Anayasa Mahkemesi‟ne bir hak ihlali iddiası ile baĢvurulduktan sonra inceleme, temel olarak üç aĢamada gerçekleĢir. Bu aĢamalardan ilki, hukuk yargılamasındaki ön incelemeye kısmen benzeyen ilk inceleme aĢamasıdır.304
Bu aĢamada bireysel baĢvuru bürosu, daha ziyade Ģeklî bir araĢtırma yaparak dosyada eksik evrakın olup olmadığını, verilen belgelerin (özellikle baĢvuru dilekçesinin) içeriğinde Ģekle iliĢkin eksiliklerin olup olmadığı inceler.
Ġlk inceleme aĢamasında yetkili olan organ Bireysel BaĢvuru Bürosu‟dur. Birey- sel BaĢvuru Bürosu, Komisyonlar baĢraportörünün gözetiminde bir raportör305
ve yeterli
304 HMK. ile hukuk sistemimize getirilen ön inceleme aĢaması, davaların kısa sürede sonuçlanması ama-
cını taĢıyan, dilekçelerin karĢılıklı verilmesinden sonra baĢlayan ve tahkikata geçmenin ön Ģartı olan aĢa- madır. Hâkim, ön inceleme duruĢmasında, dava Ģartları ve ilk itirazlar hakkında karar verebilmek için gerekli görürse tarafları dinler; daha sonra, tarafların iddia ve savunmaları çerçevesinde, anlaĢtıkları ve anlaĢamadıkları hususları tek tek tespit eder. UyuĢmazlık konularının tespitinden sonra hâkim, tarafları sulhe teĢvik eder; bu konuda sonuç alınacağı kanaatine varırsa, bir defaya mahsus olmak üzere yeni bir duruĢma günü tayin eder. Ön inceleme duruĢmasının sonunda, tarafların sulh faaliyetinden bir sonuç alıp almadıkları, sonuç alamadıkları takdirde anlaĢamadıkları hususların nelerden ibaret olduğu tutanakla tespit edilir. Bu tutanağın altı, duruĢmada hazır bulunan taraflarca imzalanır. Tahkikat bu tutanak esas alınmak suretiyle yürütülür. Ön inceleme tek duruĢmada tamamlanır. Zorunlu olan hâllerde bir defaya mahsus olmak üzere yeni bir duruĢma günü tayin edilir. Ön inceleme duruĢmasında, taraflara dilekçele- rinde gösterdikleri, ancak henüz sunmadıkları belgeleri mahkemeye sunmaları veya baĢka yerden getirti- lecek belgelerin getirtilebilmesi amacıyla gereken açıklamayı yapmaları için iki haftalık kesin süre verilir. Bu hususların verilen kesin süre içinde tam olarak yerine getirilmemesi hâlinde, o delile dayanmaktan vazgeçilmiĢ sayılmasına karar verilir. Ön inceleme duruĢması tamamlandıktan sonra, hâkim tahkikata baĢlamadan önce, hak düĢürücü süreler ile zamanaĢımı hakkındaki itiraz ve def‟ileri inceleyerek karara bağlar (HMK. m. 140, 142). Bireysel baĢvuru incelemesinin ilk aĢaması olan ön (ilk) incelemede de buna benzer Ģekilde, bireysel baĢvuru bürosu, baĢvuru konusu edilen hak ihlaline yönelik birtakım usuli araĢ- tırmalar yapar. Burada amaç, hukuk yargılamasındaki ön incelemede olduğu gibi, bireysel baĢvurunun zaman kaybetmeden sonuçlanması ve dosya içeriğinde sonradan eksikliklerin tespit edilmesinin önüne geçilmesidir. Ayrıntılı bilgi için bkz.: Kuru, Arslan ve Yılmaz, s. 329-332; Pekcanıtez, Atalay ve Özekes, s. 476 vd.; Mehmet ÜÇER ve Nedim MERĠÇ, “Roma Hukukunda ve Medenî Yargılama Hukukumuzda Ön Ġnceleme (Litis Contestatio‟dan Ön Ġnceleme DuruĢması Tutanağına Dava Konusu)”, Medenî Usûl ve
İcra-İflas Hukuku Dergisi (MİHDER), Ali Cem Budak (Ed.), Sayı 22, Yıl 2012, s.3 vd. ; Ahmet Çelik
Çelik, “6100 Sayılı Hukuk Yargılama Yasasına Göre Ön Ġnceleme”, LHD, Cilt 10, Sayı 111, Yıl 2012, , s. 63 vd.; Karslı, s. 447-461.
305
Raportörler ve görevleri: Raportörler, Kanun ve Ġçtüzük çerçevesinde BaĢkan tarafından verilen iĢleri yaparlar. Raportörlerin kıdemleri ve deneyimleri göz önüne alınarak Genel Kurul, Bölümler, Komisyon- lar ya da diğer birim raportörlüklerinden hangisinde görev yapacaklarına BaĢkan tarafından karar verilir. Raportörlerin deneyimlerinin artırılması ve çalıĢmalarında verimliliğin sağlanması amacıyla birimler arasında uygun görülen aralıklarla değiĢimleri sağlanır. Genel Kurul raportörleri, Genel Kurulun yetkisi dâhilindeki iĢlerde görevlendirilirler. BaĢkan tarafından kendilerine verilen dosyaların ilk ve esas incele- me raporlarını, karar taslaklarını ve diğer iĢlemlerini hazırlar, toplantılara katılırlar. Bireysel baĢvuru raportörleri; Komisyonlar ve Bölümler raportörleri olarak ikiye ayrılır, Kanunda ve Ġçtüzükte gösterilen bireysel baĢvuruya iliĢkin görevleri yaparlar. Bölümler ve Komisyonlar raportörlüklerinde görev yapmak üzere yeterli sayıda bireysel baĢvuru raportörü görevlendirilir. Bireysel baĢvuru raportörleri, bireysel baĢvurunun kabul edilebilirliği veya esasına iliĢkin karar taslaklarını hazırlar, toplantılara katılırlar. Birey- sel baĢvuru raportörleri, baĢraportörlerin gözetimi altında görev yaparlar. Karar taslaklarının hazırlanma-
137
sayıda raportör yardımcısı306
ile personelden oluĢur. Bireysel BaĢvuru Bürosunun gö- revleri Ģunlardır:
a) Mahkemeye ulaĢan bireysel baĢvuruların kaydını yapıp numara vermek, dos- yalamak.
b) BaĢvurulardaki idarî yönden tamamlattırılması gereken eksiklikleri tespit et- mek ve bunların giderilmesi için gerekli yazıĢmaları yapmak.
c) Bireysel baĢvurularla ilgili yazıĢmaların kaydı, takibi, ilgili birimlere sevk edilmesi ve diğer iĢlemleri yapmak.
Bireysel BaĢvuru Bürosu gelen baĢvuruları Ģeklî eksiklikler bulunup bulunmadı- ğı yönünden inceler307. BaĢvuru formunda veya eklerinde herhangi bir eksiklik tespit edilmesi hâlinde, bunların tamamlattırılması için baĢvurucuya, varsa avukatına veya kanuni temsilcisine on beĢ günü geçmemek üzere bir süre verilir. Bireysel baĢvurunun Ģeklî Ģartları Ġçtüzük‟te belirlenmiĢtir. Buna göre Ģekil açısından tam olan bir baĢvuruda Ġçtüzüğün 59. maddesinde belirtilen hususların hepsi yer alır. Ayrıca, aynı maddede belirtilen belgeler ya da onaylı örnekleri baĢvuru formuna eklenir. BaĢvuru formu oku- naklı ve baĢvurunun esasına yönelik özlü bilgileri içerir Ģekilde hazırlanır. BaĢvuru formunun ekler hariç on sayfayı geçmesi hâlinde baĢvurucunun ayrıca baĢvuru formuna olayların özetini eklemesi gerekir (Ġçtüzük m.60).
Ön inceleme aĢamasında yapılan araĢtırma sonunda baĢvurunun; süresinde ya- pılmadığı, Ġçtüzüğün 59‟uncu ve 60‟ıncı maddelerindeki Ģekil Ģartlarına uygun olmadığı ve tespit edilen eksikliklerin verilen kesin sürelerde tamamlanmadığı hâllerde Komis-
sında verimliliğin sağlanabilmesi için baĢraportörün önerisi üzerine BaĢkan, BaĢkanvekillerinin de görü- Ģünü alarak Bölümler raportörlerinin uzmanlık gruplarına ayrılmasına ya da raportörlerden çalıĢma grup- ları oluĢturulmasına karar verir. Bireysel baĢvuru raportörleri, baĢvurularla ilgili dosyalara dâhil edilmesi gerekli görülen bilgi ve belgelerin ilgili kurum ve kuruluĢlardan istenmesine iliĢkin yazıĢmaları yaptırır- lar. Gerekli tebligatları yaptırır ve takip ederler. BaĢkanın onayı ile Bölüm BaĢkanları tarafından bireysel baĢvuru raportörlerine gerektiğinde yapılması istenen görevin kapsamı ve niteliği de gösterilmek suretiyle tanık veya uzman dinleme ve benzeri görevler verilebilir (Ġçtüzük m. 38).
306 Mahkemede, yargısal ve idari çalıĢmalara yardımcı olmak üzere yeteri kadar raportör yardımcısı görev
yapar. Raportör yardımcıları, Kanunda ve Ġçtüzükte bireysel baĢvurulara iliĢkin görevlerin yerine getiril- mesinde ve ayrıca raportörlere yardımcı olmak üzere BaĢkan tarafından ilgili birimlerde görevlendirilir- ler. Raportör yardımcıları, çalıĢmalarını belirlenmiĢse bağlı bulundukları raportörün, diğer durumlarda BaĢraportörün gözetiminde yerine getirirler (Ġçtüzük m. 39).
307 ġahbaz, s. 100, “ … temel haklar gibi bir konuda baĢvuru evrakında eksiklik olup olmadığının takdiri-
138
yonlar BaĢraportörü tarafından reddine karar verilir ve baĢvurucuya tebliğ edilir. Bu karara karĢı, tebliğ tarihinden itibaren yedi gün içinde Komisyona itiraz edilebilir308. Bu konuda Komisyonların verdiği kararlar kesindir (Ġçtüzük m. 66). Bu nedenle, Mahke- me‟ye yapılacak baĢvurularda Ġçtüzüğün aradığı Ģekil Ģartlarına uygunluk büyük önem taĢımaktadır. ġekle aykırılığın sonucu, Komisyon tarafından, yapılan baĢvurunun kesin olarak reddedilmesidir. Bu da baĢvurucu açısından hem zaman kaybına hem de hak kaybına neden olabilecektir. Zaman kaybına neden olacaktır, çünkü Ģeklen eksik bir baĢvurunun reddedilmesi de belli bir sürenin geçmesini gerektirir. Hak kaybına da ne- den olacaktır, çünkü Ģeklen eksik baĢvurunun yapılması ile reddedilmesi arasında belli bir süre geçecektir. Bu süre bireysel baĢvuruda bulunma süresi olan otuz günden daha fazla da olabilecektir. Yani, Ģeklen eksik olduğu için usulen reddedilen baĢvurunun, Ģekil eksiklikleri tamamlanarak yeniden yapılmasına engel yoktur ama Ģekil eksikleri tamamlandıktan sonra yapılan baĢvuru, baĢvuruda bulunma süresi olan otuz günün, usu- len redle sonuçlanarak tüketilmesi neticesinde bitmiĢse, artık baĢvuru, zaman Ģartına riayet edilmediğinden reddedilecektir. Bu durum da kiĢinin artık bireysel baĢvuruda bulunmadığı için son iç hukuk yolunu309
tüketememesi, dolayısıyla da AĠHM önünde dava açamaması sonucunu doğuracaktır.
12.2 Kabul edilebilirlik İncelemesi