Kulturlandskap og kulturmarkstypar i Gulen kommune

skik SOGN OG FJORDANE DISTRIKTSHØGSKULE, Avdeling for landskapsokologi

Kulturlandskap og kulturmarkstypar i Gulen kommune

Turid Helle

-~

¶~!

- ~.. . ~

- ~. ~

I ^~ SamarbeidsgruppaiSogn og Fjordane

KULTURLAN DS KAP I

REFERAT

Helle, T. 1991: Kulturlandskap og kulturmarkstypar i Gulen kommune.

Kulturlandskap i Sogn og Fjordane, bruk og vern. Rapport 17. Sogn og Fjordane distriktshogskule. Avdeling for landskapsø kologi.

Gulen kommune har eit variert utval av kulturlandskap og kutturmarkstypar.

Dette skuldast mellom anna topografiske variasjonar i kommunen, samt vekslingar i berggrunn, klima og vegetasjon. Utnyttinga av naturgrunnlaget og driftsformene i landbruket er tilpassa både kyst- og innland.

Ved utveljing av typeområde er det lagt vekt på å sikre ei geografisk spreling, samt presentere område med høgt biologisk mangfald. Områda er også vurderte med tanke på kulturhistorisk/-etnologisk verneverdi, visuell verknad i landskapet og i høve til friluftsliv og reiseliv.

I Gulen er 17 typeområde presenterte. Fem av desse representerer

heilskaplege gards- og husmannsmilje, medan to er knytte til stelsmilje. Del andre områda omfattar kulturmarkstypar som slåtteenger, hagemarker,

lyngheier, torvmyrar og beitemarker.

Kvart typeområde er skildra med omsyn til karaktertrekk, historisk bakgrunn, tilstand og eigna bruk. Naudsynte skjetselstiltak for å bevare typen er skissert.

Detaljerte skjøtselsplanar særleg for dei heilskaplege kulturlandskapsmiljea bør utarbeidast. Val av forvaltningsmodell for dei ulike områda vil i stor grad vere avhengig av politiske avgjerdsler og prioriteringar både nasjonalt, fylkeskommunalt, kommunalt og lokalt.

Tund Helle,

Sogn og Fjordane distriktshøgskule, Postboks 39, 5801 Sogndal.

ABSTRACT

Helle, T. 1991: Cultural landscape in Gulen municipality. Cultural landscape in Sogn og Fjordane, maintenance and conservation. Report no. 17. Sogn og Fjordane College. Department of landscape ecology.

There is a wide range of different cultural landscapes in Gulen municipality, especially types related to the coastal climate. The diversity is a result of topographic variations within the municipality, a diversity of geological and climatic conditions, and differences in vegetation. The explotation of natural resources and agricultural methods are well adapted to the landforms. The topography in the region changes from a steep coastline in the west, to the

fjordregions in the east.

The type areas have been selected to ensure geographical dispersion, and to show a diversity of scientifically interesting biotops with a high diversity. The areas have also been evaluated from a historical/etnological point of view and in relation to recreational values.

Seventeen type areas of cultural landscapes and human-influenced vegetation types in Gulen municipality are described in detail. These represent farm environments and mountain dairy farms including valuable buildings,

stonewalls etc. Other areas include various types of hay meadows, pastures and heat-lands formerly used for fodder production and peat-mires.

For each type area, important characteristics are described in addition to historical background and information of land use today. Desirable forms of development and necessary management to maintain the quality of the areas are also described. DetaIled management plans should be drawn up. The choice of management model for the different areas will depend on political decisions and priorities at the national, regional and local levels.

Tund Helle, Sogn og Fjordane College, Box 39, N-5801 Sogndal.

FØREORD

Rapporten omfattar inventenngar og vurderingar av 17 utvalde kulturlandskap og kulturmarkstypar i Gulen kommune, Sogn og Fjordane fylke.

Rapporten fylgjer som nr. 17 i ein serie frå prosjektet ‘Kulturlandskap i Sogn og Fjordane, bruk og vern’. Dette er eit samarbeidsprosjekt mellom

Fylkeskultursjefen, Fylkeslandbrukssjefen, Fylkesrådmannen ^- Planavdeli nga, Fylkesmannen ^- Miljøvernavdelinga og Sogn og Fjordane distriktshegskule.

Vedrerande drift og vedlikehald av tradisjonelle og verdfulle kulturlandskap og kulturmarkstypar kan det søkjast om tilskot frå Statens forhandlingsutval til drift som kan stimulere til å halde i hevd driftsformer eller element og areal som har kulturhistorisk verdi. For å få tildelt slike tilskot er kravet at det vert utarbeidd detaljerte skjøtsels- og driftsplanar for kulturmarkstypane og kulturlandskapet. Slike planar vert m.a. utarbeidde av Sogn og Fjordane distriktshøgskule, avdeling for landskapsekologi.

Sogn og Fjordane distriktshøgskule ved fyrsteamanuensis lngvild Austad har det faglege ansvaret for prosjektet “Kulturlandskap i Sogn og Fjordane, bruk og vern”.

Takk til gardbrukarar og alle andre som har gjeve opplysingar om typeområda.

Takk også til Gulen kommune for positivt samarbeid.

Der ikkje anna er nemnt er det nytta eige fotomateriale. Framsidebiletet syner kulturlandskapet på Hule.

Sogndal, desember 1991.

Turid Helle.

INNHALD

1. INNLEIING

1.1 Problemstilling 6

1.2 Målsetjing 6

1.3Avgrensing 6

1.4 Kulturlandskapet i Sogn og Fjordane 7

1.5 Kulturmarkstypar i Sogn og Fjordane 8

2. PRESENTASJON AV GULEN KOMMUNE

2.1 Lokalisering og nænngsgrunnlag 12

2.2 Klima 14

2.3 Naturtilheve 14

3. KULTURHISTORIE

3.1 Gulatinget 17

3.2 Tettstaden Eivindvik 17

3.3 Skjerjehamn^- “et Skyds Skiftested” 18

3.4 “Den Trondhjemske postvei” 20

3.5 Byrknesøy^- ei fiskarbygd 20

3.6 Tunet Molde ^- stein på stein 21

3.7 Bergens Træskofabrik, meller og sagbruk 23

3.8 Brekkestranda 23

4. PLANARBEID

4.1 Verna område 24

4.2 Naturvern og friluftsliv 24

4.3 Kulturminne 25

4.4 Kommuneplanar 27

5. SÆRTREKK VED LANDSKAPET

5.1 Landskapstrekk 28

5.2 Kulturhistonsk bruk av landskapet 28

5.3 Kulturlandskapet 31

6. TYPEOMRADA

6.3 Brekka ^- Fivelsdal, jordnetteng/husmannsplass 44

6.4 Merkesdal, beitemark/myrslått 47

6.5 Glenja, lynghei/hagemark med furu 51

6.6 Hamreskorane ^- Slengesolkletten, open beitemark 54

6.7 Nyset, heilskapleg kulturlandskap 58

6.8 Svaberg, jordnetteng 62

6.9 Eivindvik, jordnøtteng 65

6.10 Kyrkeyna ^- Rutletangane, heilskapleg kulturlandskap 69

6.11 Steintåna, hagemark 74

6.12 Hamneneset, beita strandeng 77

6.13 l-Iauglandsstelen, sommarstel 80

6.14 Verlonene og Roll-lonene, myrslåtteeng 84 6.15 Steinsdalen, hagemark med furu/ste lar 87

6.16 lnstefjord, open beitemark/hagemark 92

6.17 Bakkane ^- Asheim, utslåttarhagemark 96

7. SAMANDRAG 99

LITTERATUR 103

1. INNLEIING

1.1 PROBLEMSTILLING

Sogn og Fjordane er eit fylke der natur- og kulturtilheva har medverka til å oppretthalde tradisjonelle driftsformer i landbruket. Samstundes er det eit fylke rikt på verneverdige bygningsmiljø og einskildbygningar. I fylket finst det

framleis eldre kulturmarkstypar med særskilde verdiar knytte til seg. Nokre avspeglar landbruks- og kulturhistone, andre er viktige leveområde for planter og dyr. Kulturlandskapet er

og

Eldre kulturlandskap og kulturmarkstypar er idag sterkt pressa og i ferd med å forsvinne frå omgjevadane våre, både gjennom attgroing, stans eller endring av tradisjonelle driftsformer, eller ved omfattande inngrep. Vi står såleis i ferd med å misse viktige referanseområde, samt vegetasjonsøkologisk- og kultur- historisk dokumentasjonsmateriale. Ressursane som ligg i kulturlandskapet har fram til i dag yore lite påakta.

1.2 MALSETJING

Eit viktig mål med prosjektet er å få fram heilskapen I kulturlandskapet der m.a. fornminne, bygningar, tekniske anlegg (som td. vegar, vatningsveiter og steingardar) og kulturpåverka vegetasjon utdjupar og forsterkar kvarandre.

Målet er i fyrste rekkje å registrere interessante kulturlandskapselement i del einskilde kommunane i fylket og synleggjere dei ressursane som ligg i kultur- landskapet. I neste omgang vonar ein at ein i nokre modellområde kan prøve ut metodar for å utnytte kulturlandskapet positivt i høve til landbruk, reiseliv, ku Iturmi n nevern, rekreasjon-Ifriluftsliv/helse/nærmilje, undervisning og forsking.

Målsetjinga er å sikre elt representativt utval av kulturlandskap og kultur- markstypar i kvar kommune. Dette kan best gjerast ved også å sikre og

oppretthalde tradisjonelle driftsformer, evt. skissere alternative forvaltnings- og bruksformer.

1.3 AVGRENSINGAR

Innanfor dei oppsette tids- og budsjettrammene for prosjektet er det ikkje rom for detaljerte registreringar og kartlegging av samtlege interessante kulturland- skap og kulturmarkstypar i kvar kommune. Ein tek likevel sikte på å finne fram til eit representativt utval som både har geografisk spreiing i kommunen og som også fangar opp ulike typar av heilskaplege kulturlandskap og kultur- markstypar.

Registreringsarbeidet byggjer på ei vegetasjonsøkologisk, kulturhistorisk og landskapsestetisk vurdering.

1.4 KULTURLANDSKAPET I SOGN OG FJORDANE

I fylgje Austad & Hauge (1989) kan kulturlandskapet i Sogn og Fjordane delast opp i fire hovudeiningar:

1. Kystkulturlandskapet. Dette er helst eit trebart landskap dominert av Iyngheiar, strandenger, torvmyrar og beitemark. Landskapet er i fyrste rekkje prega av fiske, men avspeglar og jordbruk og handel.

Dome på heilskaplege kulturlandskap knytt til kystkulturen er m.a. rorbumlljo, fyrvær, fiskevær, handels- og gjest-gjevarstadar og kombinasjonsbruk (jord- bruk og fiske). Av kulturmarkstypar finst m.a. lyngheiar, torvmyrar, slåtte- myrar, fastmarks-slåtteenger, strandenger og beitemarker.

2. Fjordkulturlandskapet. Dette landskapet ligg lunare til i tilknyting til fjordar nok0 inn frå kysten. Fisket spelar framleis stor rolle, men jordbruket vert stadig viktigare. Her er elt større innslag av edle lauvtre.

Dome på heilskaplege kulturlandskap knytt til fjordkulturlandskapet er m.a.

strandsitjarstadar, skyss- og gjestgjevarstadar, fjordgardar, hyllegardar, vårstolar og husmannsplassar. Av kulturmarkstypar kan desse nemnast:

styvingstre (oftast av aIm, ask og lind), skotskog (gråor og bjørk), bjørkehagar, eine rhagar, hasselhagar, fastmarksslåtteenger, strandenger, våtmarkse nger, slåttemyrar og lauvenger.

3. Dal- og slettekulturlandskapet. Denne typen finst i del indre bygdene i fylket. Kyst- og fjordfiske vert avløyst av elve- og innlandsfiske. Jakt inngår som ein del av inntektsgrunnlaget. Her finst fleire marginale gardsbruk og fjellgardar med husdyrhald. Store utmarksareal og fjellbeite inngår ofte i gardsdrifta.

Dome på heilskaplege kulturlandskap er m.a. skyss-stasjonar, dal- og fjell- gardar, husmannsplassar, heime- og fjeilstølar. Av kulturmarkstypar kan nemnast: styvingstre (bjørk og selje), skotskog (gråor og bjørk), fastmarks- slåtteenger, våtmarks- og slåttemyrar, våtmarksbeite, bjørkehagar, elnerhagar og gråorhagar.

4. Fjellkulturlandskapet. Denne typen omfattar det tradisjonelle stelsland- skapet kjenneteikna av sesongvanasjon i busetjing og bruk.

Fjellgardar, fjellstelar og fjellstover er dome på heilskaplege kulturlandskap medan beitevollar, utslåttar og slåttemyrar er karakteristiske kulturmarkstypar.

1.5 KULTURMARKSTYPAR I SOGN OG FJORDANE

Elementa som inngår i kulturlandskapet er mange og varierte. Fylgjande typar er del vanlegaste i Sogn og Fjordane (Austad & Hauge 1989):

Styvingstre. Ulike lauvtre som er nytta til fôrproduksjon gjennom lauving, rising, risping o.l. Trea har ei kraftig hovudstamme som produserer elt friskt greinverk. Sjølv etter langt opphald i utnyttinga kan ein sjå skilnaden mellom

hovudstamma og del yngre greinene. Lokalt vert fleire nemningar nytta på styvingstrea, slike som “lauvkolle”, “lauvingstre” og “navar”.

Med avgrensa skogteigar var det vanleg å kultivere sjølv del minste samling- ane for å få hog utnyttingsgrad av ressursane. Einskilde styvingstre står gjerne spreidde i heile kultur-landskapet, ved hus, vegar, elvar, eigedomsgrenser, storsteina urer og i utmarka. Alderen på styvingstrea varierer etter treslag og fysiske faktorar i omgjevnadane. Lind og aIm kan lett bli fleire hundre år, medan bjørk og ask har kortare levealder. Del vanlegaste treslaga nytta til styving er; aIm, ask, bjerk, lind, selje, og osp.

Kulturskog. Mange stadar vart heile skogar nytta til fôrsank. Del vart stelte og tynna for å få maksimal gras-, lauv- og risavling. Skogane ligg oftast på god

og nænngsrik jord, men i ulendt mark som vanskeleg let seg dyrke opp.

Kulturskogane er oftast samansette av edlare lauvtre, vanlegvis aIm, lind og ask saman med andre treslag som hassel, hegg, gråor, hengebjork og vanleg bjørk. Skogane er i dag fleire stadar attgrodde og i fortall (rotvelt), tilplanta med gran eller uttynna gjennom hogst.

Hagemark. Hagemark er her definert som beitemark med tresjikt. Det er mange ulike hagemarkstypar i fylket. Del finst ofte på lågproduktive jordbruks- areal eller på stadar som vanskeleg let seg utnytte til anna enn beitemark.

Typane vert definert etter det dominerande treslaget I hagemarka.

Hagemarkene er stort sett bygd opp av eit stort tal styvingstre.

Karakteristisk for alle er elt heller lysope feltsjikt prega av Iangvang beitegang og slått. Artssamansetjinga varierer, men oftast er det ein dominans av

beitetolerante artar tilpassa langvarig beitegang. Innslaget av grasartar er gjennomgåande stort. Botnsjiktet med mosar er Og stadvis velutvikla.

Feltsjiktet er slitesterkt og toler godt trakk. Hagemarkstypane finst både i låglandet og i fjellet.

Bjørkehagarer ein vanleg hagemarkstype. Del kan delast i fleire typar alt etter råme- og næringstilhøve, grunntilhøve og brukshistorie, vanlegast i rike,

middelsrike og fattige bjerkehagar. Del fattige typane har nok den største uthreiinga og førekjem oftast på grusterrassar eller rasvifter utan særleg

Einerhagar er hagemarkstypar med eit stort innslag av einer. Mest særeigne er hagemarkene med eit høgt tal søyleforma individ. Del eldste einerhagane finst på turr og karng mark, gjerne i steinete Iende med bart fjell i dagen der slått og åkerdrift ikkje var mogleg. Einerhagane finst Og på gamal slåttemark som etterkvart er lagt ut til beite.

Einer er særs motstandsdyktig mot råte og vart mykje nytta til gjerdestolp, hesjestaur og nabbar (feste for hesjar), taktekking, reidskap og anna virke.

Oppstamma rettvaksne einerar opptok lite areal på beitemarkene.

Einerhagane på kilmatisk ugunstige veksestadar, særleg I fjellområda og ved kysten, har ein lågvaksen og krypande struktur. Einaren utgjorde eit viktig virke i samband med stølsdrifta, både til ved, reinhald og anna.

Hasseihagar er og eit tradisjonelt kulturmarkselement. Store hasselbusker står spreidde i den gras- og urterike hagemarka eller tidlegare slåttemarka, ofte runde busker med rett underside i høgd med beitedyra. Hassel utgjorde

tidlegare elt mykje nytta virke, m.a. til tønneband. HasseInøtter var Og eit viktig produkt frå hasselskogane. Hassel er ein typisk “kolonisator” på gamal slåtte- og beitemark som i dag ligg unytta.

Aske- og almehagar er beitepåverka hagemarkstypar med høgt innslag av ask eller aim med tydelege spor etter styving. Trea var tidlegare mykje planta i både inn- og utmarka for å gje eit godt fôrtilskot. Fleire stadar utgjorde sam- lingane karakteristiske lauvingslundar med kombinert slått og lauving. Aske- hagane er vanlegast i midtre og ytre delar av fylket.

Eikehagar har sjeldan stor utbreiing, men finst som mindre fragment i kultur- marka. Spreidde slåtteenger kan finnast i tilknyting til hagane. Del har størst utbreiing i midtre og ytre delar av fylket.

Orehagar, både med dominans av grå- og svartor finst gjerne som beitehagar på råmehaldig organisk jord. Då oren har kort levealder vart det aldri forma styvingstre av treslaget. Derimot vart rotoppskot mykje nytta som “sneiskog” til for. Fleire stadar finst desse orehagane på eivesletter som flaummarksskogar eller på bekkevifter ofte overrisia av fiaumvatn.

Lindehagar med samlingar av styvingstre produserte materiale til bast og reip, eller vart nytta til for.

Urterik slåtteeng. Enger med stort innslag av ville urter er utvikla ved at utmarksteigar er overfiaterydda for stein slik at Ijåslått vart mogleg. Dei fekk ein lysopen struktur, ofte oppstykka og avgrensa av jordfaste steinar, steinrøy- ser, tre og buskar. Typiske slåtteenger vart ikkje snudde eller tiisådde, men heldt seg som stabile villenger ved regelbunden slått. Engene vart slegne om sommaren etter at grasa og urtene hadde sett fre, og beita på ettersommaren og hausten. Det meste av gjødsla kom frå del beitande husdyra. Slått og beite

heldt oppslag av del vanlege Iauvtrea borte frå engene. Slått favoriserer artar som blomer og set fre tidieg. Mange gamle slåtteenger gror i dag til eller vert nytta til beite eller vert dyrka opp.

Det finst ei rad ulike utformingar av slåtteenger der både artsinnhaldet og mengdetilhøvet varierer. Næringstilhøva og råmetilhøva i grunnen har mykje å seie for artssamansetjinga. Turrenger har oftast elt variert innhald av artar, medan fuktengene gjerne har eit fåtal artar som vekslar om å dommere gjennom vekstsesongen. Mange av artane Idel gamle slåtteengene finn ein i dag berre i randområde i jordbrukslandskapet, vanlegast langs veg- og

g røftekantar.

Myr- og våtmarksslattar. Tidlegare vart fleire myrområde slått. Myrslåttane kunne fleire stadar utgjere viktig fOrtilskot, særleg i nedborsrike strok og på fjellet. Desse teigane kan i dag vere vanskelege å lokalisere då del sjeidan vart avmerka eller gjerda inn.

Våtmarkene kunne ligge i tilknyting til myrområde, men også ved innsjøar, elvar og andre vasstrengar. Flaumvatn fører med seg næringsstoff og fukt- engene hadde ofte hog produksjon. Det myrlendte underlaget ber ikkje tungt maskinelt utstyr, og engene gror i dag til. Ofte finst det små utmarksløer i tilknyting til områda.

Strandenger med salt- og brakkvasspåverknad iigg ved fjorden og sjøen, helst ved utlaupet av elvar og bekker. Del får jamnleg næringstilskot frå sjøen, særleg ved at tang- og tarerestar vert kasta på land. Stadvis kan skjelsand utgjere eit ekstra næringstilskot. Strandengene vart nok mest nytta som beitemark, men var fleire stadar viktige i forsankinga som slåttemark.

Lyngheiar. Lyngheiane har både yore og er framieis eit særtrekk for del ytre delane av kysten. Med gras og ung lyng kunne lyngheiane nyttast som

beiteområde stort sett gjennom heile året. Kystklimaet med milde vintrar og lite snø gjorde dette mogleg. Avsviing av gamal og stiv lyng var iblant turvande for å betre beitekvaliteten. I tillegg vart det ofte henta for på Iyngheiane, toppane av resslyng vart skoren og gjeve dyra. Strukturen til iyngheiane var såleis avhengig av elt samspel mellom klima og driftsform. Så snart lyngheiane er ute av drift, gror del tIl med kratt og skog. Stadvis vert del og tilplanta med gran.

På fjellet og spesielt i kystnære område var torvstikking vanleg. Torva var viktig som brensel i trefattige område.

Hefiskaplege kulturlandskap. Prosjektet skal àg fange opp kulturlandskap

Primært vert interessante bygningsmiljo og tekniske anlegg registrert gjennom SEFRAK (Sekretariatet for registrering av faste kulturminne i Noreg) registre- ring i kommunane. Likevel er det naudsynleg å peike ut typeområde som inneheld varierte innslag av element frå det gamle jordbrukslandskapet.

Område som kan vise det nære samspelet mellom naturutnytting, næring og busetjing.

Det er viktig å fange opp gode dome på gamle gardsmiljo, husmannspiassar, stølsmiljo (både vår- og sommarstolar), og anlegg knytt til fiske og fangst.

Einskildbygningar som utløer, buer og naust kan Og vere interessante, særleg der del inngåri ein heilskap. På same vis er tekniske anlegg knytte til primær- næringane viktige å fange opp. Del mange ulike steinanIegga som steingardar, rydningsrøyser, buvegar, bakkemurar, vatningsveiter, steinsette bekkelaup, stølsvegar, gardsvegar, bruer o.I. er typiske element i det gamle kulturlandska-

pet.

2. PRESENTASJON AV GULEN KOMMUNE

2.1 LOKALISERING

OG

Gulen kommune ligg pa sorsida av Sognefjorden, ved kysten av Sogn og Fjordane (fig. 1). Landskapet i kommunen har ei spennvidde frå mange hundre flate øyar i vest, kuperte fjell og dalstrok til hoge fjell og markerte dalfore I aust. Gulen grensar mot Solund-, Hyliestad- og Hoyanger kommu- ne i nord og nordaust. I sør grensar kommunen mot Hordaland fylke, ^- mot Fedje-, Austreim-, Lindås- og Masfjorden kommune.

~

A

.• ~

~ ~ /:~~

.~‘ ~ i

0 ~0 20 30 40 50km L..

I J__j

__\__-______ .7

Fig. 1: Lokalisering av Gulen kommune i Sogn og Fjordane.

Gulen kommune har elt samla areal på 596,1 km2. Av dette er 476 km2 fastland, 1 20,1 km2 utgjer eyar og 18,1 km2 er ferskvatn (Statistisk Sentral- byrå 1977).

Kommunen mellom Fensfjorden og Sognefjorden er både ein utprega kystkommune og ein meir typisk fjordkommune. Landskapet i Gulen er oppdelt og sundskore av øyar, fjordarmar på kryss og tvers og kuperte fjell

med store og små vatn (fig. 2). I frå vest skjer Gulafjorden seg inn i fastlan- det, og deler seg i Eidsfjorden, Austgulfjorden og Nordgulfjorden. I austre

del av kommunen, langs Sognefjorden er terrenget meir eintydig med tydeleg breforma fjordar og dalar.

,~~\TRE PloD $ ~ ~

-~ ~.O~, DÖy~ Nesoy ~Krå~ej~d7 ~Bo(~~’~ ~ ~ 1ur~

~ .. .~.,. - . _..~ ~‘ ~ . (fireivi~ B~n C7...,.,~.rÇL ~

— •~6~tt~: ^Ç. I1UrT~Iei~_~Ø !j,11eD~~L’ J ^{.,~ .m.,..~ ~~~ODE}

S.“~aumei-J-~ .-~J~t~ . —‘-~-~.. ~, ~ .... ~ lndr~Hiariholr.i~‘) .. . jV~ ~ ~~, ,~

3~~’ L•~•~cy~i..i~~S~ ~ .~Ingjy roc~Ik~St~g~.,.ne•~s___~..~Ç~,_e~ ~ ~ reno~ ~J‘~

r 1r0v g -‘-‘S ~‘JUvv,k s C4 5 a) — I ‘- k

~ ~cnen •‘ — Stra,jme:. flNyfi~m2r NOrd~ule Ty.l’t Arri~p. ~~$-•Bce~ice Asshe~mg~~

• riufifly.‘-~ ~ . — Rød. ....—. — .~ . Ha~ 4~ ÖIS ‘~. .

~ /6 H4t~ ~ 11ar1a~./—~~Mc1j~ ‘ G U ^~ ~Tyr~.n ‘

. ~‘, — .~ Hi~arÖ~~ . .Ç,u’en . ~ . .

• k ~ resö~’~rn,,er,~ ~Z~I _HA . -~ 4,

~ ~t[ord~n °~— ~, ~,~6l~tn ~ I JOrdi~

~ ~ . y::_..~ . GUIÇ~ ver... DDOaISå~ra~~‘ :. fl.L e. . ...

0 ~ ~ i.S~r.n~mg...~L ^{~ Lw’ sur,d ~eIbi .~! ‘ (V rK a .}

~.I). Br ~ Nordda . . . —

~.eT~c,r’ ~ , trr~‘. ~ I I., .. ar ~ r~ lsca — v- .~

—‘ ..~.• :~nrn~+. . ,.I \ - ~ar’~or ‘~ ac~ ~e-5. ,.res,la, . ‘ .. .

-_ ~ UFflGS or& I

Djupo en ~ TIJ —. i -, ‘nd~ . ‘~3~.-. 14 • H ~,F~sev

s;..~ .~Byr~neK~~by‘~~4/I ^{1~ • ~Byrkjel ~ ~-fÇaIdh~a °_EY c}

ssÖ~~~ ~ \~1er ~Ai,ne’k~~‘ ~ Tan dal Fossoal~,,,~,,,0’ I1Q~5bær% ^f

- ..~ S ~ -‘S ~ -. . .. VeInS~)• • . . .

- Ruyti gja . rtra..r1 - ~ ..~ — . . ...~ ‘:~~oii~+~~ /

— i. r\~r~1’o~At’.)~Öyj gjclsbofn Eiepr»e~~ _BI~•,~\ ~ .? ~ C.ra~,r

..1’ ieso~. ...,.Grávika ~ c.~ , ~ ~ ~ alre

14olme grå fyr F S~åe- ~ Steine ‘ R ~ ~&Lab~, ~ ‘4c ~ h ^‘

3 . .•.. -. — ~ - . . , ~ MoIlan,4 ..SI,g&vik Aorde . -

—Kr Oy F~r-Stongi ‘~,. als sne ~ il1~’,. ~ .... ‘Tjeflet augseal ~ &

~FtDJE. ..E~. fl ,i en—.., . P två o 4.. S~vggedai ~, ______

‘~‘~,rJrcÅic.,~^RO ~ ^{~ ~ -. . ~Oa} ~ $‘~J/.. P4

~ S~jf~y.~~To 9år ~ ~ ~ Haulieland i’ Egg

Ve j-~~F~d ~ asiFey an e Ilås ~ ~.~iet ~ ~)Uel~iJD! -.

Langegal.~~ ~ ~ ~ ~, . ‘6’ ~\ ... !. ~ - . ‘X~~’ ~— *1)),

~ ~ ~N ~o ..—~nCrrs’I, •/ /,-/MaI4iO?~MAS -Å ~f s~j W

Fig. 2: Oversikiskart over Gulen kommune. Mãlestokk 1:325000 (CappeieflS bil- og ruristkart 1986).

Pr. 1/1-1 989 har kommunen 2608 innbyggarar (Statistisk Ukehefte, nr.7 1989). Eivindvik er administrasjonsStaden i kommunen med om lag 300 innbyggarar. Byrknesøy har om lag tilsvarande tal innbyggarar, elles er det

hovudsakleg spreidd busetnad I kommunen. Kommunikasjonane i kommu- nen er dels vanskelege, riksveg 14 kryssar kommunen i aust, og lengst vest er ekspressbåten elt viktig bindeledd mellom kommunen og omverda.

Mange av øyane er avhengig av ferje og lokal båtskyss.

Folk i Gulen er i hovudsak sysseisett med jordbruk og noko fiske. Brekke er rekna som eit distrikt med relativt rikt jord- og noko hagebruk. Kommunen har også mange småbruk som er avhengig av kombinasjonSdrift med jordbruk og anna næring, medan folk på den ytre kysten livnærer seg av nok0 kystfiske og oppdrettsnæring.

2.2 KLIMA

Temperaturskilnaden mellom vinter og sommar er relativt liten på kysten.

Måling av lufttemperaturi Brekke syner ein middeltemperatur for januar på 1,1°C og for juli 14,8°C (Statistisk Sentralbyrå 1977).

I Gulen fell det meir enn nok nedbør. Takle er av del mest nedbørsrike stadane i Sogn og Fjordane med nedbørsnormal på 2763 mm pr. år.

Enkelte år kan nedbørsmengda kome opp mot 5000 mm pr. år (Pedersen 1980).

2.3 NATURTILHØVE

Gulen ligg i naturgeografisk region 38b Den vestnorske lyngheiregion og 37d Vestlandets Iauv- og furuskogsregion (Nordiska Ministerrådet 1984).

Desse regionane er prega av eit kystbelte med lyng i sterkt vindeksponerte strok og innslag av edellauvskog i lune dalar. Atlantiske myrkompleks er vanlege.

T.c~nio,kI,~ång

_____DVOflflk sandsle~isoflg)ø(flU’aI _____ P,ekamb,ske g,,~&u&peilhaeri

——— Omdaona ade,,eflI~ebengafla.avkambo~

iiusk aider (IyIhtt, gkmmarflkdor. kalks~,n) ~] PreKambv&sl~g~mmergnoe v* * KaIedcrrske dekkb.rgarlaI ~gabDro.ano,lho

sit). arnIlboilti. nvgmatiItIsl~gneIs) Bie

flOO P,eI.ambnskedjupborgaflar(granrt), granodeorttt kS$ansmonzonctt>

~

r~ ~ _.;~~Th

~‘I~ ~ ~ i

~ i~ — -— —• .—. .--. .—‘~--. -•T__

~ ~ -~--~ ~ 7

.4 ‘~_ -. . Ifl -~._.‘. flS. fl~’’~ ~. • i’ -

c~_._~~-~ ~——-~-~-~ ‘—) 1.~ ^{-~ ‘}

51(T [\‘ ——~. • .~icr~

~ ~ ^It(S)

~‘ ~‘~& .- - S fl ~ji (‘i •• ‘. ~ ,~ . ~.~-‘~~ ~.1

• .._-~ ~ - -~ i- I•~

,~

p ~i~-fl -. 5~ . ‘ -v-L~.Y’ —

~ ~ . — .S• -. ~. ,

~ ~ ^~

~f~:

-. fl.-’.. ~. • • • ..- - - +

• ~ ^{‘~‘• .•~ • •-_~ -. .} , ^.

,, +4

~ ~ ~- ^‘~

~~ ~ ,J—’c r ^~ :: ^:-,

I (i —.-‘ ~_ L ~ L,,, ~-~‘ ~_) ~ ~

cJ~h ~ (LL.LS~’~.i~ ;t

/

S.-. i::’ . -- v /

‘ $

-— ~ .

Fig. 3: Forenklaberggrur7nskartover Sogn og Fjordane (etter Klakegg et a!. 1989).

Berggrunnen i Gulen er bygd opp av granittiske gneisar (fig. 3). Gneis utgjer fjellgrunnen i om lag halvparten av fylket (Kvale 1980), og når ut til havet i fem område. Det serlegaste gneisområdet ligg sør for Sognefjorden og heng saman med det store gneisområdet i Hordaland. Dei ytre øyane i kommunen, m.a. Røytingja, har innslag av konglomerat (EDNA 1989).

Bart fjell dekker del største delane av arealet i kommunen (Klakegg et al.

1989). I del bratte dalfora mot Sognefjorden utgjer skredmateriale ein

relativt stor del av Iausmassane. Morenemateriale finst i fleire av dalfora, og det er i desse områda jordbruket har størst utbreiing. På øyane Sandey og Mjomna ligg også store moreneryggar (Aarseth 1980). Desse illustrerer isbreen si utbreiing under hovudstadiet for om lag 10500 år sidan (siste istid). Her stod då havet 35 m høgare enn I dag. I del fleste dalmunningane ut mot Sognefjorden er det avsett mykje breelv- og elvemateriale, så mykje at Gulen er den kystkommunen som har størst grusressursar. øyane i sør- sørvest har rikeleg med torv- og myravsetningar (Klakegg et ai. 1989).

Ytre del av Gulen er dekka av lyngheier. Del fleste øyane inn til fastlandet har lyng mellom alle bergknausane. Røsslyng Calluna vulQaris dominerer, men mange stadar har også den oseaniske arten purpurlyng Erica cinerea stor utbreiing (fig. 4). I lyngheiane finn ein også mange av dei typiske kystplantene (Skogen 1980). Dette er frostvare artar som t.d. fagerperikum Hypericum pulchrum, heifrytle Luzula conqesta og heistarr Carex binervis.

Andre kystartar som vestlandsvikke Vicia orobus, dvergsmyle Aira praecox, kystmaure Galium saxatile, heiblåfjør Polyqala serpyliifolia og kystmyrklegg Pedicularis sylvatica, samt kristtorn hex aguifohium og vivendeI Lonicera periclymenum er også representert.

Yndesdalsfjella utgjer på mange vis vestgrensa for den verkelege fjeliflora- en og -vegetasjonen i Nordhordland (Rosberg 1981). Sjeldne fjellartar som jøkulstarr Carex rufina og snøull Eriophorum scheuschzeri er registrerte

her. Fjelltjæreblom Viscaria alpina og brearve Cerastium cerastoides er også sjeldne i fjella I vest. For jøkulstarr er dette vestlegaste kjende vekse- stad sør for Sognefjorden og brearve har vestgrensa si i Yndesdalsvass- draget (fig. 4) (Røsberg 1981).

På fastlandet, i del mange lune dalstroka veks tett lauvskog. I hovudsak blandingsskog av bjøric Betula pubescens, gråor Alnus incana, selje Salix caprea, rogn Sorbus acuparia og hegg Prunus padus. Skogane er frodige og fleire har eit tett feitsjikt av bregner som smertelg Thelypteris limbo- sperma, skogburkne Athyrium feiix-femina, geittelg Dryopteris dilatata og hengeveng Thelypteris pheQopteris. Langs elvar og fuktige drag veks ofte tette samlingar med svartor Alnus glutinosa. Av edellauvskog er hassel Corylus avellana, ask Fraxinus excelsior og elk Quercus sp. representert på mindre lokalitetar, i lune søkk og bergskortar. Platanlønn Acer pseudo- platanous spreier seg i fleire av blandingsskogane.

Furuskog Pinus sp. veks i fleire disktrikt i kommunen, særleg I området Rutledal ^- Dingja, ved Yndesdalen (Furudalen og Steinsdalen) og sørvest for Eidsfjorden.

Fig. 4: Purpurlyng er ei utprega kystp!ante som er vanleg i ytre strøk av Gulen. Jøkulstarr og brearve er begge sjeldsynte p!antes!ag i kommunen.

3. KULTURHISTORIE

3.1 GULATINGET

Gulatinget var ei tid det største tinget på Vestlandet, i fyrstninga lovområde for Hordaland og Sogn og Fjordane, seinare også Agdertylka, Vaidres og Hailing- dal (Gulatinget, stensil). Opphaveleg var Gulatinget eit folkestyre mellom frie, sjølveigande bønder, og på Gulatinget mettest ein årvisst og tinga om avtalar og lover (fig. 5). Etter rikssamlinga om lag år 890, vart kongemakta meir dominerande på tinget. Etter borgarkrigane på midten av 1 200-talet konsoli- derte kongen, adelen og kyrkja makta si. Det som var att av folkestyre på tinga forsvann etterkvart og Gulatinget fekk mindre prestisje. Gulatinget heldt til i Gulen i 6-700 årtil det i byrjinga av 1300-talet flytte til Bergen.

Gulatingsiova vert rekna som ei av del mest fri- aste og mest framsynte byene I heile Europa for 1000 år sidan (Rosnes 1989). Stikkord som de-

• mokrati og maktdeling, rettstryggleik og fredsar-

- beid, oppbygging av statsapparatet, Leidangen ^- den norske marine og kristendomen antydar del

p’

Det har yore noko uvisst kor Gulatingsstaden låg.

I Egilsoga er det skrive at kongen fhytta tinget til

Fig. 5: Skisse frå brosjyre om Guløy, og bygde ei kyrkje der. Kring Guloy står

Gu!atinget (1991). det fire vardar; på Næverdalsfjellet, på Stevnebø- fjellet, på Midttun og på Svaberg. Vetane står i ein firkant med avstand på 4-5 km, og innan denne firkanten ligg Guloy. Dette kan tolkast som vaktvern for Gulatinget (Boyum 1970). Kommunen har no vedteke å nytte Fiolid som markeringsområde for Gulatinget.

3.2 TETTSTADEN EIVINDVIK Ned med Sel/et I md fra Havet!

md hvor, under Sæd begravet,

drømmer stille Eivindvig 1.. (Wergeland 1833).

Eivindvik har truleg yore samlingsstad sidan vikingtida. Både Gulatinget og to steinkrossar talar for det. Steinkrossane er mellom 2,5 og 3 m, ein romansk type og ein angelsaksisk type (Historisk Museum 1 983).

11821/1822 skriv Naumann fylgjande om Eivindvik; “Evenvik kirke med

præstegaarden ligger i en stille, ensom bugt, som er skilt fra fjorden af samme navn ved en stor, foranliggende klippeø. Man ser neppe et træ eller en busk paa fjeldene, og det til præstegaarden hørende dyrkede land med sine herlige

enge og agre staar i en paafaldende modsætning til de omkringliggende klippemasser, i hvis stelle gjel der kun sparsomt findes fiader oversaaet med

stenbiokke” (He bland 1901 b).

Niels Griis Alstrup Dahi kom til Eivindvik på byrjinga av 1800-talet. Forfall prega Eivindvik på den tid, både den store prestegarden, kyrkjelivet og i bygdelivet i det heile (Kleiva 1955). Dahl gjorde mykje for fattigdomen og fekk i stand faste skular. I Brekke kjøpte han den gamle sorenskrivargarden

Lovisendahl og gav heile garden til skule, -og bustad til lærarane. Preste- gardshusa og jorda vart også opprusta. Kring 1825 vart muren som omgjev prestegarden sett opp. Seinare sette han opp det staslege huset “Herresalen”, velte på kyrkja, bygde veg frå prestegarden og til kyrkja, og sette opp kaia med trappevegen opp til kyrkja (fig. 6, side 19). Dahl legg også ned elt omfattande arbeid med jordskifte for over 160 bruk i Gulen. Dahl fekk altså utretta mykje, men vart også sett på som ein streng mester, ^- som Wergeland skriv; “Brød a! Steen og Aand a! Strii!e

Dahi i Eivindvigen tvang”.

3.3 SKJERJEHAMN ^- “ET SKYDS SKIFTESTED”

Skjerjehamn var lenge ein sentral stad i Gulen, som handels- og gjestgjevar- stad, tingstad og skyss-skifte (Fersund 1985). 11757 vert staden skildra som eit ^“.. Skyds Skiftestedfor de Rejsende, hvor brave folk kand nyde skidkelig

Forphiegning og Natte Herberge, hvorfor stædet er anordnet til de Rejsendes fornødenhed” (Munksgaard 1980). Så lenge transporten fylgte sjøvegen var Skjerjehamn eltviktig senter (fig. 7). Utover i dette århundre vart staden meir og meir ein ferieidyhl. Hotellet i sveitserstil vart bygd i 1891 (fig. 8). Det er i dag slutt på hotellverksemda.

~ a” - -- - - - -- -

- - - -

- -- I - -

— :1-. .., .ar~ -fl- ~-.&.

.4’.

i i. ^{.•~$ . ~}

I- t:f,. . -

‘i ^{. • .} ~ ^~‘ i:~ ^•..

_ -

fl- I— - ~ ~.. - - ~_ - — - - - - - S

-

Fig. 7: Teikning av Skjerjebamn (rå 1870 (etter Munksgaard 1980).

;;Ia~2:i~Z!ffr ~i$k

iii j~<::::j~~:;::::::

i~Jj~a

~ ~iiuii~~ _i~uui,~ii_ii~iiui,i ~

*41* It

ur

~g u

~

v

ii i

Fig. 6: Det gamle Heradshuset og kyrkja er i dag av del eldste bygningane i tettstaden Eivindvik.

S i,

~v

4 ⁱ --ii

ei

~iie’~

iii iii

iii

vie’ v>

i i tee ee’~

‘v v •

iii i

Fig. 8: Den gamle gjestgjevarstaden Skjerjetiamn er i dag ein idyll for ferierande sommar- gjestar.

mange naustrekkjene vitnar om. Frå ytre Gulen er det fortalt at det kring 1860 var vanbeg å fare til Bergen og få seg nokre kilo hamp og ei tønne korn attpå til å leve av. Hampen vart så levert attende til kjøpmannen i Bergen, enten som ferdigbunde vårsildgarn eller not (Førsund 1986).

På 1700-talet var Berholmen, litt nord for Byrk- nesey, eit livlig handelssenter og distribusjonsstad

3~DE

for fisk til Bergen (Munksgaard 1980). Seinare vart fleire av bygningane flytta til Byrknesøy som i dag er senteret for øyane her (fig. 9, side 22). Her yaks det fram noko fiskeindustri, m.a. var her

HUMNERPUREE

MARTIN E BIRKNES fiska kring Byrknesøyane. Sesongen (krabbe) tok

ey~3øv NOPvEt.t til ^it slutten av august. Fisket varde i to månadar,

(O~~~

og i mellomtida tok fisket etter hummar til; frå 1.

Fig. 10: Varemerke frå Martin E. okt. Hummarfisket vart avslutta sist i november og

Birknes Hermetikktabrikk. tok til att i slutten av april. Når fredinga tok til var det på tide å byrje på slåtten (Bremnes 1985).

Fabrikken speslallserte seg på hummer og krabbe (fig. 10), og framstår

(saman med fiskeindustrien i Askvoll) som eitt av to tyngdepunkt i den norske krabbeindustrien (Haaband 1983). Fabrikken vart lagd ned i 1970-åra. Noko fiskeindustri er det enno i bygda.

3.6 TUNET MOLDE ^- STEIN

PÅ

Naturstein i bygningar og gardar er svært vanleg i kulturlandskapet i Gulen.

Ein del av del steinbygde husa som står i dag, skriv seg frå tida før utskifting- ane på gardane tok til, særleg gjeld dette uthus i utmark og på grensa mellom inn- og utmark (Bore 1985). Stort sett er dei vanskelege å datere, men

bygningsteknikken høyrer til ein tradisjon som går attende til mebbomalderen.

Bruken av stein i bygningar kan skiljast

I to hovudgruper; mur med vernande funksjon og mur med berande funksjon.

Vernemurane finn ein vesetleg på bu-

~ i—— stadhus og loebygningar, sjeldnare på murane er karakkteristiske for uthus- bygningar, og då særleg torvhuset.

~ andre uthusbygningar. Del berande

— Steinbygde driftsbygningar er også eit

.~:.. vanleg syn. Ved sida av torvlagring er

det i fyrste rekkje som florsbygningar steinhusa er nytta.

Fig. 11: økonomisk kart over Molde i måle- stokk 1:5000.

Fig. 9: Gamle sjobuer fra Gardvågen pa Byrknes.

Fig. 12: Sauefloren og ~~karloa~pa ga.’den Molde.

I området Bergen ^- Sognefjorden er bruken av stein særs utbreidd, og på einskilde gardar som t.d. Molde, har steinbruken yore uvanleg heg (Bore

1985). Tunet er samansett av 5 bygningar; del fleste frå hundreårsskiftet. I tillegg er det eit naust til garden og ein solid steingard kring heile innmarka (fig. 11). Bustadhuset har ein kraftig berande steinmur på eine langsida. Dette er nokså uvanleg då det normalt har yore liten bruk av berandre steinkonstruk- sjonar i slike hus. På tunet er det i tillegg ei stor løe og tre uthus bygde i stein (fig. 12).

3.7 BERGENS TRIESKOFABRIK, MOLLER OG SAGBRUK

I Brandangersundet og i Dingja har det lege fleire mindre verksemder; både sagbruk, møller og treskofabrikk.

Frå omkring år 1700 har det yore kvern og maling av korn på Eidssaga ^- Eide Mølle (Austgulen 1986). Fuse Erichsen frå Store-Matre i Masfjorden slo seg ned på Eidssaga i byrjinga av 1900, og dreiv molla og sagbruket der. Ved sida av utførte han stamping avtøy. Dagleg kom båtar roande inn, skøyter med tømmer for leigesaging og båtar med korn for maling til mjøl. 11950 vart det slutt med kornmaling og tømmersaginga. I dag står saga til forfall.

I Sellevåg vart det først oppretta mølle. 11889 vart fossen i Sellevåg og jordstykket i kring selt til Jon Arnoldsson Kahrs som starta Bergen Træsko- fabrik (Selievåg 1986). Andre elgarar overtok etterkvart fabrikken og frå 1952 vart fabrikken driven som sagbruk.

På Dingja har det også yore ulik aktivitetar knytte til elva, i bygdeboka står fylgjande; Det er nok0 uvisst når Dingjesaga vart oppsett, men striden om

“sagskatten” går att på tinga. Dingekverna gjekk det gjetord om utanfor Gulen, i den tid kvar mann sjelv måtte syte for å få kornet og maltet sitt male. Sidan gav Dingeelva lys og kraft til grenda, og den elektriske krafta dreiv sag og mylne, trevarefabrikk og båtbyggeri (Kleiva 1973).

3.8 BREKKESTRANDA

Brekkestranda hotell er bygd under det mottoet at det skal gje den samme kjensla som det gjev å stå inne i ei god gamal “brekkeløe” (Ingeborg Brekke pers. med.). Dette hotellet er såleis blitt ein hyllest til den gamle byggeskikken i distriktet sjølv om det må seiast at bygningane har fått eit anna uttrykk (fig.

13, side 26). Bygningane med alle del varierte vinklane og formene er blitt eit kjent anlegg, og vil truleg med tid og stunder bli eit viktig kulturminne for kommunen.

4. PLANARBEID

4.1 VERNA

OMRÅDE

Ingen område er verna etter naturvernlova i Gulen kommune.

I fylgje kommuneplan for Gulen 1989-2000 er Systeinen, Brandholmane, Lihellene, Guleskjer, Sogneoksen, Kråkene og Vassøyane markert som område som skal bandleggast etter naturvernlova. Desse er blant del 10 verneforslaga for naturreservat, som i hovudsak omfattar sjefugllokalitetar (EDNA 1989).

Statens Naturvernråd har gjort framlegg om Iandskapsvernområde i Ytre Fensfjord (NOU 1986:13). Dette omfattar Vassoyane i Gulen kommune.

Kystområda på Vestlandet er svakt representert i vernesamanheng. øygarden utgjer eit viktig element I norsk natur, og i Ytre Fensfjorden er det både

botaniske, zoologiske og geologiske kvalitetar.

Ynnesdalsvassdraget er varig verna mot kraftutbygging i verneplan III for vassdrag (EDNA 1989). I “Plan for frilufts- og naturvernområde I indre del av

Nordhordaland og tilstøytande område i Sogn og Fjordane” frå 1974 er øvre del av Ynnesdalsvassdraget med Transdalsvatn, Austgulstelsvatn og storpar- ten av Kløvtveitvatn peikt ut som mogleg landskapsvernområde (EDNA 1989).

I dag er utbygging av Kløvtveitvassdraget vedteken.

4.2 NATURVERN OG FRILUFTSLIV

Fylkesmannen i Sogn og Fjordane ved Miljøvernavdelinga har utarbeidd elt EDB-basert register for område av naturverninteresse i fylket, EDNA (1989).

Registeret bygger m.a. på registreringar i samband med verneplanar for våtmark, sjefugi og edellauvskog og framtidige planar for myr og kvartær- geologi. Dessutan bygger registreringane på ‘Vernekataiogen” frå 1977 og registreringar i samband med Samla Plan for vassdrag og ulike registreringar/- granskingar utført ved Universitet, Høgskular og andre. Registeret for Gulen inneheld område med naturverninteresse som ein kjenneri dag, og gjev ikkje elt fullstendig oversyn.

Pr. 1989 er det registrert 104 objekt av naturverninteresse. Av desse er det flest sjefuglområde og kvartærgeologiske førekomstar. Våtmark og myr er også godt representert. Områda Kvernøy (sjøfugl/våtmarklmyr), Lihellene (sjøfugl), Stølsvatnet (kvartærgeologi) og Anneland (kvartærgeologi) er rekna som internasjonale/nasjonale verneverdiar.

Miljøvernavdelinga har også utarbeidd eit EDB-basert register for område av friluftsinteresse, FRIDA (1989). Registeret bygger m.a. på “Vernekatalogen” frå

1977, registrenngar i samband med Friluftsnemnda, Samla Plan rapportar og generalplanar.

Pr. 1989 er det registrert 34 friluftsområdei Gulen. I hovudsak er dette friiuftsinteresser knytte til sjø (badeområde, båtutfart), ^- og nokre til fjell (sommar- og vinterturar). Rutletangane (badeområde, båtutfart) er registret som eit område av nasjonal/regional verdi for friluftshivet. Områda Masfjord- fjella (sommartur), Brosvik-Dingja (sommartur, badeområde sjø/ferskvatn), Steinsøy/Eidsøy/Skogsøy (båtutfart) og Krossane (parkering) er også av regional verdi for friluftshivet.

Fylkesdelplan for friluftsliv er utarbeidd i 1989 og har som hovudmål å registre- re og kartfeste friluftsområde av regional og nasjonal interesse i fylket. For Gulen er Masfjordfjella (sommartur), Rutletangane (bading, båtutfart), Eivindvik (båtutfart) og Steinsøy/Eidsøy/Skogsøy (båtutfart) dei utvalde lokalitetane.

4.3 KULTURMINNE

Fornminne eldre enn 1537 er automatisk freda etter kulturminnelova. Gray- haugar, bautasteinar, steinkrossar, hehleristningsfelt m.m. er såleis freda.

Fylgjande fornminne er registrert; Brossvik (hellar), Byrknes (steinalder- lokalitet), Dingja (gravrøys), Eivindvik (steinkrossar og gravrøyser), Floli (steinalderlokahitet), Glenja (gravrøyser), Hoyvik (gravrøys), Mjø mna (stein- alderlokahitet), Nyhamar, hellar og stei nalderlokalitet), Skjerjehamn (steinalder-

lokalitet) og Vilsvik (steinalderlokalitet) (Historisk Museum 1983).

Historiske stadar er Gulatingstaden (sjå 3.1) og Dingeneset. Dingeneset var i gammal tid grensa mellom Hordaland og Sogn. I 967 stod her eit slag mellom kong Ragnfred og Haakon Jan (Helland 1901b). I fylgje kommuneplan for Gulen 1989-2000 er Floli avsett til kulturføremål, og det er utarbeidd eit skisseprosjekt på Gulatingsparken (Kalve & Leivestad 1991).

På Riksantikvarens fredningsliste (1988) er det oppført ein bygning I Gulen kommune. Bygningen er våningshuset Lovisendahh i Brekke frå 1760 (ca.) (fig.

14). Hovudbygningen vart freda 11923. Lovisendahl er frå gamalt av embets- mannshus, men har seinare yore nytta både som skule, lærarbustad og paktarbustad (Engesæter 1944).

Gulen har elles mange kulturminne frå tida etter reformasjonen. Særs utbreidd er bruk av stein som byggemateriale i bygningar knytte til jordbruksdritt, i utallige steingardar, utmarkshus og naust. Klyngetunet i lnstefjord, naustmihjø i Oppedal og Brekke er andre eksempel. Bygningsmiljøa knytte til del gamle handels- og gjestgjevarstadane Søre Glavær, Skjerjehamn og Børholmen er også viktige kulturminne. Heradshuset, kyrkja, steinkrossane og den gamle steingarden kning prestegarden er viktige historiske kulturminne for Eivindvik.

~uvi>~vi, ~ i>~>’>~ us~vi~v~ii~

iee~~esvi cviii e~>vvv:eeii~ ei~>iiiiuuicc.iv cii ii

v ~ ~ ‘ii ~

•v>~e~,,>4 Cc C ii,~ii iv>~ ii,, ii v~ iicvuiic ~

5C~~iv~ ~ C5 5C> ~i v~i ~v>ii ~C

~ Svivi,, i, i, ii5 ‘5’’’ v, • i i, v, ~ii, iiii>,;iiiiCk%v>~ fl

vi

iv, , S S Sv, i i i i i ii viC~C’4~e’v>ii

vi,~’ ‘ii ‘, •,,i’, ‘ ~

i i , v,

i ,

4

Fig. 13: Brekketranda hotell, eit hotell med ein byggestil som skil seg frå det meste.., men like fullt ein attraksjon for bygda.

~ v~i4~ , ~, vi •

—r ‘,~~

• • , iv,

~ ~

-~rn vi i

IW~’

I1i•~

Fig. 14: Lovisendal ligg i Brekke like ved Brekke kyrkje. Den gamle sorenskrivarbustaden er i dag freda. Namnet Lovisendal er nytt (rå 1819, og er oppkalla etter frua som då var på garden.

I Gulen er det i dag tre kyrkjer; Brekke ^-, Eivindvik ^- og Mjomna kynkje. Både Brekke (Risnafjardan) og Eivindvik (Eyvindarvikar) er gamle kyrkjestadar,

kyrkjene er begge fnå 1860-åra (Hehiand 1901b). Risnesfjondkyrkje er nemnd fynste gong på 1300-talet og var då lokalisert til Haugland i Brekke. I den katolske tid har det yore kapell her (Engesæter 1944). I fylgje sagnet har St.

Olav bygd Eivindvik kyrkje; “Da St. Olav drog om i Landet for at udrydde den hedenske Overtro, kom han ogsaa til Eivindvik i Sogn, og her opholdt han sig paa det Sted, hvor Prestegaarcien nu staaer, og lod da opreise de tvende gamle Steenkors, som endnu findes. Han lod Folket kristne og bød det at bygge en Kirke” (Helland 1901b). Den yngste kyrkja er Mjømna kyrkje som vart bygd kning 1900. Elles skal det ha yore kyrkje på Rutle, Floli og Asheim, og kapell i Yndesdal.

SEFRAK er registrering av faste kulturminne frå nyare tid. Føremålet med denne registreringa er å skaffe oversyn over kulturhistoriske minne av verdi for arbeidet med miljøbevaring og planlegging i kommunane. Arbeidet er konsen- trert om hus og restar av hus bygde kring- eller før 1900.

SEFRAK registrering er ikkje oppstarta i kommunen enno.

4.4 KOMMUNEPLANAR

Arealdelen i kommuneplanen for Gulen er utarbeidd for perioden 1989-2000.

Arealdelen er vist på 1) oversiktskart over Gulen, 2) kommunedelplan for kystsona, presentert på fire arealbrukskart og 3) kommunedelplanar for

Eivindvik, Byrknes, Dalsøyra, Brekke og Oppedal. Delpian skal også utarbeid- ast for Sløvåg^- Steine.

Det er utarbeidd tiltakspian for skogbruket i Gulen kommune.

5. SÆRTREKK VED LANDSKAPET

5.1 LANDSKAPSTREKK

I Gulen er det mange øyar og eit fastland sundskore og oppdelt av fjordar. I

“Norge vart land” er Gulen skildra som eit eventyrnike ^- “med fjordar og

knausar og store og små fjellvatn, men det er liksom ikkje system i det. Mange av nesa og halvøyane er nesten øyar, men ei lita tynn bergtunge er der og knyter det saman med fastlandet. Dalføra er korte, og går liksom i alle retning- ar, og der det finst ein liten dal eller fjordarm med litt grønt, der har Og ein huslyd eller to busett seg” (Tveiit 1983).

I Gulendistniktet er landet kupert. Hoprekstad (1938) skildrar det slik: “Gula- fjorden skjer seg inn frå same havgapet som Sognesjøen, gjeng rett i aust, er i den ytre leidi yrjande full av småøyar, ho/mar og skjer, fær reinare vatn farvatn lengre inne og endar som ei smal fjordglipa framunder ein botn miiom fjelli.

Gula fjorden er Og urn lag 30 km lang frå havgap til inste fjordbotn. Nordanfyre og sunnanfyre er landet sundskore av smale fjordar og lange sund, som alle saman gjeng nord-sør liksom i Solund, og lagar øyar eller halvøyar. Her er det endå fleire skjer, ho/mar og øyar enn i Solund,, ta/et på dei er nærare femtan hundrad i alt. Her Og ligg fjelli liksom i skaviar nord-sør; del er av granitt og hey liksom broste og storkna på ein annan måte enn konglomeratskavlane nord i Solund. Brosviksåta innpå halvøyi mil/om Gulafjord og Sognesjøen når opp til ei høgd på 707 m yver sjøen”.

I Brekkedistniktet mot Sognefjorden er det storformene som dominerer.

“Landet i Lavik og Brekke er i det hele ensformigt; hvor det udmunder en dal eller i bunden af de mindre fjorde er det dyrket mark med vakre omgivelser paa sine steder, men skraaningen mod fjorden er brat, dog med en bergfod paa mange steder. Fjeldene vokser i høide baade langs fjorden og paa

grændsen mot Søndre Bergenhus amt, hvor Svafjeld i Brekke naar 878 meter”

(Helland 1901a). Hoprekstad (1938) skildrar og dette distriktet; “...ved nokre lage nes og småøyar, som gjeng under namnet Rutletangane, opnar fjorden seg innetter. Der hey ein liksom grindestolpane til sjølve Sognefjorden; der er fjorden Og på det smalaste, knappe 3km frå nes på sørsida til nes på nordsi- da. Ei mils veg lenger inne er det atter liksom fjorden renner mot berg og stengje, men so rundar ein neset ved garden Bekken på nordsida, og der endeleg opnar Sognefjorden seg for ein, og det i stendig stigande stordom og velde” (fig. 15).

5.2 KULTURHISTORISK BRUK AV LANDSKAPET

Før jordskifte på 1 800-talet låg mange gardstun samla i klynger. Slik var det t.d. på Engeset (fig. 16 og 17, side 30) og slik er det dels enno I Asheim- bygda. Bergitt Villesvik (1986) skildrar bruken av nokre av husa på garden;

~Løavar lang, med låven i midten. I den eine enden vart det laga høyståi av det lange graset; det minste, smAhøyet, vart halde for seg sjølv til smalen.

Attmed smalestålet var det plass til mykje gardsreiskap, hesjestaur og meir.

Over bjelkane låg det staurar, og oppå der vart kornbanda lagde til del skulle treskjast. Under løa var fioren. Der var det båsar til del vaksne kyrne og ungbeista, og så ein gard til nyekalvane, og med ei jøte framfor. Vi var med å hjeipte til med å ta imot vondlane som vart sende ned gjennom luka i taket, og som mor hadde laga til åt kvart av beista. ^... Smalen fekk etterkvart sitt eige

hus attmed løa. Der fekk hønene også plass om vinteren, og når mor viska, fekk del kome inn i løa, og der fann del mykje godt. Vi knuste krusebrot til del og fann skjel nede ved sjøen som vi bar opp. Smalen var gjerne ute ei tid på dagen om vinteren, endå om det var snø. Vi hadde verar som gjekk ute heile vinteren, del vart ikkje klipte om hausten”.

Det gamle tunet pa Engesæter 1905 A Torstein Engesæter i Bustad B Jon Engesæter 2 Flor

~~evegen ~

Q3 ~EITh\\~j

~

Fig. 16: Planskisse av tunet på Engsæter slik det hadde yore i minst 400 år fram til 1905. Då vart det halde utskifting og busetnaden vart spreidd slik den er i dag (frå Tynning 1985).

I det 18. og 19. årh. var det lite skog på del fleste gardar i Brekke (Engesæter 1944). Bøndene hadde i den tida mange kyr, sauer og geiter. For å få mest mogleg høy til dyra slo bøndene alle teigar også i utmarka. Frå omkring 1850 hadde bøndene færre kyr og sauer enn før. Geitene vart avskaffa. Teigane i utmarka vart ikkje slått, og skogen byrja vekse. I 1907 utgjorde utslåtten likevel hovuddelen av vinterfôret. Ein slo då 1296 da kunsteng, 2583 da natunleg eng (innmark), 3076 da utslåttar I utmark og 78 da fjehlslåttar (Enge- sæter 1944).