fett
,
v'
'
-•-.,47
.
Framsida:
Finnafjorden. Foto: Leiv Bergum.
Andre fbto: Nits Kvamme (NK) John Sigurd Nygard (JSN)
RAPPORTNR. 3 1998
Forvaltningsplan for
Stølsheimenlandskapsvernområde
Fylkesmannen i Sogn og Fjordane Hermansverk mars 1998
ISBN 82-91031-37-7 ISSN 0803-1886
Føreord
Stølsheimen Landskapsvernområde yart skipa ved Kronprinsregentens resolusjon 2 I .12.90.
Verneforskrifta slår fast kva som er tillate og kva som er forbode, og i kva tilfelle forvaltnings- styresmakta har høve til å gjere unntak frå dei generelle reglane, sja forskrifta i vedlegg I.
Forvaltnin2splanen skal vere eit praktisk hjelpemiddel for å fremje førernalet med vernet. Han skal vere ein konkret rettleiar i høve forskrifta i skjøtsel og bruk av området for forvahnings- styresmakta, grunneigarar og andre. Forvaltningsplanen kan ikkje fastsetje restriksjonar ut over det som går fram av verneforskrifta.
Arbeidet med forvaltningsplanen tok til med varsel til alle grunneigarar og interessemar i verneområdet i brev av I8.mai 1995. Framlegget til forvaltningsplanen var på høyring sommar
og
haust 1997,og det
kom inn ialt 28 skriftlege merknader.Fleire av merknadene er tekne til følgje og innarbeidd i forvaltningsplanen Forvaltnings- planen for Stølsheimen er no med dette vedteken.
Dette er den fyrste forvaltningsplanen for StEdsheinnen landskapsvernområde og fylkes- mennene tek sikte på å ajourføre planen etter 5 år.
Nokre av dei tiltaka som er ført opp under kvart av forvaltningsemna er avhengig av tilførte ressursar til fylkesmennene
Av praktiske grunner vert forvaltningsplanen utgjeye i skriftserien til fylkesmannen i Sogn og Fjordane. Fylkesmennene i Hordaland og Sogn og Fjordane har forvaltningsansvar for Stølsheimen landskapsyernområde i kvart sitt fylke.
Hermansverk/Bergen 31.mars 1998 Gunnar Bergo
fylkesmiljøvernsjef i Sogn og Fjordane Anniken Friis
fungerande fylkesmiljøvernsjef i Hordaland
Innhald
Stølsheimen landskapsvernområde 6
Forvaltning av Stølsheimen landskapsvernområde 7
2.1. Mål 7
2.2. Utfordringar 7
2.3 Samarbeid 9
2.4 Sonekategoriar 9
Forvaltnings- og oppsynsordningar, rådgjevande utval og infonnasjon 11
Gjennomgang av forvaltningstema med mål og tiltak 13
4.1 Inngrepsfrie naturområde og villmarksprega natur 13
4.2 Kulturlandskap og kulturminne 14
4.3 Jordbruk og skogbruk 19
4.4 Friluftsliv -turgåing 20
4.5 Jakt og fiske 25
4.6 Reiseliv 26
4.7 Motorferdsle 27
4.8 Avfallshandtering 34
4.9 Vasskraft og el-forsyning 35
4.10 Bergverksdrift 36
Bakgrunnslitteratur 38
Vedlegg 39
Vedlegg I: Verneforskrifta for Stølsheimen landskapsvernområde 39 Vedlegg II: Relevante tilskotsordningar frå fylkesmannen for å ta vare på
kulturlandskap og kulturminne 43
Vedlegg III: Søknadsskjema for løyve til motorferdsel i Stølsheimen
landskapsvernområde 45
1.Stølsheimenlandskapsvernområde
«suprdeiiz
-eit aiwtwtc' Pstec Jecne
kafrittma,A4
47519 i442,24:e
Ornrådet som vert kalla Stølsheimen, strekkjer seg i yid tyding frå Eksingedalen og Myrkdalen i sør til Sognefjorden i nord, frå Risnefjorden i vest til Vikafjellsvegen i aust. Verneområdet utgjer den sentrale delen, som er mest nytta i friluftssamanheng og minst påverka av kraftut- bygging. Stelsheimen landskapsvernområde ligg i kommunane Vik og Høyanger i Sogn og Fjordane og Voss, Vaksdal og Modalen i Hordaland. Det har eit areal på 367 kmi og er det nest største verneområdet utan tilknythw til nasjonalpark i Noreg. Heile landskapsvernområdet er priyat grunn.
Den gradvise reduksjonen av urørt natur i Noreg var bakgrunnen for utarbeidinga av «Ny landsplan for nasjonalparker» (NOU 1986:13) der Stølsheimen var eitt av områda som var tilrådd å sikre for ettertida. Det hadde då heilt sidan 1960 vore arbeidd med ulike planar for vern av ein større eller mindre del ay dette området, men først i 1988 vart det endelege verneframlegget sendt på lokal høyring.
Høyringsdokumentet (Rapport nr. - 1987 frå miljøvernavdelinga) gjev ei grundig omtale av verneområdet, bakgrunnen for opprettinga og omtale av naturkvalitetane, og inneheld dessutan ei litteraturliste som kan vere nyttiå for den som vil setje seg nærare inn i stoff om Støls- heimen.
Stølsheimen ligg i det mest nedbørrike området på Vestlandet. Området er delt i to av ei markert bertitgrunnsgrense nord-sør som viser tydeleg att i landskapsformer, jordsmonn og flora. I vest er det gneisområde med avrunda former og U-dalar, lite lausmassar og fattig flora 1 aust ligg eit fyllittområde med meir lausmassar og rikare flora. Området ved Raudberg er bygd opp av serpentinitt og inneheld store talkførekomstar.
Det særeigne for verneområdet er den store variasjonen i naturkvalitetar over eit stort areal med inngrepsfri natur (jf. kap. 4.1). Overgangen frå fjord til fjell, frå grøderik fyllitt til hard gneis, mange vatn, lange elvar og høge fossar gjev til saman ei rik naturoppleving.
Deler av villreinen i Fjellheimen villreinområde bruker i aukande grad landskapsvernområdet.
Flokken er på omlag 600 vinterdyr (sjå kap. 4.5).
I heile verneområdet er det spor etter tidlegare tiders utnytting av ressursane i fjellet; fangst- anlegg med dyregraver, gryteproduksjon i kleberstein, utnytting av vasskraft til drift av kvernhus og -ikkje minst dei manåe og tildels store stølane, som har gitt namnet Stølsheimen.
1 moderne tid har vi fått tilrettelegging for friluftsliv med hytter og oppmerka stiar. I ytter- kanten av området er det i nokon grad opna for vasskraftutbygging og gruvedrift.
2. ForvaltningavStølsheimen landskapsvernområde
«1a Isaål4en aw»
2.1.Mål
Oppretting av landskapsvernområde er forankra i §§ 5 og 6 i naturvernlova:
For å bevare egenartet eller vakkert natur- eller kulturlandskap kan arealer legges ut som landskapsvernområde. I landskapsvernområde må det ikke iverksettes tiltak som vesentlig kan endre landskapets art eller karakter. Fylkesmannen avgjør i wilstilfelle om et tiltak må anses å ville endre landskapets art eller karakter vesentlig.
Vedtak om å legge ut et areal som landskapsvernområde treffes av Kongen som kan fastsette nærmere bestemmelser om området, dets skjøtsel og bruken av det.
Forvaltninga skal fremje føremålet med landskapsvernomadet. I verneforskrifta pkt. III, heiter det:
«Føremålet med vern av Stølsheimen er å ta vare på eit særmerkt og vakkert vestlandsk fjell- ogfjordlandskap med kulturminne, kulturlandskap og naturmiljø som er lite påverka av tekniske inngrep, samstundes som området skal kunne nyttast til landbruk, friluftsliv jakt og ,fiske.»
Det er difor eit mål å ta vare på det som kjenneteiknar området; eit landskap som er vakkert og dramatisk frå naturen si side og lite påverka av moderne tekniske inngrep, og med kultur- landskap og kulturminne frå det utmarksbaserte vestlandslandbruket.
Det er og eit mål at ein skal kunne drive landbruk, friluftsliv, jakt og fiske på måtar som ikkje endrar dei landskapsverdiane ein vil verne om.
2.2.Utfordringar
Ei viktig utfordring er å halde landskapsvernområdet mest rnogleg fritt for n e inn re , installasjonar og bygningar. Dei inngrepa som tidlegare er utførte i randsonene og ved enkelte høve innan verneområdet må ikkje få setje standard for kva ein skal godta av nye inngrep i landskapsvernområdet. I staden må utfordringa/målet framover vere å slette inngrepa så langt det er mogleg i kvart tilfelle.
Vasskraftutbve in har i stor grad prega landskapet kring og tildels også innanfor landskaps- vernområdet (jfr. vernereglane pkt. V, nr 14). Verneforskrifta opnar for visse tiltak når det gjeld vassdragsregulering. Inngrep som vert gjort i denne samanhengen må ikkje danne standard for andre tiltak i landskapsvernområdet Utfordringane vert derfor å medvirke til at eventuelle nye inngrep vert så skånsame som mogeleg.
Kulturlandskap frå ei anna tid er vanskelee og dyrt å ta vare på når vilkåra som skapte det ikkje lenger er til stades. I mange tilfelle har ein valet mellom anten forfall/attgroing eller modernisering/nye inngrep.
Stølane utgjer ein viktig del av kulturminna i landskapsvernområde og utfordringa er å halde desse vedlike og gjere varsarne endringar ved restaurering slik at bygningane ikkje mister sin
autentisitet (ektheitlopphavlege pregf Bade for a halde kulturlandskapet i hevd og ta vare pa kulturminne finst det tleire stutteordnimtar sja vedlegg
Ei viktig utfordring er å utvikle driftsformer i skoobruket som tek vare pa dei landskaps- verdiane ein vil verne om, som samanhengande skogområde og skog med ulike alder og samansetning.
Tilrettelecotino for friluftsliv bor krevje minst mogleg av fysiske inngrep og motorisert transport.
.*.
I nord stuper Stolsheimen bratt ned i Sogne- fjorden.
Utsikt ned til Finna- fjorden
Foto: N.K.
Landskapsvernområde bør i større grad vere eit område der ein kan vere fri for unødig motordur. Det bør vere eit mål å redusere omfan et av motortrans ort både for drift av turisthyttene, i jord- og skogbruksnæring og for andre brukargrupper.
Mil basert nærin sutviklin er eit prioritert arbeidsområde for begge fylkesmennene og i begge fylka er det utarbeidd ein plan/notat som viser kva som er innsatsområda/aktuelle tiltak. Ei viktig oppgåve kan her vere å synleggjere og dermed auke interessa for dei natur- og kulturkva- litetane som finst i bygdene. Fylkesmennene kan stille til rådvelde rettleiing og midlar for ut- vikling av miljøbasert næringsverksemd med utgangspunkt i Stølsheimen landskapsvernområde.
Grensa for landskapsvernområdet går ikkje nødvendigvis ved klare skilje i landskapet noko som gjer at til rensande område fieire stader høyrer med som ein viktig del av heilskapen til landskapsvernområdet. Inngrep i desse områda er lite ynskjeleg sett frå eit landskapsvern- omsyn. Ansvaret for forvaltning av desse områda ligg først og fremst til kommunane og grunneigarane, men fylkeskommunen og fylkesmannen har eit overordna planansvar for m.a.
plan- og bygningslova. Forvaltningsplanen går ikkje inn med konkrete tilrådingar om forvaltning av dei tilgrensande områda, men gir ei generell oppmoding til andre forvaltningsinstansar om å sjå heilskap ved forvaltning av desse områda.
2.3Samarbeid
For å nå mala ønskjer forvaltningsstyresmakta å utvikle samarbeidet på fleire nivå:
renke pfoiaft • Utvikle eit godt samarbeid med grte og dei ulike brukargruppene, for å skape staa
efilealt
betre felles forståing for mål, ynske og roller, og for å finne praktiske samordningsløysingar,t.d. når det gjeld transport.
Utvikle eit godt samarbeid med kommunane for å få rasjonelle rutinar i godkjenningssaker, og medverke til felles haldningar til kva ein vil tillate og kva tiltak som er ynskjelege.
Utvikle eit godt samarbeid med kulturseks'onen i f 'lkeskommunen, for å få betre grunnlag for prioritering av skjøtsels- og restaureringstiltak, og sikre kvaliteten pa tiltaka.
Utvikle eit godt samarbeid mellom landbruksavdeling og miljøvernavdeling. for å oppnå ein mest mogleg målretta samla verkemiddelbruk frå fylkesmannen si side.
Gjennom utvikling av samarbeid om forvaltninga av Stølsheimen ynskjer forvaltningsstyres- makta å oppnå ei ansvarleggjering av ulike partar og brukarar i landskapsvernområdet.
2.4Sonekategoriar
For å få ei heilskapleg forvaltning av dei store verneområda i landet er det utarbe dd fire sonekategoriar (utdrag frå DN-rapport 1996-3, Forvaltning av nasjonalparkar):
Spesiell vernesone
Sona gjeld område som treng spesielt vern p.g.a. einestaande eller trua natur- eller kultur- verdiar. Her kan det vere aktuelt å regulere ferdsel. Som oftast dekkjer slike område relativt små areal. Spesiell vernesone bør ikkje nyttast når det er fare for at dette vil føre til uheldig fokusering på området.
Sone utan tilrettelegging og inngrep
Sona omfattar som oftast villmarksprega område der naturvernomsyn skal vere overordna andre interesser. I slike område er det få spor etter nyare tekniske inngrep, og det er ønskjeleg å halde områda utan inngrep og utan tilrettelegging i framtida. I utgangspunktet bør dette gjelde større område. Område med kulturminne som skal gjennomgå naturleg aldring høyrer til denne sonekategorien.
Brukssone
Sona omfattar område der formålet er å halde på det naturlege miljoet, men der likevel ein del tiltak og inngrep til fordel for det enkle friluftslivet eller næringsinteresser kan tillatast. anten heile eller delar av året. Dette kan gjelde tiltak som merking av stiar og byggine- av turlags- hytter innafor eit planlagt rutenett. tradisjonell bruk som husdyrbeiting. vedhogst i mindre omfang, beiterydding og reindrift. Stolar både med og utan drift, og omrade der det bor drivast kulturlandskapskjotsel bør også liggje i denne sona. Område der det ligg kulturminne som skal vedlikehaldast og/eller restaurerast. høyrer oftast heime i denne sona. Sona kan nyttast både i større og mindre område. I samband med merkte stiar kan sona ofte utgjere ein smal tarm.
Sone med spesiell tilrettelegging og inngrep
Sona gjeld område der ein kan leggje tilhøva spesielt til rette for ferdsel og kan opne for spesielle brukarinteresser, særleg i samband med reiseliv eller nærområde til (bemanna turist- hytter. Område med kulturminne som skal nyttast aktivt i reiselivsamanhene høyrer med her.
Det same gjeld område der tekniske inngrep alt finst. Oftast er dette mindre område av heilt spesiell interesse for reiseliv. utbygging osb. Dersom ein skal nytte denne sonekategorien i nasjonalparkar bør den omfatte små område.
Heile Stolsheimen landskapsvernområde er plassert i «brukssone». Når det gjeld tilrette- leItttringfor friluftsliv er det gjort eit skilje som gar ut over brukssona (sjtå kap. 4.4.). Gjennom erfaring frå bruken av forvaltninesplanen i ara framover vil ein vurdere om det er meir tenleg bruke fleire sonekategoriar i Stolsheimen
Øvre og nedre Berdalsvamet drenerer til Stolsvatnet, og dalen er
naturleg veg inn til Halsetstølen og Alrekstølen når ein kjetn fra son,est
Foto: JSN
3. Forvaltnings-og oppsynsordningar, rådgjevandeutvalog informasjon
Enig Åo til Forvaltninga av området ligg til Ikesmennene i Sogn og Fjordane og Hordaland. med
Dovie bffir Direktoratet for naturforvaltning som overordna fagorgan og klageinstans. Ein oppsynsmann er engasjert med 3 månadsserk årleg. for å fore kontroll og tilsvn med omradet. og ikkje minst for å informere, rettleie og vere ein sentral kontaktperson for dei ulike hrukargruppene. Oppsynet er underlagt fylkesmannen i Sogn og Fjordane, som også har mykje av det praktiske hovud- ansvaret t'or forvaltninga av landskapss ernområdet. Same oppsynsmann har vore tilsett sidan oppretting av landskapssernområdet i 1990, noko som gjev god kontinuitet og god kjennskap til området.
I andre storre verneområde har ein gode rovnsle med rådgjevande utval. Utvalet gjev råd om dei store linjene i forvaltninga og unaler seg om prinsipielle saker i landskapsvernomradet.
Dome pâ saker som utvalet hor uttale seg om er dispensasjonssaker som gjeld for tleire
eventuelle soknader om nyhygg, nsetahlering a turstiar og informasjonsarbeid. Utvalet bor bg kunne kome med forslag og utfordringar til forvaltningsstvresmakta som t.d. vedlikehald av kulturminne og stell av kulturlandskapet. Utover dette kan representantane vere kontakt- personar i kommunane. Vi meiner eit radgjevande utval vil vere ein styrke for forvaltninga av Stolsheimen.
Raudberg er eit særtnerkt lande- merke i vestre del at Stoh- heimen. beule pd grutin forma.
men ikkje minst pa grunn av den mude jargen i berganen
serpentinin. Ved Randbergvatnet ligg Sellunnmar- hytta som er sjolvbetjent hun:
Forvaltningsstyresmakta meiner det er viktig å ha god kontakt med brukarane av landskaps- vernområdet, nøko som åg føreset ei rask tilbakemelding på spørsmål og dispensasjon-
søknader. Vi ser det bg som ei oppgåve for oppsynet og forvaltningsstyresmakta å informere om tiltak i landskapsvernområdet og om forvaltninga av landskapsvernområdet generelt. I 1995 vart det laga ein informasjonsbrosjyre om Stølsheimen landskapsvernområde. Utover dette er det ikkje laga noko meir informasjonsmateriale. Kunnskapen om landskapsvernområde lokalt kjem mykje gjennom omtalen i media i samband med handsaming av einskildsaker i verne- området. Denne forvaltningsplanen er Og ein del av informasjonsformidlinga av landskapsvern- området og det er eit håp at den kan gi breiare informasjon enn det einskildsaker kan gjere.
Ved dei viktigaste innfallsportane til landskapsvernområdet bør det vurderast å setje opp informasjon om Stølsheimen. Dette bør samordnast med annan informasjon t.d. frå landbruket for å ta omsyn til beitedyr.
MÅL Ei forvaltning med lokal forankring og lokal medverknad innafor dei rammene verneforsktifta sett.
TILTAK Opprette eit rådgjevande utval for Stølsheimen landskapsvernområde, med følgjande mandat: Det rådgjevande utvalet for Stølsheimen landskapsvernom- råde skal uttale seg om prinsipielle saker i landskapsvernområdet og gi råd om dei store linjene i forvaltninga. Utvalet skal vere samansett av einvalt
representant (med personleg vararepresentant) frå dei følgjande instansane Høyanger kommune
Vik kommune Voss kommune
Vaksdal/Modalen kommune
Grunneigarinteresser frå Sogn og Fjordane (Ortnevik, Arnafjord, Fram- fjorden, Indrefjorden)
Grunneiginteresser frå Hordaland (Myrkdalen, Modalen, Eksingedalen) Bergen Turlag/Voss utferdslag/Sogn og Fjordane turlag
Naturvemforbundet i Hordaland/Sogn og Fjordane Fjellheimen villreinnemnd
Utvalet skal møtast ein gong i året, gjeme i kombinasjon med ein tur/synfaring i landskapsvernområdet. Utvalet kan møtast oftare om fleirtalet i utvalet ynskjer det. Utvalet vel sjølv leiar og fylkesmennene sin(e) representant(ar) vil vere sekretær for utvalet og ha talerett på møta. Fylkesmennene vil dekke opphalds- og arrangementskostnader for utvalet, reiseutgifter lyt represen- tantane sjølv dekke.
Det bør utarbeidast enkle informasjonsblad og avisartiklar for å informere om forvaltninga av Stølsheimen landskapsvernområde
Det bør utarbeidast informasjonsmateriale som kan setjast opp ved dei viktigaste innfallsportane til landskapsvernområdet
Rydde opp i skilt og anna informasjon ved innfallsportar og på andre sentrale stader i landskapsvemområdet. Dette må gjerast i samarbeid med andre instansar som har informasjonsbehoy i området.
4. Gjennomgang avforvaltningstema med målog tiltak
77,4794
tit Heile landskapsvernområdet er privateigd, og eigarane (193 bruksnummer) har rett til jakt, affikait
fiske og landbruksdrift som ikkje er i strid med verneforskrifta. Dette er aktivitetar som verne-ien forskrifta ikkje legg noko hinder for, men i fleire høve oppfordrar og legg til rette for. Utover grunneigarane sin bruk, vert Stølsheimen mykje nytta til turgåing frå hytte til hytte, og det er Bergen Turlag og Voss Utferdslag som har ansvaret for turlagshyttene og turstiane. Andre brukarar er Bergenhalvøens kommunale kraftselskap (BKK), Norwegian Holding A/S, Statnett og Telenor, som alle har ein viss aktivitet i området som det er gitt opning for gjennom verne- forskrifta
I underkapitla 4.1- 4.10 er det ein gjennomgang av forvaltningsområda med status og aktivitet.
Kvart underkapittel konkluderer med framlegg til mål for korleis forvaltninga bør vere for å oppfylle verneføremålet, og framlegg til tiltak for å nå måla.
rurrk 4.1 Inngrepsfrie naturområde og villmarksprega natur
‘tee Ut frå eit kulturhistorisk perspektiv finst det knapt noko område i Noreg heilt utan menneskeleg påverknad. Likevel har ein innført omgrepet «inngrepsfrie naturotnråde».
ezatel eirta
Inngrepsfrie naturområde er definert som alle område som ligg meir enn 1 km frå næraste tyngre tekniske inngrep som veg, regulerte vatn, kraftline eller fast busetnad. Dei områda som ligg meir enn 5 km frå slike inngrep vert definerte som villmarksprega område (Direktoratet for naturforvaltning 1995).
Innafor landskapsvernområdet ligg heile 94 % (342 km») i kategorien inngrepsfrie naturom- råde, medan berre 9,5 % (35 kmr) kan karakteriserast som villmarksprega område (sjå kart Det 35 km: store villmarksprega området er representativt for heile Stølsheimen då det inneheld høgfjell, dalar, gamle stølar (Alrekstøl, Hanekamdalen og Dunevollen), stølsvegar, automatisk freda kulturrninne (dyregraver) og merka tursti (1 km).
Frå verneforskrifta: (kap.I1T)Føremålet med vern av Stølsheimen er å ta vare på eit særmerkt og vakkert vestlandsk fjell- og fjordlandskap naturmiljø som er lite påverka av tekniske inngrep
MÅL
• Oppretthalde inngrepsfrie naturområde og villmarksprega område.TILTAK • Vere særs restriktiv til å gje dispensasjonar for tiltak som vil redusere arealet inngrepsfrie naturotnråde og villmarksprega natur.
• Oppmode alle om å unngå inngrep, àg dei tiltaka som ikkje vert regulert av verneforskrifta.
Unngå nye tiltak som fører til kanalisering av turistar inn i villmarksprega område
Kart
»Vilhnarksprega område»
Skraveringa viser det området som ligg meir eiui
5 km fra
mermaste tvngre Mngrep
STØLSHEVEN LANDSKAPSVERNOMRÅDE
Hegre Hiler
7^-
>».ccre
•
FOss'ehet
ktie,te n- - veeet
TEIKNFORKLARING rettbygds-oK
•••
F.,kesgrenre
—
atcs,
N1/4,
stgAfrniene 4.2 Kulturlandskapoabkulturminne
sirrnke
A ta vare pa og halde i hevd kulturlandskapet 02 kulturminna er ein viktig del av foremalet med landskapsvernomradet. jf. verneforskrifta pkt. III. For å klare å følgje opp dette fOremålet må mange arbeide saman. og grunneigarane er dei viktigaste aktorane.Landskapsvernområdet strekkjer seg frå fjord til fjell og omfattar både innrnark og utmark, noko som gjev eit svært rikt utval av kulturlandskapstypar. Kulturlandskapet består av vegeta- sjon påverka av generasjonars bruk gjennom beiting, hogst og hausting, og bygningar og anlegg knytt til desse bruksmåtane. 37 synlege stalar med over 100 bygningar er ein viktig del av dette bildet. Rapporten «Stolar i Stolshei men» (Eylkeskonservatoren i Hordaland, 1979) gjev ei fyldig utgreiing med fotodokumentasjon av dei fleste stolane i området. Ein ny full- stendig fotodokumentasjon av alle bygningane i Iandskapsvernområde er under sluttforing.
I verneområdet kan kulturlandskapet delast
Kulturlandskapet i fjellet: Stølane, anlegg i samband med stølinga og stølsbøane som kvar for seg er ulike alt etter terreng, tilkomst og tal brukarar i tunet.
• Kulturlandskapet i fjordsidene og langs fjorden: Slåttemarker og andre spor etter innhaus- ting i utmarka. og innmarksareal med bygningar (Finnafjorden).
Skogen som ligg mellom desse to landskapstypane kan knapt reknast som kulturlandskap.
Likevel er skogsbiletet på ulik måte prega av ymse skogbruksaktivitetar over tid.
Stolsdrift var ein viktig del av det tradisjonelle, forindustrielle landbruket i Noreg, og var vidt utbreidd. På grunn av sterk satsing på husdvrhald. kombinert med jamt over små brattlende gardar. er fjordbygdene på Vestlandet av dei som har halde desse bruksmåtane lengst i hevd.
For å utnytte utmarka best mogleg, var det vanleg at gardane hadde både «heimestøl» i moderat høgd over havet, til bruk vår og haust, og ein fjellstøl rundt skoggrensa for å utnytte det
eigentlege fjellbeitet. Eit lokalt særtrekk for Stølsheimen er at gardane på Sognesida hadde fjellstølane sine på sørsida av vasskiljet. Dei var difor avhengige av å krysse til dels høge tjellparti med buskapen vår og haust. Stolsvegane var såleis meir enn normalt lange og tunge, noko som gjer både stølane og stolsvegane til interessante minne om korleis folk levde i gamal tid. I dag er det ikkje lenger aktiv stolinu i Stølsheimen. men mange av stolane gjer nytte som fritidshusvere.
Som kulturhistorisk dokument bor ein ikkje sja stolane og stoIsområda lausrive frå gardane. Ei forvaltning av kulturlandskapsverdiane i Stølsheimen bør difor èg femne om dei brattlende.
fråflyttingstruga gardane langs fjorden, for å sikre at også dei vert halde i hevd. Det er fast busetnad i ti husstander med i alt 23 personar på gardar utan veg på strekninga Ortnevik - Arnafjord (våren -98). Ettersom desse gardsbruka ligg utafor vernegrensa kan fylkesmannen
Beiting av sau og storte er ein viktig del av kulturlandskaps- skjotselen. Her
Rappen.
Foto: NK
Bygningane Alrekstolen er oppfon i natur- stein og med torv pa taket og ven difor godt skjult i terrenget Foto: JSN
Bondene i Ortnevik nuitte bujOre over
Stols- heinten» for å kome til Solren- tangen. Stols- drifta vart difor ridfrg nedlagt pa Solrenningen.
med bygningane vert haldne godt vedlike .
Foto: JSN
berre kome med oppfordringar til grunneigarane og kommunen om forvaltning av desse områda.
Kulturlandskapet under skoggrensa er svært utsett for attgroin2 no når driftsformene i jord- bruket har endra seg. Det foregår ikkje lengre slått og lauving i utmarka. Innator 2rensene til
landskapsvernområde er det herre i Finnahotn det er innmark. Denne vert i liten grad hausta og kulturlandskapet i Finnabotn er i ferd med å gro att. Deler av dal- og fjordsidene har store skogressursar av bjork og furu. Ms kje av skogen vart her tidlegare teke ut i form av tømmer.
ved til stol og heim. og lauv og bork/greiner som fOr til dyra. Stell av skogen etter gamle prinsipp foregar mest ikkje lenger.
Stolsvegane var hindeledd mellom heimegarden og stolen. Lange og bratte stølsvegar sette ei effektiv grense for omfang av tilrettelegging for stolsbruket. Stolshusa vart difor ofte små og spartanske og ofte bygde opp av simple bord eller av stein. Stølar og stølshus som har denne
«historia i seg» er eit viktig bidrag til vår felles kulturhistorie. og er ein del av bygget sin auten- tisitet (ektheitlopphavelege preg). Gjennom eit samarbeid med kulturseksjonen i fylkeskom- munen har forvaltningsstyresmakta tilgang på arkitektfagleg kompetanse som kan bidra med rettleiing ved restaurering eller ved endring av stolshus eller andre bygningar i landskapsvern- omradet.
Stolsanlegga er vedlikehaldne på ulike måtar og med ulike maI. Som eit godt døme står Alrek- stolen med 5 bygningar i stein. der ytterveggene er restaurerte til opphaveleg stand lutvendig Bvgningane er murte opp i naturstein. og taket er tekt med torv. Gjennom eit sysselsettingspro- sjekt i 1993 som var forvalta av fylkesmannen i Sogn og Fjordane, vart det restaurert tre sel i Stolsheimen landskapsvemområde. Vidare er det gjeve mindre oppmuntrings- / påskjonings- tilskot til vedlikehald av nokre stolsbsgningar. Stolsboane vert stadvis haldne nedbeita av smafe og storfe.
Dome pa andre kulturminne som er representerte i Stolsheimen:
Dyregravene som vart nytta til fangst av reinsdyr lomlag 10 er godt synlege)
Restar etter taubana som gjekk frå fjellstølen Hestfjellet på 950 moh og heilt ned 61 fjorden Spor etter gryteproduksjon i kleberstein i Gryteberg sor for Raudberg
Alle dvregravene er tvdelege spor etter kor rikt dette fjellom- radet Inå Int vore pt villrein.
Fra dvregrav ved Storevatnet.
melhnn Ortnevik og Norddalen.
rett utalar land- kapvernom- rådet Foto:,ISN
17
19
Inskripsjonar i kleberstein i Raudbergdalen der folk har rissa inn namnet sitt i over 100 år Steingjerde og murar
Ein viktig del av kulturhistoria ligg i alle namna og historiene knytte til stader der det var menneskeleg aktivitet. Ei innsamling til eit utvida stadnamnregister er under sluttføring i regi av Statens kartverk og fylkesarkivet.
Frå verneforskrifta: (kapIII) Foremålet med vern av Stølsheimen er å ta vare på eit særmerkt og vakkert yestlandsk fjell- og fjordlandskap med kulturminne.
kulturlandskap
MÅL • Ta vare på mangfaldet av stolstypar og kulturmarkstypar for franaida, og sikre heilskapen av dette i landskapet. Syte for å ha ei god oversikt over gamle og nye kulturminne
TILTAK • Oppmode grunneigarane til ivaretaking og restaurering av bygningar og skjøtsel av kulturlandskap. Informere om økonomiske tilskot til dette arbe det (sja vedlegg II).
I samråd med lokalmiljøet, kommunane og kulturseksjonen hjå fylkeskom- munen utarbeide skjøtselsplanar for å følgje opp dei prioriterte områda i dei kommunevise kulturlandskapsregistreringane, Finnabotn, Alrekstølen og Solrenningane.
Samle
informasjon og historikk om stølsdrifta i verneområdet, bl.a. gjennom fotografering, innsamling av historiar og intervju med brukarane.I samråd med lokalmiljøet, kommunane og kulturseksjonen hjå fylkeskom- munen arbeide for å synleggjere kulturminna knytt til stolsmiljøet (støls- bygningar og stølsvegar) gjennom t.d. utarbeiding av ei enkel plansjeutstilling Bidra med arkitektfagleg hjelp ved vedlikehald eller restaurering av stølsbyg- ningar
Sikre at stølshus ikkje mister sin autentisitet ved vedlikehald eller restaurering
6kit,
itayrrå- per.utsteat ded
irird eig citerz, - ritairrien iart gidett aeg
ver&detsV
4.3Jordbrukogskogbruk
Landbruk er direkte nemnt i verneføremålet som ein aktivitet som skal halde fram samstundes som ein skal ta vare på natur- og kulturlandskapet. Restriksjonsnivået er utdjupa i pkt. IV, V og VI der vernereglane set forbod mot oppdyrking og bruk av kjemiske middel, medan vernefor- skrifta ikkje har restriksjonar på utmarksbeite, gjødsling og manuell rydding av stølsbøar.
Endring av driftsformer i landbruket som kan endre landskapet krev dispensasjon. Det same gjeld oppføring av gjetarhytter, buer og naust m.m og restaurering og gjenoppføring av stølshus.
Når det gjeld skogbruk er dette presisert i pkt. IV, nr. 2: Oppdyrking eller endring i den natur- lege samansetnaden av treslag ved skogkultur er forhode. Snauhogst er berre tillate i satnråd med forvaltningsstyresmakta og dersom kvar hogstflate er mindre enn 5 daa. Ny skog skal kome naturleg, men furu kan plantast der den er det naturlege treslaget. Og pkt. 3: Særtnerkte og dekorative tre skal ikkje fellast, heller ikkje daude tre som er med på å prega landskapet.
Verneområdet vert i dag nytta til utmarksbeite for sau og storfe. Omlag 3500 sau beitar i dei store dalføra Solrenningsdalen, Alrekdalen, Hanekambdalen, Dunevollen, Storedalen, Halset- dalen, Asedalen og Geitedalen. I Halsetdalen, Åsedalen og i Kvanndalen beitar omlag 100-150 storfe. I Finnabotn, der heile innmarka ligg innafor verneområdet, vert det ikkje drive jordbruk i det heile.
Beitinga er ein føresetnad og den viktigaste skjøtselen for å ta vare på kulturlandskapet. For å styre beitinga til dei områda der det er mest trong for det kan ein til dømes bruke saltstein.
I motsetnad til det tradisjonelle (førindustrielle) jordbruket, er skogbruk neppe naudsynt for å ta vare på landskapskvalitetar og kulturmarkstypar i Stølsheimen. Derimot ligg det økonomiske interesser i skogbruk, og denne næringa er rekna som eit viktig satsingsområde på Vestlandet, ikkje minst for utkantområde der sysselsetjingsverknadene har mykje å seia. Av tiltaksplanane for Høyanger og Vik går det fram at det ligg ein del økonomisk drivverdig skog i Stølsheimen landskapsvernonnråde, særleg i Ortnevik. Dette er bg grunnen til at det er opna for enkel tilkomst til nokre av skogsområda i Ortnevik.
Frå verneforskrifta: (pkt.III) Føremålet med vern av Stølsheimen
samstundes som området skal kunne nyttast til landbruk, (pkt. IV,2,3) Snauhogst er berre tillate i samråd med forvaltningsstyresmakta og dersom kvar hogstflate er mindre enn 5 daa. ... Særmerkte og dekorative tre skal ikkje fellast,
(pkt. V, 7,8) ...ikkje til hinder for: Utmarksbeite. Gjødsling og manuell rydding av stølsbøar. (pkt. VI, 1,2,3) Forvaltningsstyresmakta, kan på merare vilkår gje løyve til: Endring av driftsformer i landbruket.... Oppføring av gjetarhytter, Restaurering og gjenoppføring av stølshus...
MÅL • Oppretthalde beitedrtfta minst på dagens nivå i den grad det er mogleg utan nye vegar og andre terrenginngrep.
Aktiv stolsdrift som fremjar verneføremålet er ynskjeleg.
Leggje til rette for grunneigarane si utnytting av skogressursane innanfor rammene av verneforsknfta
TILTAK • Medverke til at forholda ligg til rett for å ha beitedyr i verneområdet, t.d. ved at oppsynet er oppdatert med lister over sauelag/grunneigarar slik at han kan rapportere om eventuelle sjuke eller skårfeste dyr
I samråd med lokalmiljøet igrunneigaran og kommunane freiste å organisere dugnadsarbeid for å gjennomføre tiltak for å opne oppatt attgrodde stolsvollar og liknande
Arbeide for å kanalisere tilskot til jordbruksdrift som fremjar det tradisjonelle kulturlandskapet. Spesielt er dette aktuelt i Finnabotn
Oppfordre til og gi økonomisk tilskot til utprøving av driftsmetodar i skog- bruket som ikkje krev vesentlege terrenginnårep. Eit konkret døme er bruk av hest i skogen
himpiden
4.4 Friluftsliv-turgåing
4"eg
I samsvar med norsk friluftslivstradisjon er det etter verneforskrifta fri ferdsel i landskapsvern- området. Ein føresetnad er at ferdsla skjer omsynsfullt og med tilborleg varsemd, (Friluftslova,§ 2). Friluftsliv er definert som Opphald og fvsisk aktivitet friluft ifritida med sikte på miljøendring og naturoppleving. Med andre ord: Friluftsliv er (og skal vere) ein lite ressurs- krevjande aktivitet i nær kontakt med naturen, med små krav til fysisk tilrettelegging og personleg utstyr.
Bergen Turlag og Voss Utferdslag har i arbeidet sitt tilrettelagt for friluftsliv i Stølsheimen. Dei vidgjetne og tradisjonsrike stølsområda Solrenningane. Alrekdalen og Åsedalen og turisthytta Selhamar utgjer kjernen i dette området som er knytt saman av eit nettverk av merka turstiar.
Turstiane står i samband med stiar sørover til Vossefjella og vestover til Matrefjella. som ôg er innfallsportar til landskapsvernområdet.
Turstiane og anna tilrettelegging for ferdsel
Dei viktigaste innfallsportane til Stølsheimen er Modalen, Eksingedalen. Vikafjellet.
Arnafjorden og Ortnevik. Turkartet Stolsheimen - Meroyfjorden viser m.a. kor det er merka og umerka stiar i Stølsheimen landskapsvernområde.
Kanalisering av større folkemengder gjennom natur av vekslande sarbarheit kan by på store krav til tilrettelegging av turstiar. På fjellgrunn og fastmark er det sjeldan problem med slitasje.
sjolv om stiane er åodt synle2e. Problemet kjem ved kryssing av myrområde Det fyrste alter- nativet som må prøvast er om det er mogleg å leggje stien utanom. eller i ytterkant av myra.
Nedlegging av plank i myr kan føre til endring av dreneringsforholda og vassbalansen i myra.
Dersom det er vanskeleg å leggje om stien. vil plankelegging over dei aktuelle områda vere ei løysing. Etter tre års bruk i Stølsheimen har ein nokså god erfaring med denne løysinga.
Plankelegging er samstundes eit naturinngrep som kan reverserast dersom det er aktuelt, men legging av plank må i alle høve avgrensast til det heilt naudsynte. Bergen Turlag har lagt ned plank i dei våtaste partia på strekningen Steinslandstølen - Solrenningshytta - Alrekstølen.
Turstiane er merka for å syna veg i dårleg ver. Vanleg merking er steinvarding. eventuelt med einerpåle, og kvisting om vinteren. For å vise at det er eit turlag knytt til Den norske turist- forening (DNT) som tek ansvaret for å merke stien og halde han vedlike, vert vegmerkinga signert med ein raud T. Også andre enn Bergen Turlag og Voss Utferdslag har merka stiar i landskapsvernområdet. Utifrå dagens DNT-standard til merking er det stadvis brukt for mykje maling på einskilde stiar i verneområdet. Ein reknar med at om lag 90 km sti er merka og at om lag 100 km med stølsvegar i verneområdet ikkje er merka.
Dei merka turstiane har mykje å seie når det gjeld kanalisering av ferdsla, noko ein tydeleg ser utifrå besøkstalet på Vatnane turisthytte. Vatnane har ikkje samband med løypenettet og besøk- stalet er om lag 10 % i forhold til dei andre turlagshyttene i Stølsheimen. Vatnane turisthytte er dessutan ubemanna, det vil seie at det ikkje er lagt ut proviant på hytta.
Bruer og klopper er til god hjelp for friluftslivet og for landbruket for å kunne utnytte området til beite. Over dei største elvane er det bruer som vert vedlikehalde av ulike institusjonar. Dei nyaste bruene (Alrekdalen, Langevatn) er store og solide, men utgjer alt i alt mindre skjem- mande inngrep i naturen enn nokre av dei mindre bruene som stadig «røyta» impregnert plank og telegrafstolpar. Det er i alt 11 større bruer i verneområdet; Bergen Turlag: Dårlegelva, Alrekelva, Åsedalen, Selhamar Langevatn, Voss Utferdslag : Torvedalen Øvre, Torvedaten nedre, BKK: VassØyane og private: Steinslandsstalen, Halsetstalen, Hedledalen, Sylvarnes- dalen, Sendedalen.
I samband med vasskraftregulering vart Raudbergvatnet i 1985 demt opp og dekkjer deler av turstien ved Selhammarhytta. I medhald av konsesjonsvilkåra vart det sprengt ny sti gjennom den grove Raudbergurdi. I 1993 vart det vedteke å ikkje utføra meir maskinell tilrettelegging i denne urda. Vanskar ved passering i snøsmeltinga kan løysast ved å leggja løypa gjennom Raudbergdalen.
Andre tilretteleggingar som er gjort for å tryggje ferdsla er at det er sett opp streng for å sikre stien ned Fessene i Vassdalen. Det er Og lagt ut kjetting over elva til bru. Snarvegen til fjell- stølen Hestfjellet er sikra med boltar og tau i 100 m lengde. Vidare sikringsarbeid i dette området bør ikkje utførast av omsyn til fare for utrasing av steinblokker.
På Vatnane leiger Bergen Turlag eit sel (midt på bildet) som er restau- rert og har seks sengeplassar Det går ikkle merka tursti til
Vatnane Foto: JSIV
Brvdalseter er ei privateigd hytte som ligg pd stolen Brvdalen og som har husa mange turgd- arar på veg til Ortnevik
Foto: JSN
Turlagshyttene
I landskapsvernområdet er det fem turisthytter som står opne for almenta, og der alle har proviant (sjolvbetjente) med unntak av Vatnane turisthytte I ubetjent I tillegg er det ei kvilebu utan noko utstyr, utanfor merka løype.
Dei einskilde hyttene:
Selhamar, ved utløpsosen frå Selhamarvatn. 880 moh. Eigar: Bergen Lurlag. Ei stor hytte og sikringsbu. 49 sengeplassar. Ca 1100 hesokande. Mykje nytta i pasketida. Lett tilkomst frå Kvilesteinsvatnet og sentral plassering i hove til andre hytter.
Torvedalen, ved Torvedalstjørni. 805 moh. Eigar: Voss Lltferdslag Ei stor hytte og
sikringsbu. 12 sengeplassar. Ligg på ruta mellom Vossefjella og Stolsheimen. Elles tilkomst frå Eksingedalen eller Myrkdalen. Ca 700 besøkande.
Åsedalen, ved stølen med same namn som tilhøyrer Åse-gardane i Indrefjord. 820 moh.
Eigar: Bergen Turlag. 19 sengeplassar. Turlaget planlegg bygging av sikringsbu. Sentralt i Stolsheimen mellom aust - vest og pa ruta Modalen - Arnafjord. Utgangspkt. for turar til
»den umerka delen» av verneområdet. Ca 750 besokande.
Vamane. ein fjellstol tilhoyrande gardane på Nese i Arnafjord. 900 moh. Bergen Turlag leiger eit sel som er restaurert. 6 sengeplassar. In2en merka turløyper i området men mange gamle stølsvegar og ferdavegar, bl.a. til Modalen/Eksingedalen. Ca 80 besøkande.
Solrenningane, 500m frå Ortnevik sin støl med same namn. 640 moh. Eigar: Bergen Turlag.
24 sengeplassar. Ei hytte. men turlaget planlegg bygging av sikringsbu. God tilkomst frå Modalen heile året. Utgangspkt. for turar mot Sortnefjorden. Ca 750 besokande.
Br•dalseter. privat hytte på stølen Brydalen. 580 moh. Eigar: Anders øvrebo, Ortnevik. 6 sengeplassar. På ruta Ortnevik - Norddalen.
(Vikeskora. ei lita kvilebu på stølsvegen Solrenningane - Ortnevik. Eigd av Ortnevik Ungdomslag).
Sein vårskitur wed rast v('d
Alrekstolen
_
Graden ar tdrettelegging for friluftsliv
Direktoratet for naturforvaltning har i dokumenta 1994-10 og kartvedlegg 1996-3 gitt mal og retningslinjer for stiar og loyper i fjellet. Desse dokumenta byggjer pa hoyringsfrasegnene frå -Norsk sti- og lo)peplan-. Dokumenta tilrar tilretteleggingskategoriar iarealsonen for alle fjellomrada i landet.
Desse arealsonene er:
-Sone I: Ontrader som bor beyares uten tilrettelegging. Ingen nye innretninger for friluftsliv.
Sone 2a: Områder som bor be ares med enkel tilrettelegging. Enkle suppleringer og nye ruter kun etter noye overyeiing med andre naturforvaltningsinteresser.
Sone 2h: Områder med helt enkel tilrettelegging med stOrre omfang enn sone 2a. Supple- ringer og nyetableringer av ruter og hvtter i samrad med andre interesser.
Sone 2c: Områder som ikke bor videreutvikles na.,
Heile Stolsheimen ligg i utgangspunktet i kategori 2a. I retningslinene frå Norsk sti- og loypeplan vert det oppfordra til undersonering av storre omrade som harvarierande grad av tilrettelegging.
Stolsheimen har ei ganske klar todelin2 i hove tilretteleggingsgraden for friluftsliv. I dei nordlege og austlege områda er det lite tilrettelagt for friluftsliv. Her ligg den utbetjente hytta Vatnane og det er ikkje merka stiar inn i området. Dette fell saman med det området som vill- reinen i aukande grad nyttar seg av isja kap. 4.5). Lenger sør og vest i Stolsheimen ligg dei sjolvbetjente hyttene og dei merka turstiane.
Tilrettelegginga for friluftsliv fører med seg noko aktivitet stort sett gjennom heile året - og over eit stort areal. Dette gjeld forsyning av mat og utstyr til turisthyttene, vedlikehald av hytter og bruer, merking av stiar og anna. Stikkordet i landskapsvernområdet bør vere natur- venleg tilrettelegging der det enkle friluftslivet vert vektlagt.
Rå verneforskrifta: Føremålet med vern av Stølsheimen
samstundes som området skal kunne nyttast til friluftsliv (pkt. V,9,I0) ....ikkje til hinder for: Bærplukkingog soppsanking, bål på staden. Tørre tre på rot må ikkje fellast. (pkt.VI,4,5) Forvaltningsstyresmakta, kan på nærare vilkår gje løyve til: Oppføring, av turisthytter for allmenn bruk. Oppmerking av nye turistruter,
MÅL • Stolsheimen landskapsvernområde skal framstå som eit naturområde godt eigna til utning av tradisjonelt friluftsliv. Å ta vare på naturkvalitetar og kulturlandskap skal vere overordna ved tilrettelegging for friluftsliv
TILTAK I det nordlege området (nord og aust for Rappen-Åsedalen-Alrekstølen-Blåfjellet-Vikeskorfjellet) vil det i hovudsak ikkje bli gitt løyve til merking av turstiar, kvisting av løyper eller utviding eller byguing av ny(e) turisthytte(r) Idet sørlege og vestlege området kan det gjevast løyve til nymerking av sti, men ikkje innafor villmarksprega område
All merking av turstiar skal følgje DNT sine krav og standardar.
Det kan kvistast vinterruter til vinterferien frå Trefall til Selhamar. Til påske kan det kvistast ruter frå turutgangspunkt til hyttene i det same området. Det kan gjevast løyve til bruk av snøskuter i samband med kvistinga, men det oppfordrast til minst mogleg bruk av motorisert transportmiddel.
4.5Jaktogfiske
1
verneområdet vert det drive jakt på rype, hare, rev, hjort og rein. Mange av stølshusa/hyttene er i bruk i jakttida.Hjortestamma langs Sognefjorden er stor og stabil og gjev grunnlag for tildeling av i underkant av 100 løyve i fjordsida nord for Stølsheinnen, I 1995 vart det felt kring 60 dyr i dette området.
Villrein
Vik og Voss tamreinlag vart på slutten av 60-talet avvikla ved at all reinen vart nedskoten.
Nokre individ vart gåande att på Vikafjellet og gjekk i fleire år «på villstyr». Dyretalet auka og flokken fekk status som villrein og grunneigarane organiserte seg i laget «Fjellheimen» og fekk jaktrett på flokken. I dag utgjer flokken om lag 600 vinterdyr og har eit årleg jaktuttak på 100-
200 dyr. Fjellheimen villreinområde strekkjer seg over kommunane Vik, Høyanger, Aurland, rizierez4o Voss. Vaksdal og Modal. I hovudsak er Vikafjellet kalvingsområde og vinterbeite, men det er efrtpaitg trong for eit større areal rundt for at reinen skal fungere normalt. Tendensen dei siste 5 åra er at
bruken av vinterbeite har gått mot vest; inn i verneområdet. Dette arealet er samanfallande med den delen av verneområdet som er utan særlege inngrep eller tilrettelegging for
friluftsliv/turisme. I 1997 kom reinen så langt vest som til Vatnane og Bærdalen. Denne vandringa er mest truleg eit utslag av ein 30-års syklus med skifte av beite. På vinterbeite har reinen ofte minimalt med næringstilgang og er difor særleg vår og utsett. Auka ferdsle eller motorferdsle i dette området kan hindre denne vandringa.
Forvaltninga av villreinen skjer i regi av Villreinnemnda for Fjellheimen som er samansett av representantar frå kvar av medlemskommunane. Nemnda avgjer årlege fellingskvotar o.l.
Grunnen er privat og jakta om hausten vert utført av grunneigarane. I jakttida er eit eige oppsynskorps i funksjon.
Fiskeressursane er gode i austlege deler av verneområdet, grunna den næringsrike berggrunnen fylitt. Målingar syner stor ulikskap i pH frå aust til vest. Mange gode fiskevatn og høvesvis få fiskarar gjev gode sjansar for fangst.
Reguleringa av jakt og fiske skjer i regi av grunneigarane i form av fiskekort, jaktkort eller private avtalar. Enkelte område er enno ikkje organisert med grunneigarlag. Storviltjakta er offentleg styrt til kvar grunneigar, men sal av hjorteløyve er vanleg.
Frå verneforskrifta: (pkt.IIB Føremålet med vern av Stølsheimen samstundes som området skal kunne nyttast til jakt og fiske.
rstikt., Fremje jakt ogfiske som er i samsvar med verneforemålet og gir auka naturforståing
TILTAK • Unngå tiltak i dei «nye» områda til villreinen
Løyve til bruk av motortransport til jaktføremål vil normalt ikkje verte gjeve Leggje tilrette for samordna fiske- og småviltjaktkort i eit større område og på den måten også styrke næringsgrunnlaget i bygdene
4.6 Reiseliv
Med reiseliv meiner ein næringsmessig utnytting av «opplevingskvaljtetane». I nokre verneom- råde spesielt nasjonalparkane, er det restriksjonar på den kommersielle bruken av verneom- råda, noko som og inkluderer restriksjonar på ferdsla. Slike restriksjonar er ikkje heimla i verneforskrifta for Stølsheimen utover det som gjeld terrenginngrep.
Det er grunn til å tru at det er det reiselivet med opplevings- og aktivitetsturisme med formid- av natur- og kulturkunnskap som vil auke mest i framtida. Sett i dette perspektivet vil eit landskapsvernområde som Stølsheimen verte enno meir attraktivt. Det er difor viktig at reise- livet ser at det å ta vare på naturkvalitetane er ein føresetnad for berekraftia og framtidsretta reiseliv. Ved bruk av utmark er det viktig å formidle innhaldet i allemannsretten oa det ansvaret kvar einskild har for å ta omsyn til naturmiljøet. Småskala reiselivstiltak som gardsturisme og bygdeturisme fører til eit «møte» mellom gjesten og verten som gjer at begge partar kan kome styrka ut. Ei utvikling i denne retninga er ynskjeleg for reiselivet i verneområdet, noko som er i tråd med fylkesmannen sitt ansvar for bygdeutvikling. Her ligg det eit potensiale for næringsut- vikling i bygdene - der utfordringa ligg i nytenking og initiativ.
Dei reiselivstiltaka som fylkesmannen kjenner til i Stølsheimen er:
Båtturar til Finnabotn. Dei siste somrane har det vore eit fast tilbod med båtrute på strek- ninga (Leikanger Vik - Finnabotn. Ein del av turen er ilandstigning i Finnabotn.
Seljestigen fjellturar, turoperatør frå Modalen med bl.a. Stølsheimen som turområde. Her kan ein få kjentmann med på korte eller lengre turar
Noko utleiae av private hytter. Dei private hyttene utgjer ein verdi for dei som kan nytta desse i samband med gardsturisme eller bygdeturisme.
MÅL • Eit berekraftig og framtidsretta reiseliv med eit aktivitets- og tilretteleggings- nivå som ikkje er i strid med verneføremålet
TILTAK • Forvaltningsstyremakta vil stille til rådvelde kompetanse for utvikling av bygdeturisme etter lokalt initiativ.
Be inn eksisterande og potensielle reiselivsaktørar, samt turlaga til eit informa- sjonsmøte om turisme og landskapsvern.
Distribusjon av informasjonsbrosjyre om verneområdet
Følgje og styre utviklinga av reiselivet i landskapsvernområdet slik at ein unngår ulemper for vegetasjon og dyreliv, t.d. terrengslitasje og/eller ureining
SM%eten e/z Tirekfeett
4.7Motorferdsle
«Stillhet» er ein kvalitet som ein bør kunne forvente i eit større verneområde. «Stillhet» er for mange ein del av naturopplevinga.
Statens forurensningstilsyn har som forvaltar av ureiningslova utarbeidd ein rapport der dei mellom anna freistar å gi svar på kor viktig det er for menneske å oppleve «stillhet og naturens egne lyder» (Rapport TA-901/1992)
Motorferdsel fører Og til uroing av dyrelivet. Spesielt er det viktig å verne om villreinen som no er i ferd med å etablere seg igjen i Stølsheimen (sjå kap. 4.5).
Sett utifrå tal løyver som vert gitt kvart år til motorferdsel i Stølsheimen landskapsvernområde og storleiken på arealet, kan det sjå ut som om dette er eit lite problem. Røynda er annleis ettersom motorferdsla, spesielt når det gjeld snøskuter, vert konsentrert om nokre få område, og gjerne konsentrert til dei dagane på seinvinterenivåren det er fint vår (sjå kart II som viser det arealet der det er mogleg å køyre snøskuter).
Med visse unntak er all motorisert ferdsle i verneområdet forbode jf. verneforskrifta kap. IV, pkt. 4. Mounferdsle på land og på innsjoat; og landing med lufifarttøy er forbode.
Motorferdsle det er gitt opning for i verneforskrifta
I punkt V. nr. 1, 2. 3, 4 og 5 gjev verneforskrifta generelt unntak for forbodet om motorferdsel.
Punkt V, nr. 6 gjeld bg delvis unnatak for forbodet om motorferdsle Reglane i kap. IV er ikkje til hinder for:
I. Gjennomføring av militær operativ verksemd, og tiltak i ambulanse-, politi-, brannvern-, sikrings-, oppsyn-, skjotsels- og forvaltningssamanheng.
Dette er ei standardformulering som vart nytta for verneområda tidlegare. Sjølv om ikkje ordet -motorferdsle- er nemnt, så går dette punktet før forbodet mot motorisert ferdsle (punkt IV, nr.
4).
Kva som ligg i omgrepet militær operativ verksemd er presisert av Forsvarets overkommando, Operasjonsstaben i brev av 07.01.1997. «Vanlige øvelser skal ikke finne sted i vernede områder med mindre Fylkesmannen vurderer den militære aktiviteten til ikke å være i strid med formålet med vernet, og følgelig gir tillatelse til slik virksomhet. Forsvarets overkommando legger til grunn at rekvisisjonsloven sett i sammenheng med naturvernloven med forskrifter må fortolkes slik at adgang til militær bruk av vernede områder er uttømmende angitt gjennom
vernebestemmelsene. Dette medfører at område rekvirert i henhold til rekvisisjonsloven ikke har tilfølge at man kan se bort fra vernebestemmelsene i området.»
Når det gjeld motorferdsel i utmark i samband med skjøtsels- og forvaltningsarbeid, så må dette vere tiltak som vert utført av forvaltningsstyresmakta eller etter løyve frå forvaltningssty- resmakta.
Motorferdsel i utmark i samband med oppsyn har berre funne stad når det har vore med fleire partar enn forvaltninga.
I sikringssamanheng meiner vi naudverje i høve snøskred, flaum o.l.
STØLSHEIMEN LANDS (APSVERNOMRÅDE
LIAndLelrf ,
Vika- fjell
VOSS K
$" .
GNEF o
o /
pe ---1.8rITIATrat r
p 1AJ i
C /
F3aecbs e• /
nP1
Vik Essools
IssieS ' "M.le•
sy, <OMMV
Joeggi
FossljelleY Grøndals kr1/4
2SSAsteirs-
egglar,..e: /
sK-*
( — GSndolss
flege figi
-
. TEIKNFORKLARING emeTelitygdstrck
,4,cesgrense
— Riksvea
.ykes»eg
tammunal prhsat veg f-ostorveg
Verka tuti _Lrel(C trAl
• isristtsvse kne- ngsplas.s.
AL.S.G.M1411\E HØYA/SGErs
KOMVUVE
Sarrpocuwen
11111
Kart 11:
Dekningsom- råde får snos- kuter
Skraveringa viser kva får område det er tnogeleg å nå med snoskuter i landskapsvern- området Tilkom- sten til verneom- rådet er åg marken
Sjå avsnitt:
Kva er «naud- svnt transport»?
2. Mototferdsle i samband med naudsvnt transport jord- og skogbruksverksemd.
Jord- og skogsdrift er ynskjeleg utifrå at skjøtsel og stell av kulturlandskapet skal halde fram.
Verneforskrifta opnar difor for motorferdsel som er naudsynt for å halde fram med denne akti- viteten, men ynskjer klart å skilje mellom motorferdsel i landbruksnæring og motorferdsel i fritidssamanheng. Det må bg understrekast at det berre er naudsynti køyring som er tillate.
Dette punktet i verneforskrifta er i samsvar med Loy om motorferdsel i utmark motorferd- sellova) og den forståinga av jord- og skogbruksnæring som er gitt der. Stølar i denne saman- hengen er bygningar som er til bruk i jordbruk- odeller sko2bruksføremål. Det som reknast som jord- og skogbruksnæring er reell/aktiv nærin2sverksemd.
Sitat frå rundskriv T 1/96, lov om motorferdsel i utmark. Landbruksdepartementet har foreslått at bestemmelsen tolkes slik at begrepet jord- og skogbruksntering omfatter brukere av
eiendommer med minimum 5 daa jordbruksareal eller 25 daa produktiv skogareal. Dette gjelder også innehavere av allmenningsrettigheter som driver aktivt jord- og skogbruk av et
Fonv/tnings-
planen legg opp til ein reduksjon i motorfrtilvItt i landskapsvern- oniuMet. Bergen Turlag brukar som regel berre ein dag i aret pa
transportere ved. proviant og anna utsrvr til dei ytolvbetjente hyttene. Her frå Se 1hammarhytta
Foto: NK
slik ontfang som nevnt. Begrepet «brukere» fOrutsetter at det drives aktivt jonl- og skogbruk.
Miljoverndepartementet er enig i at denne grensen bor legges til grunn ved tolkinger av motor- ferdselloven pa dette punktet. Nteringsoppgåve vil kunne dokumentere om det drives aktivt jord-
eller skogbruk».
Snoskutertransport til stolar som fell utafor dette næringsforemålet kan ein gi dispensasjon til etter pkt. VI. 6. Transporten ma vere naudssnt og det kan stillast vilkar som m.a. samkoyring.
Det vert gjeve løyve til å kviste loyper mellom dei mest nytto turlagshyttene til påske.
Unpdig skuterk- oyring i denne somanhengen bår ein unngå Foto: NK
Bruk av tnotorbåt på Finnafjorden.
Verneforskrifta gjev ingen restriksjonar for motorferdsel på Finnafjorden, eller for å gå til land eller kai. For motorferdsel på fjorden gjeld dei lover og forskrifter som styrer denne aktiviteten, mellom anna lov om hamner og farvatn og tilhøyrande forskrift om fartsavgrensingar i sjø. Her er vert å merke sez § 2: «Fartøyer skal utvise forsiktighet og avpasse farten etter fartpyets størrelse, konstruksjon, manøvreringsevne og farvannsforholdene, slik at det ikke ved bølgeslag eller på annen mate oppstår skade eller fare for skade for andre fartøyer farvannets strand- linjer, kaier akvakulturanlegg, badende, eller på omgivelsene forøvrig».
Bruk av helikopter til vedlikehald av Televerkets sitt reflektorpunkt på Rotteskardet.
Refiektorpunktet ligg på Rotteskardet ovafor Arnafjorden. I følgje opplysningar frå Telenor er det generelt trong for ettersyn av slike installasjonar kvart tredje eller fjerde år og ved eventuell brekkasje.
Naudsynt transport til turisthvtter med beltekpyrety på vinterfre.
Dette punktet er endra slik at motorferdsellova og verneforskrifta er samsvarande. Med denne endringa er det ikkje automatisk løyve til å bruke helikopter i samband med transport til turist- hytter.
6 Vanleg vedlikehald av eksisterande anlegg, merka turstiar vegar og kraft- og telefot h e og vanleg vedlikehald av bygningar med tradisjonelle materialar
I samband med den lokale høyringa av verneforskrifta vart dette punktet tolka som at vanleg vedlikehald av anlegg og kraftliner også inneber motorferdsel i utmark. Dette gjeld BKK og Statnett som høvesvis har vedlikehaldsansvar med anlegg og installasjonar i samband med kraftutbygging og tilsyn med den 8 km lang kraftoverføringslinja som går gjennom verneom- rådet. I verneforskritta er det ikkje direkte opna for bruk av motorkøyrety i samband med ettersyn av desse installasjonane, men dette har likevel blitt praksis etter vernevedtaket.
For å få ei betre oversikt og kontroll med motorferdsla i landskapsvernområdet ynskjer forvalt- ningsstyrsmakta å skjerpe inn dette punktet. Kraftselskapa er kontakta og ein er i utgangs- punktet einige om å informere om behov og melde frå om naudsynte turar. Forvaltningsstyre- smakta finn det vidare naturleg at BKK og Statnett søker om dispensasjon for motorferdsel innafor verneområdet. Det vil vere naturleg å gi ein fieirårig dispensasjon der det vert sett som vilkår at det så langt råd er skal meldast frå til oppsynet før køyringa tek til.
Motorferdsle det kan gjevast løyve til
VI Forvaltningssryresmakta, eller den forvaltningsstvresmakta gjev fullmakt, kan på nærare vilkår gje layve til:
Naudsynt motorisert transport av mat, brensel og utslyr til turisthyttene, transport av materialar og utstyr i samband med bygging, transport i samband med jakt, og elles når andre særlege grunnar ligg føre.
Det er utarbeidd standardskjema for søknad om løyve til å nytte motorisert transportmiddel i landskapsvernområdet (sjå vedlegg III). Dette vert nytta av omlag halvparten av søkarane. I tidsrommet 1991 - 95 vart det handsama 69 søknader om dispensasjon frå forbodet om motori- sert ferdsle. Dei fieste søknadene gjaldt for eit lengre tidsrom og for fieire turar. Tal søknader
fordelt på framkomstmiddel var 35 søknader om bruk av snøskuter, 26 søknader om bruk av helikopter, fem søknader om bruk av motorbåt og tre søknader om bruk av sjøfly.
Av desse vart ein søknad om bruk av motorbåt avslegen og ein søknad om helikopter og to søknader om snøskuter fekk dispensasjon med redusert omfang. Resten av søknadene vart gitt dispensasjon. Tabellen viser ein oversikt over kva type transport det vart gitt løyve til.
Oversikt over kva type transport det vart gitt løyve til i perioden 1990-95 (jf. pkt. VI nr. 6):
Transport Provian- Person- Materiale Materiale Salt/ Vedlikehald *
nulte tering transport til til beite- av Anna
vedth. nybygging utstyr eksisterande bygningar
Sjøfly 2 1
Motorbåt 1 2 2
Helikopter 3 3 11 6 1 2
Snøscooter 1 1 18 1 3 1 10
Sum 4 5 33 7 5 I 14
* Andre transportoppdrag er redningsteneste, teljing av reinsdyr, vedtransport, sengetøytransport, proveboring, filming og forsking.
Mange av transportløyva som er gitt gjeld frakt av materiale for vedlikehald av stølshus og andre fritidshus inkludert turlaga sine hytter. Det har i denne perioden vore ein del vedlike- haldsarbeid og restaurering av stølsbygningar i tillegg til at det har vore gjort ein del vedlike- haldsarbeid på turlagshyttene, samt bygging av to sikringsbuer.
Bergen Turlag forsyner alle hyttene sine i verneområdet i hovudsak med belikopter. Dette vert konsentrert til ein dag på forsommaren og kan medføra inntil 20 landingar i området.
Samkøyring med andre brukarar av området er aktuelt. Vedlikehald av bruer o.l. foregår ved hjelp av helikopter. Voss Utferdslag forsyner hytta i Torvedalen med helikopter, 1 - 2 landingar pr. år. Privat bruk av helikopter skjer i samband med hyttebygging/restaurering eller større forsyning av til dømes saltstein.
I tillegg til transporten som er vist i tabellen kjem den transporten der det er gitt direkte opning i verneforskrifta. Dette gjeld i hovudsak frakting av utstyr i samband med jord- og skogbruks- næring. Utifrå rapportering frå oppsynet er det åg registrert ein del køyring utan løyve.
Både turgåarar og dei som har transportoppdrag med snøskuter brukar dei same innfallsportane til verneområdet vinterstid, og dette er Vikafjellet, Engjadalen, Eksingedalen og Modalen.
Tidspunktet for bruk er Og ofte samanfallande, på godversdagar frå februar og framover til april da foret ofte er stabilt. Kart II viser det området som er tilgjengeleg med snøskuter innafor landskapsvernområde.
