Lærer oppsummerer: deontisk modalitet – fremtidig handling som mulighet

Tüm özgürlüklerin temelinde bulunan kişi özgürlüğünün sağlanıp korunmasına ilişkin hükümler, önemleri nedeniyle, bütün insan hakları bildirileri ve bunların peşi sıra ulusal anayasaların temel hükümlerinden birini oluşturmuştur.

Nitekim 1982 Anayasasında da buna ilişkin hüküm mevcut olup 2001 tarihli değişiklikle Sözleşmenin 5. maddesindeki kapsama uyumlu hale getirilmiştir.

Sözleşmesinin 5. maddesi, bireyin özgürlük hakkının varlığına ve bunların korunmasına ilişkin önemli güvenceler getirmiştir. Bu maddede, kişinin fert olarak sahip olduğu özgürlük ve bunun güvenceleri düzenlenmiştir. Kişi özgürlüğü

111 Mowbray, a.g.e., ss. 66.

112 Erdal, Uğur, Bakıcı, Hasan, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 3. Maddesi Uygulama El Kitabı, İşkenceye Karşı Dünya Örgütü, Cenevre, Kasım 2006, ss. 195.

bakımından ve yargı veya yargılama dışı idari mercilerin, kişi özgürlüğüne yapabilecekleri müdahaleleri ve bunların usul ve yasalarını düzenleyen önemli bir maddedir.

Sözleşmenin 5.maddesi şu şekildedir:

1. Herkesin kişi özgürlüğüne ve güvenliğine hakkı vardır. Aşağıda belirtilen haller ve yasada belirlenen yollar dışında hiç kimse özgürlüğünden yoksun bırakılamaz.

a) Kişinin yetkili mahkeme tarafından mahkum edilmesi üzerine usulüne uygun olarak hapsedilmesi;

b) Bir mahkeme tarafından, yasaya uygun olarak, verilen bir karara riayetsizlikten dolayı veya yasanın koyduğu bir yükümlülüğün yerine getirilmesini sağlamak için usulüne uygun olarak yakalanması veya tutulu durumda bulundurulması;

c) Bir suç işlediği hakkında geçerli şüphe bulunan veya suç işlemesine ya da suçu işledikten sonra kaçmasına engel olmak zorunluluğu inancını doğuran makul nedenlerin bulunması dolayısıyla, bir kimsenin yetkili merci önüne çıkarılmak üzere yakalanması ve tutulu durumda bulundurulması;

d) Bir küçüğün gözetim altında eğitimi için usulüne uygun olarak verilmiş bir karar gereği tutulu durumda bulundurulması veya kendisinin yetkili merci önüne çıkarılması için usulüne uygun olarak tutulu durumda bulundurulması;

e) Bulaşıcı hastalık yayabilecek bir kimsenin, bir akıl hastasının, bir alkoliğin, uyuşturucu madde bağımlısı bir kişinin veya bir serserinin usulüne uygun olarak tutulu durumda bulundurulması;

f) Bir kişinin usulüne aykırı surette ülkeye girmekten alı konmasını veya kendisi hakkında sınır dışı etme ya da geriverme işleminin yürütülmekte olması nedeniyle usulüne uygun olarak yakalanması veya tutulu durumda bulundurulması;

2. Yakalanan her kişiye, yakalama nedenleri ve kendisine yöneltilen her türlü suçlama en kısa zamanda ve anladığı bir dille bildirilir.

3. Bu maddenin 1.c fıkrasında öngörülen koşullara uyarınca yakalanan veya tutulu durumda bulunan herkes hemen bir yargıç veya adli görev yapmaya yasayla yetkili kılınmış diğer bir görevli önüne çıkarılır;

kendisinin makul bir süre içinde yargılanmaya veya adli kovuşturma sırasında serbest bırakılmaya hakkı vardır. Salıverilme, ilgilinin duruşmada hazır bulunmasını sağlayacak bir teminata bağlanabilir.

4. Yakalama veya tutuklu durumda bulunma nedeniyle özgürlüğünden yoksun kılınan herkes, özgürlük kısıtlamasının yasaya uygunluğu hakkında kısa bir süre içinde karar vermesi ve yasaya aykırı görülmesi halinde kendisini serbest bırakması için bir mahkemeye başvurma hakkına sahiptir.

5. Bu madde hükümlerine aykırı olarak yapılmış bir yakalama veya tutulu kalma işleminin mağduru olan herkesin tazminat istemeye hakkı vardır.

Bu maddede getirilen düzenlemeler 2 grupta toplanabilir. Birincisi, kişi özgürlüğü ve güvenliğinin tanımlanması, ikincisi ise bu haklara getirilen güvencelerdir. Maddede düzenlenen kişi özgürlüğü, kişinin fiziki özgürlüğü yani kişinin iradesi dışında bir yerde alıkonulamaması ve zorla tutulamamasıdır. Kişi güvenliği ise, kişilerin bu özgürlüğüne devletin saygı gösterip yasanın belirlediği usul ve esaslar dışında bu özgürlüğe müdahale etmemeyi başka bir deyişle özgürlüğü keyfi müdahalelerden korumayı içerir.

Kişi özgürlüğü mutlak bir haktır. Kişi özgürlüğü ve güvenliğinin sağlanmadığı bir durumda, kişiye sözleşmenin diğer maddelerinde sağlanan hakların da korunması mümkün olmaz. Zira keyfi olarak gözaltına alınan kişi işkence veya insanlık dışı muamelelere açık hale gelmiştir.¹¹³

Bu hakkın önemi Mahkeme’nin Kurt v. Türkiye¹¹⁴ davasında şu şekilde belirtmiştir (parag. 123);

[…] Sözleşmeyi kaleme alanlar özgürlükten mahrumiyet kararının bağımsız yargı denetimine tabi tutulması ve kararı veren mercilerin sorumlu tutulması vasıtasıyla, özgürlükten mahrumiyet kararlarının keyfi bir nitelik taşıması riskini asgari seviyeye indirebilmeye yönelik bazı temel hakları teminat altına alınması yoluyla, kişinin keyfi bir şekilde özgürlüğünden mahrum edilmesine karşı korunmasını vurgulamışlardır… gerekli olan yalnızca kişilerin fiziksel özgürlüklerini korunması değil, aynı zamanda bu tür teminatların bulunmadığı ve hukukun üstünlüğü ilkesinin tahrip edilebileceği ve alıkonulan kişilerin en temel hukuki koruma yöntemlerine erişemeyeceği bir konuma düşebileceği hallerde kişisel güvenliklerinin de korunmasıdır.

113 Macovei, Monica, Kişinin Özgürlük ve Güvenlik Hakkı-Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 5 Maddesinin Uygulanmasına İlişkin Kılavuz, Avrupa Konseyi, 1 Baskı, Almanya, Kasım 2001, ss. 15.

114 25 Mayıs 1998 tarihli karar.

A. Gözaltında Bulunanları Rapor Etme ve Gözaltındayken