsdirektoratet utarbeidd eiga handbok som Fylkesmannen skal nytte. Handboka1 ligg på
Utdanningsdirektoratet sine internettsider.
Under pkt. 3.1. og 4.1. går vi gjennom dei rettslege krava.
Under pkt. 3.2. og 4.2. «Fylkesmannens undersøkingar» har vi med alle kontrollspørsmåla der vi tek vi med ein del av eigenvurderingane frå rektor og lærarar, innhald i aktuelle dokument og kva som kjem fram under intervju. Under desse punkta vurderer vi i liten grad om forholda er i samsvar med regelverket.
Under pkt. 3.3. og 4.3. har vi teke vi med kommunens merknader til førebels rapport.
Under «Fylkesmannens vurderingar» i pkt. 3.4. og 4.4. drøftar vi observasjonane (3.2. og 4.2.) og kommunens merknader (3.3. og 4.4.) opp i mot minimumskrava i regelverket og konkluderer under pkt. 3.5. og 4.5.
Tema
Tilsynet sitt tema er delt i to hovuddelar;
førebyggjande og individuelt retta arbeid
medverknad, informasjon og forvaltning
Gjennom undersøkingar av skulen sin praksis skal eventuelle regelverksbrot i samband med tilsynstemaet avdekkast. Fylkesmannen vil gjennom pålegg om retting krevje at eventuelle regelverksbrot blir retta.
Gjennomføring
Fylkesmannen opna 18.05.2016 tilsyn med skulen sitt arbeid med elevane sitt
psykososiale miljø ved Høyanger skule. Fylkesmannen sine vurderingar og konklusjonar er baserte på skriftleg dokumentasjon og intervju, jf. vedlegg 1: Oversyn over innsend dokumentasjon og vedlegg 2: Oversyn over deltakarane i tilsynet. Det er gjennomført intervju med foreldre- og elevrepresentantar i råd og utval, og rektor og tilsette (lærarar og fagarbeidar/assistent) ved Høyanger skule. Kommunen har sendt inn kommentarar til førebels rapport.
Avdekte regelverksbrot
Vi har konstatert regelverksbrot under begge hovuddelane i tilsynet.
1 Metodehåndbok for tilsyn - en håndbok for tilsyn i metode for tilsyn etter barnehageloven og opplæringsloven.
4 Tilsynsrapporten og vegen vidare
Høyanger kommune tok imot førebels tilsynsrapport 20.10.2016 og vi gjennomførte sluttmøte med kommunen og skulen 07.11.2016. Under sluttmøtet deltok også samarbeidsutvalet på Høyanger skule, jf. vedlegg 2.
Høyanger kommune hadde frist til å kommentere førebels tilsynsrapport og varsel om pålegg innan 14.11.2016. Kommunen har rett til å uttale seg om innhaldet i rapporten og kan uttale seg om alle sider av saka:
vår tolking av dei rettslege krava
faktum vi har lagt til grunn
vår vurdering av faktum opp mot dei rettslege krava
våre konklusjonar
reaksjonane vi varslar at kan bli aktuelle (påleggspunkt/korreksjonspunkt) Vi fekk svar frå Høyanger kommune innan fristen. Der vi har konkludert brot på
regelverket går dette fram i rapporten og er oppsummert som varsel om pålegg, jf. pkt 6.
Det er kommunen som har det overordna ansvaret for at krava i opplæringslova blir etterlevde, jf. opplæringslova § 13-10 første ledd. Kommunen er derfor adressat for denne tilsynsrapporten.
Høyanger kommune har rett til å rette varsel om regelverksbrot, jf. kommunelova § 60 d.
Frist for retting er 01.03.2017.
Kommunen må innan denne datoen sende Fylkesmannen ein erklæring om at dei ulovlege forholda er retta. Dersom regelverksbrota ikkje er retta innan den fastsette fristen, vil Fylkesmannen vedta pålegg om retting. Eit eventuelt pålegg om retting vil ha status som enkeltvedtak og kan klagast på, jf. forvaltningslova kapittel VI.
5
1. Innleiing
Vi opna den 18.05.2016 tilsyn med skulens arbeid med elevane skulens arbeid med elevane sitt psykososiale miljø ved Høyanger skule i Høyanger kommune.
Det er kommunen som har det overordna ansvaret for at krava i opplæringslova blir etterlevde, jf. opplæringslova § 13-10 første ledd. Kommunen er derfor adressat for tilsynsrapporten.
Tilsynet har avdekt brot på gjeldane regelverk. Tilsynsrapporten gjev førehandsvarsel om at Fylkesmannen kan vedta å pålegge kommunen retting av regelverksbrot, jf.
forvaltningslova § 16. I tilsynsrapporten får Høyanger kommune rimeleg frist til å rette regelverksbrota før vi eventuelt vedtek pålegg om retting.
Frist for retting er 01.03.2017.
6
2. Om tilsynet med i Høyanger skule i Høyanger kommune
2.1 Fylkesmannen fører tilsyn med offentlege skular
Fylkesmannen fører tilsyn med kommunen som offentleg skuleeigar, jf. opplæringslova § 14-1 første ledd. Fylkesmannens tilsyn på opplæringsområdet er tilsyn med det
lovpålagde, jf. kommunelova § 60 b.
Fylkesmannens tilsyn med offentlege skular er utøving av myndigheit og skjer i samsvar med reglane for dette i forvaltningsretten.
I dei tilfella der Fylkesmannen konkluderer med at eit rettsleg krav ikkje er oppfylt, blir dette sett på som regelverksbrot, uavhengig av om det er opplæringslova eller forskrifter fastsett i medhald av denne lova som er brotne.
2.2 Tema for tilsyn
Opplæringslova § 13-10 om forsvarleg system og § 9a-4 om internkontroll
Det er ikkje ført særskilt tilsyn med opplæringslova § 13-10 andre ledd i dette tilsynet.
Opplæringslova § 13-10 andre ledd er ein overordna regel som pålegg skuleeigar å ha eit forsvarleg system for oppfølging av alle lovkrava. I tidlegare tilsyn har det vore stort fokus på internkontrollsystemet i kommunane. I denne omgang er det internkontrollen ved Høyanger skule knytt til elevane sitt psykososiale miljø det blir ført tilsyn med.
Kravet til internkontroll i samband med dette er særleg regulert i opplæringslova § 9a-4, jf. § 9a-3 første ledd.
Kommunens ansvar
Sjølv om opplæringslova legg ansvaret på skuleleiinga for den daglege gjennomføringa og etterlevinga av dei kontrollerte reglane, er det kommunen som har det overordna ansvaret. Det er kommunen som skuleeigar som må syte for at skuleleiinga ved kvar skule etterlever krava og pliktene i lova, og at dei tilbyr dei tenestene og aktivitetane som lova omtalar.
Oppfyllinga av elevane sin rett til eit godt psykososialt miljø skjer på skulen. Det er skuleleiinga og dei tilsette som i det daglege må arbeide for eit godt skulemiljø.
Kommunen som skuleeigar er likevel øvste ansvarlege for at pliktene etter kapittel 9a blir oppfylte. Dette inneber at det er kommunen som er ansvarleg for oppfylling av elevane sine rettar sjølv om det tilsynet har undersøkt har vore handlingar som skjer i skulen.
7 Føremålet med tilsynet
Det overordna målet med tilsyn med kap. 9a er å rette merksemda mot og styrkje arbeidet med det psykososiale miljøet ved skulane og skulane si evne til å førebyggje og handtere krenkjande åtferd. Gjennom kontroll med om skulane følgjer lovkrava på dette feltet, skal eventuell lovstridig praksis avdekkjast. Gjennom pålegg om endring skal slike forhold rettast opp.
Eit godt skulemiljø er ein viktig innsatsfaktor for ein god skule og for realisering av føremålsparagrafen i § 1-1 i opplæringslova. Manglar ved skulemiljøet kan føre til
mistrivnad blant elevane, og det vil kunne ha direkte innverknad på læringsutbytet deira.
Dei overordna føremåla med tilsynet er å:
sikre at skuleeigarar og skuleleiarar driv eit aktivt og førebyggjande arbeid for å sikre elevane eit godt psykososialt miljø
sikre at skuleeigarar og skuleleiarar syter for at dei tilsette på ein tilfredsstillande måte handterer krenkjande åtferd som dei får kunnskap eller mistanke om
sikre at skuleeigarar og skuleleiarar syter for at elevar, foreldre, råd og utval blir involverte og engasjerte i skulemiljøarbeidet
Tilsynsrapporten gir ikkje ei heilskapsvurdering av skulen og skuleeigaren. Rapporten omhandlar berre resultat knytte til temaet som er valt.
2.3 Om gjennomføringa av tilsynet
Tilsyn med Høyanger kommune ved Høyanger skule vart opna gjennom varselbrev 18.05.2016. I brevet vart det bedt om at leiinga og lærarane nytta
eigenvurderingsmateriellet i RefLex2.
Fylkesmannen har kravd at kommunen legg fram eigenvurderingar og tilhøyrande dokumentasjon med heimel i kommunelova § 60 c. Kommunen hadde frist til 29.08.2016. På grunn av forseinkingar i samband med renovering av
administrasjonsbygget ved skulen, vart fristen for lærarane sine eigenvurderingar utsett til 05.09.2016. Vi mottok skulen sin dokumentasjon innan fastsatte fristar. Det stadlege tilsynet vart gjennomført slik:
Intervju 13.09.2016 med representantar for foreldre ved Høyanger skule
Opningsmøte på rådhuset i Høyanger 14.09.2016
Intervju med representantar for elevane 14.09.2016
Intervju med rektor, skuleleiing, lærarar og fagarbeidar/assistent 14.09.2016
Førebels tilsynsrapport datert 20.09.2016.
Fylkesmannens vurderingar og konklusjonar er baserte på eigenvurderingar, skriftleg dokumentasjon og opplysningar frå intervju.
2 RefLex er eit nettbasert verktøy som skal gi offentlege skolar og skoleeigar hjelp til å vurdere om eigen praksis er i samsvar med opplæringslova med tilhøyrande forskrifter;
http://www.udir.no/Regelverk/regelverk/tilsyn/egenvurdering/RefLex---hjelp-til-a-vurdere-eigen-praksis/
8
3. Elevenes psykososiale miljø: førebyggjande og individuelt retta arbeid
Under pkt. 3.1. går vi gjennom dei rettslege krava for dette kapittelet. Under pkt. 3.2.
«Fylkesmannens undersøkingar» har vi med alle kontrollspørsmåla der vi har med ein del av innhaldet i eigenvurderingane til rektor og lærarane, innhald i aktuelle dokument og kva som kjem fram under intervju. Under dette punktet vurderer vi i liten grad om forholda er i samsvar med regelverket.
Under pkt. 3.2. «Fylkesmannens undersøkingar» viser vi til våre observasjonar og under pkt. 3.3. «Fylkesmannens vurderingar» drøftar vi desse nærare opp mot lovverket.
3.1. Rettslege krav
Elevanes rett til eit godt psykososialt miljø
Alle elevar har rett til eit godt psykososialt miljø som fremmer helse, trivsel og læring, jf.
§ 9a-1. Retten etter § 9a-1 er ein individuell rett, der elevens subjektive oppleving av miljøet er avgjerande. Elevens individuelle rett er ikkje oppfylt med mindre eleven sjølv opplever at skulemiljøet har ein tilfredsstillande verknad på hans eller hennar helse, trivsel og læring. Retten til eit godt psykososialt miljø inneber altså ikkje berre en rett til fråvær av krenkingar, men ein rett til å oppleve at det psykososiale miljøet fremmer hans eller hennar helse, trivsel og læring. Skulen må syte for at alle elevane ved skulen
opplever at det psykososiale miljøet er godt. Lova er ikkje oppfylt før alle elevane ved skulen opplever eit godt psykososialt miljø. Elevane har plikt til å opphalde seg i skulen kvar dag og har ikkje like stor moglegheit som vaksne til å velje sitt miljø. I forarbeida til lova er det difor lagt vekt på at skulen må gjere «sitt ytterste» for at opphaldet ikkje blir til skade for elevane (Ot.prp.nr.72 2001-2002).
Skulens plikter
Skulens plikt til å jobbe systematisk og førebyggjande (internkontroll)
Skulen må arbeide systematisk for å fremme elevens psykososiale miljø, jf. §§ 9a-4 og 9a-3 første ledd. Det førebyggande arbeidet skal vere aktivt, systematisk og kontinuerlig for å fremme eit godt psykososialt miljø, og må sjåast i forhold til den overordna norma i
§ 9a-1 om elevens individuelle rett. Skulen skal jobbe etter eit «føre-var-prinsipp» og førebygge brot på elevens rett til et godt psykososialt miljø som fremjar helse, trivsel og læring. Systemet må dekke alle krava i kapittel 9a. Føremålet med det systematiske skulemiljøarbeidet er å sikre at elevens rett vert oppfylt ved at skulen jobbar
kontinuerleg og systematisk for eit godt miljø og sikrar at problem vert oppdaga og blir tatt hand om i tide. Dette kallast også internkontrollreglar som skulen må følgje for å oppfylle sin plikt til å jobbe systematisk og førebyggande. Arbeidet kan delast inn i seks fasar:
Fase 1: Skulen må kartlegge situasjonen på skulen i forhold til krava i opplæringslova kapittel 9a m.v.
Fase 2: Skulen må fastsette konkrete mål for skulemiljøet og skulemiljøarbeidet.
Fase 3: Skulen må utarbeide et system for oppfølging av krava i kapittel 9a.
Fase 4: Skulens leiing må innarbeide systemet blant dei tilsette.
9 Fase 5: Skulens leiing må sikre at skulemiljøarbeidet er kontinuerleg, aktivt og systematisk, og i samsvar med systemet.
Fase 6: Skulens leiing må jamleg evaluere skulens system og det systematiske arbeidet.
Alle fasane er rettslige krav som skulen må oppfylle, jf. §9a-4. Skuleleiinga har ansvaret for den daglige oppfølginga av skulens systematiske arbeid. Skulen må kunne
sannsynleggjere at dei har eit system for internkontroll. Systemet må vise kva som skal gjerast, korleis det skal gjerast, kven som skal gjere det, når det skal gjerast og kva som faktisk blir gjort.
Systemet må fange opp både korleis elevane generelt og den enkelte eleve opplever skulemiljøet, og syte for at det vert sett inn nødvendige tiltak dersom elevane generelt eller enkeltelevar ikkje får oppfylt sin rett etter § 9a-1. Systemet må hele tida
evaluerast.
Individuelt retta arbeid: dei tilsette si handlingsplikt
Handlingsplikta gjeld for alle som har eit tilsettingsforhold/ein arbeidsavtale med
skuleeigar. Dette inkluderer også lærarvikarar og andre med mellombelse arbeidsavtalar.
I tillegg til lærarar, tilsette som arbeider i skulefritidsordning/aktivitetskulen og
miljøarbeidarar, gjeld handlingsplikta også til dømes vaktmeister, reingjeringspersonale og kontorpersonale som er tilsett ved skulen. Skulen må syte for at alle tilsette har kunnskap om handlingsplikta, og kva denne inneber. Dette inngår i det systematiske arbeidet. Handlingsplikta kan delast inn i fire steg:
1. Den tilsette må undersøkje saka
Det er tilstrekkelig at ein tilsett har mistanke om at ein elev er blir utsatt for krenkjande ord og handlingar, for at plikta til å undersøkje forholdet trer inn. Mistanke inneber ein
«føling» eller ei meining om at ein elev blir utsatt for krenkjande ord og handlingar. Det trenger ikkje vere vedvarande krenkjande handlingar, det er tilstrekkeleg at den tilsette får mistanke om éin krenkjande handling eller uttale for at handlingsplikta skal tre inn.
Sjølv om til dømes utsegna står fram som ein del av en akseptert kultur i elevgruppa, er det likevel ei krenking dersom ein eller fleire elevar opplever det som ei krenking.
2. Den tilsette må varsle skuleleiinga
Dersom den tilsette får stadfesta gjennom undersøkingar at ein elev er blitt utsatt for krenkjande ord og handlingar, må vedkomande varsle skuleleiinga. Dette kan også gjelde sjølv om eleven sjølv seier at han eller ho ikkje er utsatt for krenkjande ord og
handlingar. Det kan vere mange grunner til at ein elev som for eksempel vert mobba, ikkje innrømmer dette for ein lærar. Når ein tilsett varslar skuleleiinga, kan dette skje både skriftlig og munnleg. Det viktige er at skulen har ei felles forståing av når det skal varslast, og korleis det skal skje. Dette er ein del av skulens systematiske arbeid med å sikre elvene eit godt psykososialt miljø.
3. Den tilsette må gripe inn sjølv dersom det er nødvendig og mogleg
Dersom det er nødvendig og mogleg, må den tilsette i tillegg sjølv gripe inn. Føremålet med denne regelen er å stanse uønska handlingar snarast mogleg for å unngå eller redusere fysiske og psykiske skader hos dei involverte. Kva som vil vere eigna måte å
10 gripe inn på, kjem an på korleis eleven blir krenka. Dersom krenkinga er verbal, plikter den tilsette å stoppe dette. Dersom elevar slåst eller fysisk mishandlar ein annan elev vil det også vere nødvendig å gripe inn, men om den tilsette sjølv skal gå inn og skilje elevane kjem an på vedkomandes eigne føresetnader og situasjonen elles. Det kan berre krevjast at ein tilsett grip inn i ein slik i situasjon dersom det kan reknast som forsvarleg.
Ein tilsett skal ikkje utsette seg sjølv for fare. Det kan eventuelt vere nødvendig å hente hjelp frå andre eller å ringe politiet for hjelp.
4. Skuleleiinga må oppfylle den krenka elevens rett til eit godt psykososialt miljø Den enkelte tilsette si plikt til å undersøkje og varsle ved mistanke om krenkjande ord eller handlingar, og å gripe inn sjølv dersom det er nødvendig og mogleg, følgjer av § 9a- 3 andre ledd. Sjølv om det ikkje følgjer av denne regelen, har også skulen plikt til å følgje opp saka på ein eigna måte slik at den krenka eleven får oppfylt sin rett til eit godt psykososialt miljø. Dette følgjer av elevens rett til eit godt psykososialt miljø etter § 9a- 1, jf. over.
3.2 Fylkesmannens undersøkingar
Førebyggjande arbeid
1.1. Sikrar skuleleiinga at skulen har kjennskap til korleis elevane generelt opplever det psykososiale miljøet?
Skulen gjennomfører den obligatoriske Elevundersøkinga for 7. og 10.klasse.
I eigenvurderinga skriv rektor at det psykososiale miljøet er tema på både elevsamtalane og utviklingssamtalane som skulen gjennomfører to gonger per skuleår. Forholdet er også stadtfesta gjennom intervju.
Lærarane peikar på i sine eigenvurderingar at det vert gjennomført vekentlege avdelingsmøte der m.a. elevane sitt psykososiale miljø står på dagsordenen.
Lærarane skriv at dei får generell informasjon om det psykososiale miljøet ved skulen gjennom det dagelege arbeidet, t.d. i friminutta og i kontakt med elevane.
For 1.-4. klasse gjennomfører skulen ei forenkla undersøking med bruk av smilefjes for tre hovudområde og frå 5.-10. spørsmål for fem tema.
Foreldre opplyser at dei ikkje har fått informasjon om det generelle skulemiljøet på skulen, men opplever at elevane trivst godt på skulen og har lyst til å gå på skulen.
Høyanger skule har utarbeidd årshjul for arbeidet med elevane sitt fysiske og psykososiale arbeidsmiljø.
Rektor deltek ein gong per månad i tverrfagleg drøftingsmøte med sosiallærar, barnevern, helsesøster, PPT der m.a. den generelle trivselen til elvane vert diskutert.
Hausten 2016 skal skulen ta i bruk Spekter3 for 5.-10.klasse. Føremålet er betre kjennskap til den enkelte elev og elevmiljøet meir generelt. Læringsmiljøsenteret v/Tove Flack er ansvarleg for kompetanseheving av personalet i forhold til
verktøyet.
3 Læringsmiljøsenteret: Eit verktøy i avdekking av mobbing
11 1.2. Sikrar skuleleiinga at skulen har kjennskap til korleis den enkelte eleven opplever det psykososiale miljøet?
Kontaktlærarane gjennomfører rutinemessig ein elevsamtale og ein
utviklingssamtale kvart halvår der eleven sitt psykososiale miljø er obligatorisk tema. Elevsamtale vert gjennomført i forkant for utviklingssamtale. Det er utarbeidd eigne kartleggingsskjema i forkant av elevsamtalene. Rapport etter elevsamtalar vert lagt på elevane sine mapper.
Rektor og kontaktlærarane peikar i eigenvurderingar og i intervju på den daglege kontakten lærar-elev. Inspeksjonen i friminutta er ei viktig kjelde for å få
kjennskap til korleis den enkelte elevopplever det psykososiale miljøet.
Problemstillingar i forhold til enkeltelevar kan lærarane ta opp på dei vekentlege avdelingsmøta.
Foreldra peikar på at elev- og utvikingssamtalen er viktige informasjonskanalar med tanke på den enkelte elev sin oppleving av det psykososiale miljøet.
Skulen har sendt inn inspeksjonsplan (26.08.16) som gjeld kortfri og langfri for skuleåret 2016/17. Planen viser område, kven som har ansvar og tidspunkt.
Gjennom eigenvurderingar og intervju kjem det fram at enkeltlærar/assistentar kan også ha ansvar for enkeltelevar i friminutt, som kjem i tillegg til oppsett inspeksjonsplan.
Hausten 2016 vil skulen ta i bruk Spekter og skulen vil seinare utarbeide nærare prosedyrar. Føremålet er betre kjennskap til den enkelte elev si oppleving av det psykososiale miljøet.
1.3. Set skulen seg konkrete mål i arbeidet med å oppnå eit godt psykososialt miljø for elevane?
Rektor og lærarar skriv i eigenvurderingane at skulen sin sosiale kompetanseplan inneheld mål og aktivitetar som skal gjennomførast. Det vert peika på skulen sitt årshjul for arbeidet med elevane sitt fysiske og psykososiale arbeidsmiljø, og at årshjulet også inneheld mål/aktivitetar som vert gjennomgått på felles
personalmøte og på avdelingsmøte.
I intervju med lærarar viser dei til skulens visjon: «Kvar enkelt elev skal bli den beste utgåva av seg sjølv»4. I tillegg til visjonen er «eit trygt og inkluderande miljø for alle» eit mål.
I sosial kompetanseplan for Høyanger skule er skulens verdiplattform uttykt slik:
”Verdiplattforma har som mål at alle elevane skal bli den beste utgåva av seg sjølv, og oppleve trivsel, læring og tryggleik.” Skulens kompetanseplan er delt inn i fem hovudpunkt: positivt læringsmiljø, elevansvar, opplæring i sosiale dugleikar, slik ter vi oss saman og samarbeid skule-heim. Under kvart punkt er det
underpunkt, t.d. ønskje, tiltak, handlingar og forventningar.
Under intervju med foreldre vert det uttrykt at skulens målsetjingar kanskje er meir visjonære enn konkrete.
I intervju med assistentar/fagarbeidarar kjenner dei ikkje til om skulen har utarbeidd konkrete mål for arbeidet med elevane sin trivsel, men at det har vore
4 Framside «Sosial kompetanseplan for Høyanger skule».
12 eit veldig fokus på dette. Dei viser til at etter tilsynet i 2013 har dei blitt meir medvitne på pliktene som har blitt meir synleggjort for alle.
1.4. Sikrar skuleleiinga at skulen set i verk generelle, førebyggjande tiltak baserte på kjennskapen til korleis elevane opplever det psykososiale miljøet?
Rektor forklarar i eigenvurderinga at skulen gjennomfører førebyggjande tiltak i form av ekstra oppfølging av klassar som har utfordringar når det gjeld det psykososiale miljøet, t.d. samtalar med kontaktlærar, rektor og helsesøster.
I eigenvurderingane framhevar lærarane at avdelingslærar eller sosiallærar kan setje i verk tiltak mot klasse/enkeltelevar dersom det oppstår vanskar. Det går også fram at helsesøster har kontordag på skulen. Lærarane kan be om ekstra vaksne eller omdisponere timeressursar mot klassen.
I skulen sin sosial kompetanseplan er det m.a. eit eige punkt om positivt
skulemiljø som viser til aktivitetar og prosjekt ved skulen. Under dette punktet i planen er det framheva at positivt skulemiljø betyr ”(…) at vi gjennom felles erfaringar i aktivitet og opplevingar ønskjer å utvikle barn som veit korleis ein tek vare på kvarandre.”
I eigenvurderinga til rektor går det fram at det også vert gjennomført styrka inspeksjon som førebyggjande tiltak ved behov.
I samråd med tillitsvald prioriterer skulen ekstra tidsressurs til lærarar med utfordringar i klassemiljøet. I samband med tilsynet har skulen levert inn oversyn der 22,5 veketimar er fordelt på lærarar. I tillegg kan 0,7 veketime nyttast ved spesielle behov, etter søknad til rektor.
I intervju med rektor går det fram at han opplevde at det tidlegare var for stor avstand mellom den enkelte pedagog og rektor. Frå skuleåret 2016/17 er difor inspektørressursen fordelt på tre avdelingsleiarar som saman med rektor utgjer leiinga på skulen. Gjennom denne omorganiseringa vil leiinga prøve å vere tettare på det som skjer i klassane òg med tanke på å sikre felles praksis.
I intervju med lærarar legg dei vekt på at dei må bli gode til å observere, spesielt det som skjer i det skjulte.
1.5. Har skulen ei felles forståing av kva som er krenkjande ord og handlingar?
Rektor skriv i eigenvurderinga at omgrepa er definert i handlingplan mot mobbing, sosial kompetanseplan og felles ordensreglement5.
I sine eigenvurderingar viser også lærarane til desse dokumenta. Det går fram at dette er teke opp på felles personalmøte og med elevane i samband med
skulestart om hausten. Konkrete døme vert drøfta på team og i avdelingsmøte.
Det vert også peika på at det er den einskilde elevs oppleving som definerer kva som er sårande og at dette kan variere.
I intervju med elevar, foreldre og lærarar går det fram at det har vore større merksemd på krenkjande ord og handlingar ved skulen dei siste tre åra.
Lærarane og assistentane viser til felles morgonmøte (før skulestart) som ein viktig arena. Leiar for SFO deltek ofte på dette møtet.
5 Kommunestyret i Høyanger har forskriftsfesta felles ordensreglement for grunnskulane i kommunen, i møte 17. desember 2013. Den einskilde skule gjer sine tilpassingar til dette reglementet.
13 1.6. Har skulen inkludert mobbing, vald, diskriminering, rasisme og enkeltståande
krenkingar i denne forståinga?
I rektors eigenvurdering vert det vist til at dette er definert i skulens
handlingsplan6 mot mobbing, sosial kompetanseplan og felles ordensreglement.
Han peikar på at dette vert drøfta på planleggingsdagane ved skulestart.
Lærarane viser til at dette vert drøfte på planleggingsdagane. Dei viser til ordensreglementet og skulens sosiale kompetanseplan.
Under § 5 i forskrift om felles ordensreglement for grunnskulane i kommunen er det under § 2 Formål m.a. vist til opplæringslova § 9a-1. Det går under same regelen fram at reglementet inneheld «(..) reglar for ønskt åtferd ved skulane.»
Vidare står det under § 5 Elevane sine pliktar under fjerde kulepunkt: «Å opptre slik at ingen føler seg utsett for mobbing, rasistiske utsegn og handlingar, sjikane på grunn av religion eller livssyn, eller seksuell trakassering.»
I sosial kompetanseplan for Høyanger skule er det under kap. 3 Opplæring av sosiale dugleikar vist til og gjort greie for definisjon av mobbing, diskriminering og rasisme.
Enkeltståande krenkingar er ikkje omtalt i desse dokumenta.
1.7. Sikrar skuleleiinga at elevane blir kjende med kva som er krenkjande ord og handlingar?
I rektor si eigenvurdering går det fram at krenkjande ord og handlingar vert drøfta i samband med gjennomgang av ordensreglane, ved utarbeiding av klassereglar og i elevrådet.
I lærarane sine eigenvurderingar skriv at dei ved skulestart lagar klassen sine reglar/trivselsreglar med utgangspunkt i ordensreglane, og at elevane på denne måten får setje ord på kva dei meiner med krenkjande ord og handlingar. Dei tek opp med elevane at dette kan vere ulikt frå elev til elev.
I lærarane sine eigenvurderingar går det fram at i starten av skuleåret får elevrådsrepresentantane i elevrådsmøte ein gjennomgang av omgrepa
handlingsplikt, krenkjande ord og handlingar med rektor. Representantane fortel dette vidare i sine klassar, gjerne etterfølgt av diskusjon.
At ordensreglane vert gjennomgått og at klassen deretter lagar klassereglar/
trivselsreglar er stadfesta i intervju med elevrepresentantane, dvs. reglar for «kva som er greitt».
6 Handlingsplan mot mobbing grunnskulane i Høyanger kommune.
14 Individuelt retta arbeid
2.1. Sikrar skuleleiinga at dei tilsette er kjende med si plikt til å undersøkje, og til korleis dei skal undersøkje saka når dei har mistanke eller informasjon om at ein elev har blitt utsett for krenkjande ord eller handlingar?
Rektor skriv i eigenvurderinga at ved oppstart av skuleåret er det gjennomgang av handlingsplikta for alle tilsette ved skulen. Dersom det skjer tilsetjingar i løpet av året, har dei individuell samtale med rektor. Reingjeringspersonale og
vaktmeister har eige møte med rektor der ein går gjennom personalet si handlingsplikt. Skulen har også utarbeidd ein plakatversjon av handlingsplikta som er slått opp i personalrom.
I eigenvurderinga skriv lærarane at handlingsplikta vert gjennomgått og signert på planleggingsdagane før skulestart kvart år. I samband med denne
gjennomgangen får personalet informasjon om dokument som skal nyttast for å melde krenkjande åtferd.
Rektor fortel i intervju at han opplevde at systemet på skulen i stor grad var basert på tillit mellom dei ulike nivåa, dvs. lærar-team-leiing. Han ønskjer å endre på dette ved bruk av avdelingsleiarar, som saman med rektor no utgjer
skuleleiinga.
I skulens retningsliner for arbeidet med elevane sitt fysiske og psykososiale miljø står det m.a. at det det er viktig å dokumentere/loggføre alt som skjer og det er eit eige meldeskjema som tilsette skal nytte.
I handlingsplanen mot mobbing og i den sosiale kompetanseplanen kan vi ikkje sjå at det står om tilsette si plikt til å undersøke og korleis dei skal undersøke. I skulens retningsliner for arbeidet med elevane sitt fysiske og psykososiale miljø står det at plikt til å undersøke er ein del av tilsette si handlingsplikt. Korleis undersøking skal skje er gjort greie for under pkt. 6, men dette gjeld korleis undersøking skal skje når mobbing er avdekka.
På spørsmål om det er gitt spesielle føringar for inspeksjonen i friminutt, seier rektor at det ikkje er skrive ned spesielle føringar for kva dei tilsette skal sjå etter.
Han er usikker på dette og meiner at kontaktlærarane kan svare nærare: «Det er ikkje skrive ned spesielle føringar for kva dei tilsette skal sjå etter i samband med inspeksjonen. Eg er ikkje sikker på dette, men kontaktlærarane kan svare på dette.»
I intervju med kontaktlærarane viser dei til det som står i tiltaksplan mot mobbing når det gjeld kva dei skal sjå etter i friminutta. I skulens tiltaksplan mot mobbing er ordet «friminutt» nemnt under evaluering av enkeltvedtak, jf. pkt. 9: «Skulen observerer at eleven har nokon å vere saman med i friminutta.»
Assistentar/fagarbeidarar seier i intervju at det står i ordensreglementet kva dei vaksne skal sjå etter i friminutta. Dei peikar på at det også står ein del mellom linene, dvs. dei har mange uskrivne reglar om dette.
15 2.2. Sikrar skuleleiinga at dei tilsette er kjende med si plikt til å gripe inn, og til korleis dei skal gripe inn overfor krenkjande ord og handlingar dersom det er nødvendig og mogleg?
Rektor skriv i eigenvurderinga at ved oppstart av skuleåret er det gjennomgang av handlingsplikta for alle tilsette ved skulen, jf. rektors utgreiing under spørsmål 2.1.
I eigenvurderinga frå lærarane går det fram at dei er sett inn i handlingsplikta, og at denne vert teke opp på planleggingsdagane om hausten og i tillegg
gjennomgått på avdelingsmøte.
I handlingsplanen mot mobbing kan vi ikkje sjå at omgrepet «gripe inn» er nytta.
I den sosiale kompetaseplanen går det fram at ved mistanke om mobbing skal klasselærar: «Intensivere tiltak for å gripe inn.» I skulens retningsliner for arbeidet med elevane sitt fysiske og psykososiale miljø står det at å gripe inn er ein del av handlingsplikta. Når det gjeld oppfølging av mobbeoffer, står det
følgjande: «Skulen skal forsikre dei som blir utsett for mobbing om at dei vaksne følgjer med, og vil gripe inn dersom mobbinga held fram.»
I intervju med rektor viser han til at ein må skilje mellom enkelthendingar og større saker. Spesielt dersom saker går over tid. I friminutt grip ein inn dersom ein ser at ein elev ikkje har det bra. Han meiner at dei tilsette kjenner til dette.
Lærarane seier i intervju at det kjem an på situasjonen. Vi grip inn når nokon snakkar stygt, eller at det skjer noko fysisk. Men dei slepp ikkje situasjonen sjølv om det ringjer inn og dei kan også ta opp situasjonen på morgonmøte.
2.3. Sikrar skuleleiinga at dei tilsette er kjende med både si plikt til å varsle og til korleis dei skal varsle skuleleiinga, når dei får kjennskap/mistanke om krenkjande ord og
handlingar?
Rektor skriv i eigenvurderinga at ved oppstart av skuleåret han har ein
gjennomgang av handlingsplikta for alle tilsette ved skulen, jf. rektors utgreiing under spørsmål 2.1.
I eigenvurderinga skriv lærarane at dei er sett inn i dette og at det vert opplyst regelmessig på felles personal- og avdelingsmøte.
I den sosiale kompetanseplanen og i handlingsplan mot mobbing kan vi ikkje sjå at omgrepet «varsle» er nytta. I handlingsplanen går det fram at når mobbing er avdekka skal «Rektor og kontaktlærar (.) informerast.» I retningslinjer til arbeidet med elevane sitt fysiske og psykososiale miljø er omgrepet «varsle» nytta fleire plassar, men dette er i samband med opplysing om handlingsplikta eller direkte sitat av opplæringslova § 9a-3, andre ledd.
Rektor seier i intervju at varsling skal gå rett til leiing og at dette er teke opp med dei tilsette ved skulen. Han meiner likevel at kommunes forskrift frå 2013 er moden for ein revisjon.
I intervju med lærarane går det fram at dei varslar avdelingsleiar som følgjer opp, ev. snakkar med rektor.
Assistentar/fagarbeidar seier i intervju at dei skal også varsle avdelingsleiar på steget til eleven, t.d. ved alvorleg hending varslar dei både avdelingsleiar og kontaktlærar. Ved skulen er det ei ordning med barnerapport som inneber ei formalisering av informasjon om elevar som skal ha særleg merksemd, t.d. i friminutt.
16 2.4. Undersøker dei tilsette dei faktiske tilhøva nærare når dei har mistanke eller
informasjon om at ein elev har blitt utsett for krenkjande ord eller handlingar?
Rektor viser i eigenvurderinga til prosedyre i forskrift til ordensreglement og retningsliner til arbeidet med elevane sitt fysiske og psykososiale miljø - ein tiltaksplan mot mobbing.
I eigenvurderinga frå lærarane skriv dei at dette er ein del av jobben og gjer det alltid. Dei viser til prosedyre som er beskrive i skulen sin tiltaksplan mot mobbing og at dei undersøker til dømes gjennom samtalar med aktuelle involverte elevar, føresette, andre lærarar og skuleleiinga ved behov.
I intervju med foreldre håper dei at tilsette vil følgje regelverket på dette punktet.
Foreldre gjev uttrykk for litt ulike oppfatningar i kva grad tilsette undersøker ved mistanke eller kunnskap. Frå det dei opplever som lik praksis til litt meir ulik praksis blant dei tilsette når det gjeld å undersøke faktiske forholda nærare ved mistanke eller informasjon.
2.5. Grip dei tilsette inn overfor krenkjande ord eller handlingar dersom det er nødvendig og mogleg?
I eigenvurderinga frå rektor skriv han at dei tilsette følger prosedyre som står i forskrift til ordensreglement og retningslinjer til arbeidet med elevane sitt fysiske og psykososiale miljø-§9a-ein tiltaksplan mot mobbing.
Lærarane skriv i eigenvurderinga at dette gjer dei, og at dei grip inn med ein gong dei oppdagar at ein elev blir plaga.
Også på dette punktet svarar foreldra litt ulikt på spørsmål om tilsette reagerer nokolunde likt når det gjeld å gripe inn overfor krenkjande ord og handlingar.
Nokre foreldre uttrykker at dette kan variere, medan andre foreldre meiner at dei opplever ein lik praksis blant dei tilsette på dette punktet.
2.6. Varslar dei tilsette skuleleiinga når dei får kjennskap/mistanke om krenkjande ord eller handlingar?
Rektor skriv i eigenvurderinga at dei tilsette følger prosedyre som står i forskrift til ordensreglement og retningslinjer til arbeidet med elevane sitt fysiske og psykososiale miljø-§ 9a-ein tiltaksplan mot mobbing.
Lærarane skriv i eigenvurderinga at dei varslar alltid skuleleiinga ved kjennskap eller når dei har mistanke om krenkjande ord eller handlingar. Dei opplyser om at det heng eit skjema på personalrommet og at det er eit vedleggsskjema7 til kommunens retningsliner til arbeid med elevane sitt fysiske og psykososiale miljø.
Kontaktlærar fører logg om det som har skjedd.
Under pkt. 3.8 i sosial kompetanseplanen for Høyanger skule går det fram at først ved tredje gongs brot8 på skulen sin hovudregel skal rektor kontaktast. I intervju seier rektor at han ikkje kjenner til denne regelen.
I intervju med lærarane har heller ikkje lærarane forhold til denne regelen, men meiner at det kanskje handlar om kor alvorleg hendinga er.
I intervju med assistent/fagarbeidar peikar dei på at varsling til avdelingsleiar er nytt frå hausten 2016. «Dersom det er ein situasjon eg kan ordne opp i sjølv,
7 Skjema for meldingar i samband med uønskt åtferd - § 9a-3
8 Ved brot på skulen sin hovudregel, hendinga vert rapportert til kontaktlærar. Kontaktlærar vurderer om det skal settast i verk tiltak. Ved 2. gangs brot på regelen kontaktar kontaktlærer heimen. Ved 3. gangs brot på regelen vert det meldt frå til rektor, som tar kontakt med eleven og heimen. Oppfølging ved rektor/
avdelingsleiar.
17 kontaktar eg kontaktlærar og ved alvorlegare situasjonar varslar eg både
avdelingsleiar og kontaktlærar.»
Representantar for foreldra seier i intervju at dei fekk opplyst i møte (same
dagen) at tilsette no ikkje berre skal varsle kontaktlærar, men at tilsette skal også varsle leiinga. Dei peikar på at tidlegare har det hendt at saker stoppa opp hos kontaktlærar, særleg ved konflikt mellom elev og lærar. Det kunne også vere ulike oppfatningar blant tilsette når rektor/skuleleiinga skulle varslast.
2.7. Har skuleleiinga bestemt korleis dei skal følgje opp varsling frå dei tilsette om krenkjande ord eller handlingar?
I eigenvurderinga skriv rektor at skuleleiinga følger prosedyren som står i forskrift til ordensreglement og retningslinjer til arbeidet med elevane sitt fysiske og psykososiale miljø- § 9a-ein tiltaksplan mot mobbing.
Lærarane skriv i sin eigenvurdering at skuleleiinga har prosedyrar dei skal følgje og at dette går fram av tiltaksplanen mot mobbing, dei peiker også på at dei dokumenterer skriftleg det som har skjedd.
Lærarar seier i intervju at i slike situasjonar vert dette diskutert i teamet. Til vanleg var det kontaktlærar som tok kontakt med heimen og teamleiar kontakta leiinga.
I intervju med assistentar/fagarbeidar peikar desse på at rutinane for varsling til leiinga har fungert ei kort tid, dvs. ca. ein månad. Dei meiner at å varsle til avdelingsleiar er trygt for dei, då denne stort sett er å finne på same stad. Dei seier at kontaktlærar ikkje alltid er like lett å få tak i.
I retningslinjer til arbeidet med elevane sitt fysiske og psykososiale miljø - § 9a- ein tiltaksplan mot mobbing står det under pkt. 1 Melding: «I alle slike saker er det viktig å dokumentere/loggføre alt som skjer. Det kan vere meldingar,
telefonsamtalar, individuelle samtalar o.l. Dette for å dokumentere kva ein faktisk gjer/har gjort. Dokumentasjon blir lagt i eleven si mappe på skulen. Føresette har innsynsrett. Enkeltvedtak skal arkiverast i elevmappe.» I det same dokumentet er det gjort greie for den vidare framgangsmåten, dvs. samtale med kontaktlærar – skuleleiing, samtale med føresette, innkalling til samarbeidsmøte, samtykke, undersøking, enkeltvedtak, tiltak, evaluering og debriefing.
2.8. Sikrar skuleleiinga at skulen set i verk tiltak når skulen avdekker at ein eller fleire elevar sin rett til eit godt psykososialt miljø ikkje er teken vare på?
I eigenvurderinga skriv rektor at skuleleiinga følgjer prosedyre slik det går fram i forskrift til ordensreglement og retningslinjer til arbeidet med elevane sitt fysiske og psykososiale miljø ein tiltaksplan mot mobbing.
Det er også lagt ved anonymiserte enkeltvedtak som viser at skulen set i verk tiltak når skulen finn at eleven sin rett til godt psykososialt miljø ikkje er teke i vare.
I lærarane si eigenvurdering går at det fram at skuleleiinga set i verk tiltak, t.d. at leiinga krev at dei skal setje i verk tiltak/tilretteleggje, at tiltak skjer i samarbeid mellom involverte lærarar og leiing og at rektor gjer enkeltvedtak med tiltak.
18
I samband med tilsynet har skulen sendt inn tre anonymiserte enkeltvedtak der det går tydelege fram at dei aktuelle elevane har vore utsett for krenkjande ord og handlingar tidlegare og over fleire år.
I intervju seier rektor at desse elevane har blitt ekskludert av medelevar. Han seier også at i periodar har ekskluderinga ikkje vore tydeleg, noko også foreldra har vore samde i. «Oppfølginga frå skulen har då kanskje stoppa litt opp. Men skulen har tidlegare ikkje vore flinke nok til å setje inn effektive tiltak.»
Lærarane svarar i intervju at dei alltid set i verk tiltak på lågare nivå. Når dei ser forholda over tid, har problematikken gjerne gjenteke seg. Dette er gjerne forhold som har blitt notert ned, t.d. under utviklingssamtalar.
2.9. Sikrar skuleleiinga at skulen justerer tiltaka dersom dei ikkje fører til at eleven/elevane sin rett til eit godt psykososialt miljø blir teken i vare?
I eigenvurderinga skriv rektor at skuleleiinga følger prosedyren som står i forskrift til ordensreglement og retningslinjer til arbeidet med elevane sitt fysiske og psykososiale miljø- § 9a- ein tiltaksplan mot mobbing. Han seier også at det vert gjennomført evalueringsmøte der elevar har enkeltvedtak med tiltak.
Lærarane skriv i eigenvurderinga at tiltaka vert evaluerte og justerte, t.d.
oppfølgingsmøte og samtalar med føresette, kontaktlærar og skuleleiing.
I innleverte anonymiserte enkeltvedtak står det dato for evaluering og for ei av sakene er det referat frå oppfølgingsmøte.
Skulens evaluering av det samla arbeidet
3.1. Syter skuleleiinga for å evaluere det samla arbeidet med førebyggjande tiltak og individuelt retta arbeid knytt til det psykososiale miljøet?
I eigenvurderinga frå rektor skriv han at resultata frå Elevundersøkinga vert gjennomgått med heile personalet. Kommunens kvalitetsmelding vert
gjennomgått og drøfta med personalet. Han viser til skulens aktivitetsplan som inneheld aktuelle tiltak. Dette går òg fram av den sosiale kompetanseplanen til skulen. Han viser til skulens årshjul for arbeidet med elevane sitt fysiske og psykososiale arbeidsmiljø.
Lærarane skriv i eigenvurderinga at dei har evalueringar på team, i avdelinga og i samla personale ved behov. Skuleleiinga etterspør evalueringar som er gjort på team og klassesteg.
I intervju med rektor seier han at i lag med Læringsmiljøsenteret skal dei bygge eit kvalitetssikringssystem. I tillegg må dei evaluere korleis elevane har det. «Vi gjer dette til dels i dag», men han seier at dei må sikre at dei nyttar
informasjonen riktig.
I intervju peikar lærarane på at dei i haust (2016) gjekk igjennom klageskjemaet skulen nyttar og endra på teksten slik at det no skal sendast til avdelingsleiar.
19 3.2. Syter skuleleiinga for å gjere nødvendige endringar dersom evalueringa viser at skulens samla arbeid på desse områda ikkje bidreg til at elevane sin rett til eit godt psykososialt miljø er oppfylt?
I eigenvurderinga skriv rektor at etter drøftingar i leiinga i 2015-16 var det semje om at elevundersøkinga ikkje fullt ut dekker skulens informasjonsbehov på dette området. Etter framlegg vart det godkjent at skulen tek i bruk Spekter og Innblikk for å styrke informasjonsinnsamlinga. Rektor peikar på at frå skuleåret 2016-17 erstattar avdelingsleiarmodellen tidlegare inspektørrolla. Dette for å sikre tettare leiing nedover i organisasjonen, med betre oppfølging av den enkelte klasse, lærar og elev.
Lærarane skriv i eigenvurderinga at dersom elevane sine rettar ikkje er oppfylte, gjennomfører dei nødvendige tiltak retta mot enkeltelevar og klassar, t.d.
omdisponering av personale, styrka inspeksjon, gjennomfører trivselsundersøkingar.
20 3.3. Kommunens merknader på førebels rapport
Fylkesmannens varsel om pålegg i førebels rapport:
1.Høyanger kommune skal syte for at Høyanger skule jobbar aktivt, kontinuerlig og systematisk slik at elevanes rett til eit godt psykososialt miljø blir oppfylt, jf.
opplæringslova §§ 9a-3 første ledd og 9a-4.
a) set seg konkrete mål for arbeidet med å oppnå eit godt psykososialt miljø for elevane.
b) har inkludert enkeltståande hendingar i skulens forståing av krenkjande ord og handlingar.
Høyanger kommunes merknader på førebels rapport:
a. Høyanger skule forklarar i si eigenvurdering til Fylkesmannen at skulens internkontrollsystem for §9a er under utvikling i samråd med
Læringsmiljøsenteret sidan skulen hausten 2016 har innført SPEKTER-
undersøkinga i tillegg til elevundersøkinga. Eit slikt forsøksprosjekt inneber ei målretta datainnsamling over tid (over minst tre år), og skulen ønskjer å ha gjennomført både SPEKTER- og elevundersøkinga hausten 2016 før ein set seg konkrete mål for dei kommande åra. Her vert samarbeidet med elevråd,
skulemiljøutval og samarbeidsutvalt viktig for å få på plass konkrete og målbare målsetningar for forsøksperioden.
b. Høyanger skule er av den oppfatning at enkeltståande hendingar er dekka
innanfor ordlyden i felles ordensreglement for skulane i Høyanger kommune. Ved starten av året vert det helde ei felles drøfting i personalet kring kva vi legg i krenkjande ord og handlingar. Sjølv om vi ikkje har nedfelt felles plattform (noko som vil vere vanskeleg sidan ein ofte må ta individuelle omsyn i slike saker) har personalet diskutert og drøfta kva som ligg i desse omgrepa. Enkeltståande hendingar (ved grove brot) vert rapportert vidare via 9A meldeskjema, på lik linje med andre uønska hendingar. Det vert orientert og drøfta slike hendingar i leiinga kvar andre veke der det gjennomførast leiingsmøte med fast agendapunkt for status for §9a. Her deltek også sosiallærar. Avdelingsleiarane tek dette vidare til sine avdelingsmøter. I tillegg vert enkelthendingar drøfta på teammøter for klassane. Slik sikrar skulen at det vert halde fokus på feltet og at vi raskare ser eventuelle trendar i elevgruppa.
21 Fylkesmannens varsel om pålegg i førebels rapport:
2.Høyanger kommune skal syte for at alle tilsette ved skulen undersøker saka og varslar leiinga og sjølv grip inn om det er nødvendig og mogeleg, dersom dei har mistanke om eller kjennskap til at ein elev er utsett for krenkjande ord og handflingar, jf.
opplæringslova §§ 9a-3 første og andre ledd og § 9a-4
a. skuleleiinga må sikre at dei tilsette er kjende med korleis dei skal undersøkje saka når dei har mistanke eller informasjon om at ein elev har blitt utsett for krenkjande ord eller handlingar.
b. skuleleiinga må sikre at dei tilsette er kjende med korleis dei skal gripe inn overfor krenkjande ord og handlingar dersom det er nødvendig og mogleg.
Høyanger kommunes merknader på førebels rapport:
Høyanger skule har innarbeida rutinar for korleis handlingsplikta skal utøvast av personalet og gjennomgang ved start av skuleåret, jmf. årshjul. Skulen ser at desse rutinane kan skriftleggjerast i meir detalj for både korleis dei tilsette skal undersøke og gripe inn i slike saker. Skulen ser og at felles ordensreglement for skulane i Høyanger kommune vert for generell i sine sjekklister grunna skulens organisasjonsmodell og størrelse samanlikna med dei andre skulane i kommunen. Skulen utarbeider no ein egen versjon av reglementet for å sikre konsistens i forhold til eigen organisasjon.
22 Fylkesmannens varsel om pålegg i førebels rapport:
3.Høyanger kommune skal syte for at skuleleiinga oppfyller den enkeltes rett til eit godt psykososialt miljø dersom dei blir varsla om at ein eller fleire elevars rett til eit godt psykososialt miljø ikkje er oppfylt, jf. opplæringslova §§ 9a-1, 9a-3 første og andre ledd og § 9a-4
a. skuleleiinga må sikre at skulen set i verk tiltak når skulen avdekker at ein eller fleire elevar sin rett til eit godt psykososialt miljø ikkje er tatt i vare.
Høyanger kommunes merknader på førebels rapport:
a. Høyanger skule er ueinig med Fylkesmannen i deira tolking av innsendt
dokumentasjon kring to enkeltvedtak, jmf. s. 22 i rapporten. Skulen har i dag på plass system som sikrar oppfølging av tiltak skildra i enkeltvedtak. I begge vedtaka som Fylkesmannen viser til er det vist til hendingar frå tidligare skuleår der skulen og føresette har vore einig om at situasjonen er avklara. Teksten i enkeltvedtaka viser berre til det faktum at eleven har tidligare hatt psykososiale utfordringar, men er ikkje ei stadfesting av at tidligare tiltak ikkje har fungert.
Skulen er og redd for at ei slik tolking frå Fylkesmannen kan tydast som skulen i dag ikkje set i verk tiltak når slike saker vert avdekka, noko vi er sterkt ueinige i.
Høyanger skule hadde i 2015/16 ingen møter med foreldre der det var uttrykt uro for ein elev sin psykososiale situasjon som ikkje resulterte i enkeltvedtak.
Rutinane for skulen er slik at ved kontakt frå foreldre i slike saker vert dei så raskt mogleg kalla inn til ein første samtale med avdelingsleiar får å få samla
informasjon om saka. Dette vert loggført som §9a-samtale med oppfølgingsdato og fristar. Forvaltningsloven §2 er også klar på at skulen sjølv kan sette i verk eigne tiltak utan at det må fattast enkeltvedtak. Det gjer at det i einskilde høve kan verte sett i verk til dømes observasjon og samtaler som sidan leiar til eit enkeltvedtak. Høyanger skule meiner at vi med desse prosedyrane, og praksis ved skulen, oppfyller krava satt i loven.
23 Fylkesmannens varsel om pålegg i førebels rapport:
4. Høyanger kommune skal syte for at skuleleiinga evaluerer det samla arbeidet med førebyggjande tiltak og individuelt retta arbeid knytt til det psykososiale miljøet, jf.
opplæringslova § 9a-3 første og andre ledd og 9a-4.
a. evaluerer det samla arbeidet med førebyggjande tiltak og individuelt retta arbeid knytt til det psykososiale miljøet.
b. gjer nødvendige endringar dersom evalueringa viser at skulens samla arbeid på desse områda ikkje bidreg til at elevane sin rett til eit godt psykososialt miljø er oppfylt.
Høyanger kommunes merknader på førebels rapport:
Høyanger skule ser at evalueringsrutinane knytt til det psykososiale miljøet ved skulen treng ei større skriftleggjering. Det har vore gjennomførd systematiske drøftingar om resultat i elevundersøkinga både blant tilsette og i råd og utval, men skulen har sjølv identifisert behov for betre kvalitetskontrollrutinar på dette feltet og har bede
Læringsmiljøsenteret om bistand i samband med at Spekterundersøkinga og satsinga på Innblikkmetodikken er innførd. Skulen ber difor om at ei frist med eventuell retting av pålegg tek høgde for at dette er eit pågåande prosjekt på skulen med ekstern bistand og som skal vere eit satsingsområde no over minst tre år.
24 3.4 Fylkesmannens vurderingar
Det førebyggjande arbeidet
Skuleleiinga må gje føringar for på kva måte skulen skal få kjennskap til korleis elevene opplever det generelle psykososiale miljøet. Vi finn at skuleleiinga har både gitt føringar og følgjer opp korleis elevane opplever det generelle psykososiale miljøet. Skulen har utarbeidd eige årshjul for arbeidet med det fysiske og psykososiale miljøet. Når det gjeld kunnskap om korleis elevane opplever det psykososiale miljøet skjer dette på ulike
måtar, t.d. fast tema både på elev- og utviklingssamtalane og på dei vekentlege avdelingsmøta der leiinga deltek. Den daglege arbeidet med elevane, data frå elevundersøkinga og eiga kartleiing er også informasjonskjelder. Helsesøster har kontordag på skulen.
Skulen har også etablert system som sikrar at skuleleiinga har kjennskap til korleis den enkelte eleven opplever den psykososiale miljøet. Det går fram at i tillegg til den daglege kontakten lærar- elev, er elevens oppleving av det psykososiale miljøet fast tema på dei obligatoriske elev- og utviklingssamtalane. Frå hausten 2016 skal skulen ta i bruk
Spekter, spesielt med tanke på at skulen skal få betre kjennskap til den enkelte elevs oppleving av det psykososiale miljøet.
Med bakgrunn i blant anna kartleggingar av skulens psykososiale miljø må skulen setje seg konkrete mål, dvs. skulen må uttrykke kva den ønskjer å oppnå/gjennomføre. Dette må vere formulert slik at skulen kan vurdere om måla er nådde, nærmar seg måla eller at måla ikkje er nådde. Utgangspunkt for måla er elevanes rett til eit godt psykososialt miljø og må ikkje verke innskrenkande på retten. Skulen har formulert ein visjon: «Kvar enkelt elev skal bli den beste utgåva av seg sjølv, og oppleve trivsel, læring og
tryggleik.» Gjennom skulens årsplan og skulens kompetanseplan viser ein til fleire tiltak, og gjennom intervju vert det også vist til tiltak som skulen gjennomfører, men vi kan likevel ikkje sjå at skulen har sett seg konkrete mål for skulens arbeid med det
psykososiale miljøet slik opplæringslova krev. I kommunes merknader til førebels rapport skriv Høyanger skule at dei etter å ha gjennomført både Spekter- og elevundersøkinga hausten 2016, vil skulen setje seg konkrete mål. Interkontroll føreset at skulen omset krava i kapittel 9a til konkrete mål for skulemiljøet, kartlegge utfordringar og set i verk tiltak. Brot på gjeldande regelverk skal korrigerast med det same, men det er ikkje noko i vegen at ein undervegs kan justere målsetjingar og tiltak.
Når det gjeld generelle førebyggjande tiltak vil dette vere tiltak som er retta mot ei gruppe elever/alle elevene. Tiltaka vil vere retta mot område der kartlegging viser at skulemiljøet ikkje er tilfredsstillande, eller på område der skulen ønsker å forbetringar. Vi finn at skuleleiinga set i verk generelle tiltak basert på kunnskap om t.d. klassen eller grupper som krev ekstra eller har utfordringar. Skulen har også synt at skulen har
prioritert ekstraressursar/timeressursar til lærarar med utgangspunkt i utfordringar, t.d. i klassemiljøet. Det går også fram at skuleleiinga ønskjer å kome tettare på det som skjer i klasserommet, m.a. frå hausten 2016 har ein organisert leiinga i form av
avdelingsleiarar. Lærarane uttrykker også at ein framover vil forbetre skulens kompetanse på observasjon, t.d. forhold som ikkje er like lett å oppdage.
Skulen må ha definert kva som er krenkjande ord og handlingar, dvs. ord og handlingar som er med på å redusere elevanes oppleving av tryggheit, helse og trivsel, eller hindrar
25 læring eller sosial tilhøyrigheit på skulen. Det går fram at elevanes psykososiale miljøet ved skulen er forhold som har hatt større merksemd dei siste åra. Skulen har m.a.
utarbeidd handlingsplan mot mobbing, sosial kompetanseplan og kommunen har felles ordensreglement. Det går også fram at felles forståing av krenkjande ord og handlingar er forhold som vert teke opp i ulike samanhengar, m.a. på felles personalmøte gjennom skuleåret og ved skulestart om hausten. Hendingar/situasjonar vert også drøfta på teammøte/avdelingsmøte. Eit møtepunkt som vert tekt fram som særleg sentralt med tanke på dette, er felles morgonmøte før skulen startar om morgonen. Vi meiner at skulen på denne måten har dokumentert ein praksis og tiltak som sikrar lovkrava på dette punktet.
Skulens forståing av krenkjande ord og handlingar må omfatte mobbing, vald, diskriminering og rasisme. Forståinga må også omfatte enkelståande ytringar, t.d.
utsjånad, misdanningar eller funksjonshemmingar. Rektor viser til fleire dokument, t.d.
ordensreglar, sosial kompetanseplan og handlingsplan mot mobbing. I fleire av
dokumenta er det vist til aktuelt lovverk, jf. opplæringslova kap. 9a. Vi finn at skulens omtale er mest omfattande i felles ordensreglement for grunnskulane i kommunen under
§ 5: «Å opptre slik at ingen føler seg utsett for mobbing, rasistiske utsegn og handlingar, sjikane på grunn av religion eller livssyn, eller seksuell trakassering.»
I kva grad forståinga også omfattar enkeltståande ytringar er ikkje omtalt i skulens dokumentasjon. Forholdet kjem heller ikkje klart fram i intervju med skuleleiing og tilsette. Her kjem det fram at dei tilsette har særleg merksemd på forhold som gjentek seg, men skulen må også ha merksemd på å innarbeide enkelthendingar i skulens forståing av krenkjande ord og handlingar.
Når det gjeld å inkludere enkelståande hendingar i skulens forståing av krenkjande ord og handlingar, skriv kommunen i sine merknader etter førebels rapport at dei meiner dette er dekka innanfor ordlyden i felles ordensreglement. Forholda som skulen peikar på i merknadane er forhold som vi har vurdert særleg i den førebelse rapporten. Forholdsvis små hendingar/episodar over tid kan få alvorlege konsekvensar for dei elevane dette gjeld. Innsendte anonymiserte enkeltvedtak viser at elev har vore utsett for både indirekte og skjult mobbing ved skulen over lenger tid/fleire år. Skulens definisjon av krenkjande ord og handlingar må også gjerast kjent blant alle elevane. Når skulen har innarbeidd den felles forståinga i ordensreglement for skulen og formidla den til alle elevene, vil dette vere eigna til å oppfylle krava i regelverket.
Det individuelt retta arbeidet
Skuleleiinga skal sikre at dei tilsette skal vere kjende med plikta til både å undersøke dersom tilsette har mistanke eller kunnskap om elev har blitt utsatt for krenkjande ord eller handlingar. I tillegg skal skulen ha framgangsmåte som viser korleis tilsette skal handle for å få klargjort kva har skjedd og ev. oppfølging av saka. Gjennom
eigenvurderingar og intervju er det klart at handlingsplikta vert gjennomgått regelmessig av skuleleiinga ved skulestart. Dei tilsette utrykker også at dei er godt informert om plikta. Vi undersøkte om skulen har innarbeidde framgangsmåtar med tanke på å få klargjort kva som har skjedd. I skulens meldeskjema er det vist til opplæringslova § 9a- 3, skjemaet er adressert til kontaktlærar. Gjennom intervju får vi inntrykk av at
meldeskjemaet vert nytta av dei tilsette. I skulens retningsliner for arbeidet med elevane sitt fysiske og psykososiale miljø går det m.a. fram at det er «(..) viktig at personalet og leiinga har drøfta seg fram til ei felles handling, slik at dei reagerer likt overfor alle typar
26 åtferd.» Det mest konkrete i skulens retningsliner i forhold til oppfølging er under pkt. 6, men gjeld korleis undersøking skal skje når mobbing er avdekka. Vi kan såleis ikkje sjå at skulen har klargjort skulens framgangsmåte for korleis tilsette skal følge opp
informasjon/mistanke om at ein elev har blitt utsatt for krenkjande ord eller handlingar, for å få klargjort kva som faktisk har skjedd, og om det er grunnlag for å følge opp saka vidare.
Skuleleiinga skal sikre at dei tilsette er kjende med si plikt til å undersøke, gripe inn og varsle til leiinga om krenkjande ord og handlingar. I dette ligg krav om at leiinga skal sikre at dei tilsette er kjende med plikta til å gripe inn og korleis dei skal gripe inn, dvs. i kva situasjonar dette er naudsynt og ev. situasjonar dei tilsette ikkje skal gripe inn.
Gjennom eigenvurderingar og intervju er det klart at handlingsplikta er gjennomgått regelmessig av skuleleiinga ved skulestart og at plikta er også kjent. Vi undersøkte spesielt om det var utarbeidd retningsliner for «friminutta», særleg med tanke på «å gripe inn». I intervju kjem det fram at det ikkje er utarbeidde klare retningsliner for dette, og at ein t.d. skal gripe inn dersom «(…)ein elev ikkje har det bra», at «(…)nokon snakkar stygt, eller at noko fysisk skjer» eller at det «(…)står i ordensreglementet om ikkje heilt konkret». Utifrå dette finn vi at det i for stor grad blir sunn fornuft hos den enkelte tilsette som blir terskelen for å gripe inn.
I kommunens merknader etter førebels rapport skriv skulen at rutinen i forhold til å
«gripe inn» kan skriftleggjerast meir i detalj, både korleis dei tilsette skal undersøke og gripe inn og at kommunens felles ordensreglement for skulane i Høyanger kommune vert for generell. Under sluttmøtet understreka vi at dette er forhold som må takast opp att med jamne mellomrom. Vi har vist til at skulen må inkludere enkelthendingar i forståinga av krenkjande ord og handlingar. På bakgrunn av dette finn vi at dei tilsette kan vurdere situasjonar ulikt med tanke på å «gripe inn», t.d. i friminutt. Som ein del av skulens risikovurdering er forhold knytt til friminutta viktig, t.d. forhold tilsette skal vere
merksame på; korleis reagere og kartlegging av «sårbare» område. Ulik praksis blant dei tilsette kan ha innverknad på tilsettes varsling til leiinga og vidare i kva grad skulen set i verk tiltak. I vår vurdering har vi lagt vekt på at foreldre meiner at dette er forhold som kan variere blant dei tilsette.
Dei tilsette skal vere kjende med både si plikt til å varsle og til korleis dei skal varsle skuleleiinga, når dei får kjennskap/mistanke om krenkjande ord og handlingar. Det er skuleleiinga som må gi føringar og ha oppfølging. Gjennom eigenvurderingar og intervju med rektor går det fram at tilsette skal varsle skuleleiinga ved kjennskap/mistanke om krenkjande ord og handlingar. I det siste er dette forholdet tydeleggjort ved at all varsling som gjeld elevane sitt psykososiale miljø skal gå til leiinga v/avdelingsleiar. I intervju med rektor og tilsette er dette forholdet stadfesta. Vi ser likevel at dette ikkje er innarbeidd i alle dokument/rutinar, t.d. går det fram at meldingsskjema skal sendast til kontaktlærar og i skulens sosiale kompetanseplan står det at rektor skal varslast ved tredje gongs brot på regelen. Vi finn at dei tilsette er kjende med både med plikta til å varsle og korleis dei no skal varsle.
Kravet er at tilsette skal gjennomføre undersøkingar som er i samsvar med den
framgangsmåten skulen har informert om og i samsvar med skulens felles forståing av krenkjande ord og handlingar. Vi har tidlegare peika på at vi ikkje kan sjå at skulen har klargjort godt nok skulens framgangsmåtar for korleis tilsette skal følge opp
informasjon/mistanke om at ein elev har blitt utsatt for krenkjande ord eller handlingar.
27 Men med utgangspunkt i korleis vi ovanfor har omtalt dette forholdet finn vi gjennom intervju at dei tilsette gjennomfører undersøkingar ved mistanke og informasjon.
Våre vurderingar gjeld også når tilsette skal gripe inn overfor krenkjande ord og
handlingar. Både gjennom eigenvurderingar og intervju går det fram at tilsette grip inn slik dei er informert om frå skulen og felles forståing skolen har kome fram til (definert).
Frå hausten 2016 har skulen endra rutinen for varsling til skuleleiinga dersom tilsette får kjennskap/mistanke om elev er utsatt for krenkjande ord og handlingar. Ordninga er ny og konkluderer med at tilsette på skulen og i SFO handlar slik skulen no har bestemt, dvs. at varsling går direkte til skuleleiinga.
Skuleleiinga skal følgje opp varsling, dvs. den vidare saksbehandlinga. I dette ligg at leiinga må ha bestemt kven skal involverast på ulike tidspunkt, kven skal informerast og kven har ansvaret. I eigenvurderingane frå rektor og lærarar er det vist til prosedyre som er står i forskrift til felles ordensreglement og i retningsliner til arbeidet med elevane sitt fysiske og psykososiale miljø. I ordensreglement gjeld dette særleg dersom elevar bryt skulens ordensreglement. I kommunens felles retningsliner til arbeidet med elevane sitt fysisk og psykososiale miljø startar dokumentet i pkt.1 med at skulen får melding. I dokumentet er det gjort greie for saksgangen vidare, dvs. kven skal involverast, kven skal informerast og kven har ansvar. Skulens nye rutinar for varsling bør også
tydeleggjerast i skulens dokument.
Skuleleiinga skal syte for at skulen set i verk tiltak dersom ein eller fleire elevars rett etter opplæringslova § 9a-1 ikkje er tatt i vare. Leiinga må både gi føringar og ha
oppfølging, dvs. kven som har ansvar, og korleis og når tiltak skal settast i verk. Leiinga må sjå til at dette blir gjennomført.
Skuleleiinga skal justere tiltaka dersom dei meiner desse ikkje tek i vare elevens rett etter opplæringslova § 9a-1, dvs. ein må vurdere om tiltaka har den ønska effekten slik at retten er oppfylt. Leiinga må både gi føringar og ha oppfølging, dvs. kven har ansvar for oppfølging om tiltaka har ønska verknad. Med andre ord kan ikkje skulen avslutte oppfølginga før dette er slått fast. I eigenvurderinga viser rektor til at skulen følgjer prosedyre i forskrift til ordensreglement og retningslinjer til arbeidet med elevane sitt fysiske og psykososiale miljø. I intervju med både rektor og lærarane går det fram at dei endrar tiltak som er sett i verk. I innleverte enkeltvedtak er det er eit eige punkt med dato for evaluering.
I innsendte anonymiserte vedtak går det fram at skulen har sett i verk tiltak tidlegare, men seinare har det vist seg at elevens rett ikkje er ivareteke. Vi ser at skulen både gjer endringar av tiltak og evaluerer tiltak, men på bakgrunn av innsendte anonymiserte vedtak er spørsmålet om skulens praksis for oppfølging bør bli betre, dvs. har tiltak den ønska effekten. Dette inneber at skulen ikkje kan slå seg til ro før skulen er sikker på om eleven har eit godt psykososialt miljø.
I kommunes merknader til førebels rapport meiner Høyanger skule at dei har plass system som sikrar oppfølging av tiltak skildra i enkeltvedtak. Fylkesmannen må ta utgangspunkt i innsendt dokumentasjon. Skulen er ikkje samd med Fylkesmannens tolking av innsendt dokumentasjon i enkeltvedtak.
28 I enkeltvedtaka frå 2016 står m.a. følgjande:
«Alle desse hendingane er tatt opp med skulen tidlegare, og dei vart handtert rundt handlingspunktet.»
«Veninnegjengen har sidan gått gjennom periodar med utestenging og mobbing av enkeltmedlemmer i gruppa.»
«Håper skulen har lært av denne prosessen.»
I innsendte anonymiserte vedtak går det fram at skulen tidlegare har sett i verk tiltak, men seinare har det vist seg at krenkinger/utestenging har dukka opp på ny. Skulen kan ikkje slå seg til ro før skulen er sikker på om eleven har eit godt psykososialt miljø. Tiltak i samband med skulens oppfølging kan vere både i forhold til system og individ, t.d. å etablere eit trygt miljø, støtte utviklinga av god sjølvoppfatning, eit godt sjølvbilete, sosial kompetanseutvikling, støtte til nettverksbygging m.m. Tiltak for oppfølging av dei involverte vil ofte inkludere arbeid med klassemiljøet.
I vår vurdering har også lagt vekt på rektors uttale i intervju om at skulen tidlegare ikkje har vore flinke nok til å setje inn effektive tiltak. På bakgrunn av tidlegare hendingar og praksis frå saker ved skulen meiner vi at dette er eit område som Høyanger skule må vere særleg merksam på. Dette forholdet har vi difor presisert i vårt varsel om pålegg.
Evaluering av det førebyggjande og individuelt retta arbeidet
Skuleleiinga skal syte for å evaluere det samla arbeidet med førebyggjande tiltak og individuelt retta arbeid knytt til det psykososiale miljøet. Dette inneber ein systematisk gjennomgang av om måten skulen gjennomfører det førebyggjande og individuelt retta arbeidet på, bidreg til eit godt psykososialt skulemiljø, og ein bør sjå etter effekt og effektivitet. Dette krev synspunkt frå aktuelle partar, særleg frå elevar og frå tilsette. I rektors eigenvurdering viser han til at resultata frå Elevundersøkinga vert gjennomgått med heile personalet og kommunens kvalitetsmelding vert også drøfta. Han viser til skulens tiltak i årshjul og sosial kompetanseplan. Vi ser at skulen gjennomfører ulike tiltak/drøftingar som kjem fram både i dokument og årshjul. Men kravet er også at skuleleiinga skal sikre at evalueringa skal vere ein systematisk gjennomgang av måten skulen gjennomfører det førebyggjande og individuelt retta arbeidet og om dette fører til eit godt psykososialt skulemiljø. Det er viktig at særleg elevane er involvert i
evalueringsarbeidet. Dette kontrollspørsmålet må også sjåast i samanheng med
kontrollspørsmål 1.3, dvs. i kva grad skulen har sett seg konkrete mål i arbeidet med å oppnå eit godt psykososialt miljø for elevane. Skulen framhevar at dei for tida er inne i eit prosjekt med Læringsmiljøsenteret og at dei vil bygge opp eit kvalitetssikringssystem i samarbeid med senteret. Vår konklusjon er at skulen på dette området ikkje har
dokumentert ein vurderingspraksis som er i samsvar med regelverket. Vi finn heller ikkje dokumentert at skulen sine konklusjonar på evalueringar av det samla førebyggjande og individuelt retta arbeid er skriftleggjort.
Skulen må gjere nødvendige endringar dersom evalueringa viser at skulens samla arbeid på desse områda ikkje bidreg til at elevane sin rett til eit godt psykososialt miljø er oppfylte. Skuleleiinga skal syte for at endringane blir gjennomførte og endringane kan gjelde for heile skulen og alle som deltek i arbeidet. Vi ser at skulen og skuleleiinga gjer fortløpande vurderingar og endringar. Men vi kan ikkje sjå at desse endringane skjer som
