1
Barne- og familiedepartementet
Høyring –
Ny lov om Opplysningsvesenets fond
2 INNHALD
1 Hovudinnhaldet i høyringsnotatet ... 4
1.1 Innleiing ... 4
1.2 Samandrag ... 4
2 Bakgrunnen for ny lovgiving ... 6
2.1 Meld. St. 29 (2018–2019) Opplysningsvesenets fond ... 6
2.2 Innst. 209 S (2019–2020) ... 8
2.3 Oppfølgingspunkt ... 11
3 Om Opplysningsvesenets fond ... 12
3.1 Innleiing ... 12
3.2 Historisk riss ... 12
3.3 Ulike syn på eigedomsretten ... 14
3.4 Eigedelane til Opplysningsvesenets fond ... 15
3.4.1 Oversikt ... 15
3.4.2 Skog og utmark ... 16
3.4.3 Jordbrukseigedommane ... 16
3.4.4 Festetomtene ... 17
3.4.5 Prestebustadene ... 17
3.4.6 Dei kulturhistoriske eigedommane ... 18
3.4.7 Fondets verdipapir ... 19
3.4.8 Clemens Eiendom AS og Clemens Kraft Holding AS ... 19
3.4.9 Verdien av fondet ... 20
3.5 Tilskottet frå fondet til Den norske kyrkja ... 20
3.6 Lov 7. juni 1996 nr. 33 om Opplysningsvesenets fond ... 20
3
3.7 Forvaltingsorganet for fondet ... 23
4 Grunnlovsspørsmåla ... 25
4.1 Grunnlova § 116 ... 25
4.2 Grunnlova § 16 ... 26
4.3 Lovforslaget ... 27
5 Overføring av eigedelar til Den norske kyrkja ... 29
5.1 Innleiing ... 29
5.2 Lovgrunnlaget for overføring av eigedelar til Den norske kyrkja ... 30
5.3 Kapital- og driftstilskott til Den norske kyrkja ... 31
5.4 Disponeringa av overførte eigedelar ... 32
5.5 Lovforslaget ... 33
6 Opplysningsvesenets fond som eit statleg fond ... 34
6.1 Tidspunktet ... 34
6.2 Statleg råderett over fondet ... 35
6.3 Lovforslaget ... 35
7 Andre spørsmål ... 37
7.1 Forvaltinga av fondet ... 37
7.2 Bruken av avkastinga frå fondet ... 37
7.3 Tilskott til sikring av dei kulturhistorisk viktige kyrkjebygga ... 40
7.4 Lovforslaget ... 41
8 Økonomiske og administrative konsekvensar ... 43
9 Merknader til paragrafane i lovutkastet ... 45
4
1 Hovudinnhaldet i høyringsnotatet
1.1 Innleiing
Opplysningsvesenets fond er i dag regulert i lov 7. juni 1996 nr. 33 om
Opplysningsvesenets fond. Barne- og familiedepartementet legg i dette høyringsnotatet fram forslag til ny lov om fondet.
Opplysningsvesenets fond blei danna ved lov i 1821. Fondet har ei rettsleg sjølvstendig stilling (eige rettssubjekt) og er eigar av den formuesmassen som Grunnlova § 116 nemner som «det benefiserte godset til presteskapet». Eigedomsretten til fondet har vore omdiskutert i mange år. På den eine sida blir det hevda at fondet høyrer til Den norske kyrkja. På den andre sida blir det hevda at staten har eigedomsretten. I Meld. St.
29 (2018–2019) Opplysningsvesenets fond la departementet fram eigarspørsmålet for politisk avklaring i Stortinget. I meldinga gjekk departementet inn for ei deling av fondet mellom staten og Den norske kyrkja. I Innst. 209 S (2019–2020) slutta familie- og
kulturkomiteen seg til den løysinga som departementet gjekk inn for. Formålet med ei endra lovgiving for fondet er å leggje det rettslege grunnlaget for ei deling av verdiane i fondet mellom staten og Den norske kyrkja.
1.2 Samandrag
Departementet har funne det mest tenleg å leggje fram utkast til ei ny lov om fondet. Ho skal kome i staden for den gjeldande lova. Einskilde paragrafar i den gjeldande lova er førte vidare i utkastet til ny lov.
I kapittel 2 i høyringsnotatet er det gjort greie for bakgrunnen for lovforslaget, med ei oppsummering av hovudpunkta i Meld. St. 29 (2018–2019). Merknadene frå familie- og kulturkomiteen i Innst. 209 S (2019–2020) og Stortingets vedtak i saka er referert. Kapittel 3 har ein omtale av Opplysningsvesenets fond, mellom anna med eit riss av historia til fondet og diskusjonen om eigedomsretten. Det blir gjort greie for dei einskilde
eigedelane til fondet og korleis forvaltinga av fondet er organisert. Dei
grunnlovsspørsmåla som blir aktualiserte ved lovforslaget, er omtalte i kapittel 4, med ein kort omtale av fråsegna 23. mars 2017 frå Lovavdelinga i Justis- og
beredskapsdepartementet om Grunnlova §§ 116 og 16.
Etter den gjeldande lova om fondet har Opplysningsvesenets fond ei rettsleg sjølvstendig stilling (eige rettssubjekt), og det er fastsett i lova at Kongen forvalter fondet. I utkastet til ny lov er rettsstillinga til fondet og Kongens mynde til å forvalte fondet ført vidare.
5
I kapittel 5 blir det gjort greie for dei vilkåra som gjeld for å dele fondet mellom staten og Den norske kyrkja og korleis departementet meiner delinga bør bli regulert i lov.
Identifiseringa av eigedommar som er aktuelle å overføre til Den norske kyrkja, blir no handsama i eit eige prosjekt, der Den norske kyrkja er med.
Det vil ta tid før alle dei aktuelle eigedelane i fondet kan bli overførte til kyrkja, mellom anna fordi det for fleire eigedommar må liggje føre samtykke til fradeling. I utkastet til ny lov gjer departementet framlegg om at fondet blir regulert som eit statleg fond frå 1.
januar 2023. Fram til 2023 vil spørsmålet om eigedomsretten til fondet stå i den same stillinga som i dag. Departementet reknar med at vedtak om kva for eigedelar som er aktuelle å overføre til kyrkja, kan liggje føre før 2023, sjølv om den faktiske overføringa for ein del eigedommar skjer seinare. I kapittel 6 er det gjort greie for denne delen av lovutkastet.
Departementet går inn for at det som hovudregel ikkje blir gitt eigne tilskott frå fondet til Den norske kyrkja i framtida. Dei fordelane som Den norske kyrkja i dag har av fondet, bør i all hovudsak falle bort. Reglane om dette er innarbeidd i lovutkastet og omtalte i kapittel 7.
Vilkåret for ei deling av fondet mellom staten og Den norske kyrkja er at staten skal auke sin innsats for sikring av dei kulturhistorisk viktige kyrkjebygga i eit omfang som svarer til verdien av fondet på det tidspunktet fondet blir regulert som eit statleg fond. Det finansielle grunnlaget og dei økonomiske rammene for den statlege kyrkjebyggsatsinga vil etter departementet sitt forslag liggje føre 1. januar 2023. I kapittel 7 peiker
departementet på to hovudmodellar for korleis den statlege innsatsen til fordel for dei kulturhistorisk viktige kyrkjebygga kan bli finansiert.
Dei økonomiske og administrative konsekvensane av lovutkastet er det gjort greie for i kapittel 8. Merknader til dei einskilde paragrafane i lovutkastet er innarbeidde i kapittel 9.
6
2 Bakgrunnen for ny lovgiving
2.1 Meld. St. 29 (2018–2019) Opplysningsvesenets fond
Dei verdiane som høyrer til Opplysningsvesenets fond, har eit vern i Grunnlova § 116.
Grl. § 116 første punktum har slik ordlyd:
Kjøpesummar og inntekter av det benefiserte godset til presteskapet skal berre nyttast til gagn for presteskapet og til å fremje opplysinga.
Heilt sidan Opplysningsvesenets fond blei danna i 1821 av det godset som er omtalt i Grl. § 116, har forvaltinga av fondet vore eit ansvar for Kongen. Grl. § 116 første
punktum har gjennom lang tid vore tolka slik at staten i si forvalting må halde formuen i fondet rettsleg skild frå annan formue og sikre ei forsvarleg forvalting av verdiane til beste for dei formåla som paragrafen nemner. At fondet skal nyttast til gagn for presteskapet, har i dag ei utvida tyding, dvs. at fondet skal kome Den norske kyrkja til gode. Det andre formålet – å fremje opplysinga – femner om utdanningsformål i brei forstand, men sidan 1963 har det ikkje vore gitt tilskott frå fondet til utdanningsformål.
Etter den gjeldande lova om fondet skal fondet kome Den norske kyrkja til gode. Grl. § 116 er ikkje til hinder for at lovgivaren slik kan velje å prioritere det eine grunnlovsfesta formålet framfor det andre.
Eigedomsretten til fondet har vore diskutert i nær 200 år. Seinast 23. mars 2017 uttalte Lovavdelinga i Justis- og beredskapsdepartementet at staten har eigedomsretten. Den norske kyrkja meiner at fondet høyrer til kyrkja. Gjennom åra har det ikkje vore nokon praktisk grunn til å finne ei løysing på eigarspørsmålet, men etter at reglane i Grunnlova om statskyrkjeordninga blei oppheva ved grunnlovsendringane i 2012 og Den norske kyrkja frå 1. januar 2017 blei skild ut frå staten som ei rettsleg sjølvstendig eining, har spørsmålet om eigedomsretten kome i ei anna stilling.
I Meld. St. 29 (2018–2019) la departementet eigarspørsmålet fram for Stortinget. Det er brei semje om at Stortinget kan avgjere spørsmålet. I meldinga peika departementet på to aktuelle løysingar. Den eine løysinga gjekk ut på at heile fondet blir overført til Den norske kyrkja med vid råderett. Den andre løysinga gjekk ut på at verdiane i fondet på visse vilkår blir delte mellom staten og Den norske kyrkja. Begge løysingane blei grundig drøfta i meldinga. Til grunn for drøftingane låg fråsegna 23. mars 2017 frå Lovavdelinga, som konkluderte med at Grl. § 116 ikkje er til hinder for at Den norske kyrkja kan få eigedomsretten til fondet.
7
I stortingsmeldinga peika departementet på at dersom fondet blei overført til Den norske kyrkja (med vid råderett), ville dette på kort eller lengre sikt kunne føre til ei endring i den mangeårige og stabile finansieringa av Den norske kyrkja over
statsbudsjettet og kommunebudsjetta. Departementet meinte konsekvensen kunne bli at den økonomiske vinsten som Den norske kyrkja fekk ved å få tilført fondet, heilt eller delvis blei utlikna ved avkorting av dei offentlege løyvingane til kyrkja. I forslaget til ny lov for trussamfunn, sjå Prop. 130 L (2018–2019), som blei lagd fram for Stortinget same dagen som meldinga om fondet, foreslo departementet at den offentlege finansieringa av Den norske kyrkja heldt fram som før. Stortinget slutta seg til dette, sjå Innst. 208 L (2019–2020) og vedtaket i Stortinget 14. april 2020 om ny trussamfunnslov.
I meldinga om fondet konkluderte departementet med at det burde kome til ei deling av verdiane i fondet mellom staten og Den norske kyrkja. Departementet meinte at
eigedommar i fondet som hadde ein særskilt kyrkjeleg verdi, burde skiljast ut og
overførast til Den norske kyrkja. Departementet streka under at overføringa av eigedelar frå fondet til Den norske kyrkja ikkje skulle gi kyrkja nokon økonomisk vinst til fordel for si allmenne verksemd. Dei eigedelane i fondet som ikkje blei overførte til Den norske kyrkja – det attverande fondet – skulle staten ha eigedomsretten til.
I praksis vil denne løysinga av eigarspørsmålet føre til at staten får tilført størstedelen av verdiane i fondet. Departementet meinte difor at vilkåret for ei slik deling av verdiane måtte vere at staten auka sin innsats for bevaring av dei kulturhistorisk viktige
kyrkjebygga. Verdien av denne innsatsen skulle svare til verdien av det attverande fondet på det tidspunktet eigedelar var skilde ut og overførte til Den norske kyrkja.
I meldinga peika departementet på at det ville ta tid å identifisere dei eigedommane som det er aktuelt å overføre til Den norske kyrkja. Departementet presiserte også at ved utskiljing av eigedommar frå ein landbrukseigedom må det mellom anna liggje føre samtykke til frådeling. Slike utskiljingsprosessar tek tid. Departementet meinte at arbeidet med å skilje ut eigedommar for overføring til kyrkja burde bli organisert i eit særskilt, femårig prosjekt.
Verdien av Opplysningsvesenets fond er usikker. I meldinga om fondet blei det opplyst at noverdien i 2018 var rekna til å vere i underkant av 6 mrd. kroner, medan salsverdien kunne vere 10–12 mrd. kroner. I meldinga blei det streka under at det er viktig å få ei ekstern og uavhengig verdivurdering av fondet, ikkje minst fordi verdien for staten av det attverande fondet vil vere ein referanse for den statlege innsatsen for sikring av dei kulturhistorisk viktige kyrkjebygga i åra framover.
8
2.2 Innst. 209 S (2019–2020)
I Innst. 209 S (2019–2020) slutta familie- og kulturkomiteen seg til den løysinga av eigarspørsmålet som departementet gjekk inn for i stortingsmeldinga. I
komitéinnstillinga heiter det:
K o m it e e n , m e d le m m e n e fr a Ar be ide r p ar t ie t , T r o n d G i s k e , K ar i H e n r i ks e n o g An e tt e T r e t t e be r gs t u e n , fr a H ø yr e , le de r e n
K r i s t in Ø r m e n J o hn s e n , An n e - K ar in O ll i o g T a ge Pe t t e rs e n , fr a F r e m s kr it t s par t ie t, An e t t e Car n ar iu s El s e t h o g S i lje H je m d a l, fr a S e n t e r p ar t ie t , Å s l au g S e m - J ac o b s e n , fr a S o s ia l is t is k
V e n s t r e p ar t i, F r e dd y An dr é Ø vs t e går d , fr a V e n s t r e , C ar l - Er ik G r im s t a d, o g fr a K r is t e l i g F o l ke par t i, J o r u n n G le d it s c h L o s s iu s , ønsker meldingen om Opplysningsvesenets fond velkommen. Eiendomsretten til Opplysningsvesenets fond har vært omstridt siden fondet ble dannet i 1821.
Komiteen er derfor glad for at meldingens mål er å avklare eierrettighetene, og anser det som nødvendig å finne en løsning på dette spørsmålet.
K o m it e e n viser til at departementet har lagt fram to alternativer som aktuelle, og som det er redegjort for i meldingen: enten at verdiene i fondet overføres til Den norske kirke i sin helhet, eller at verdiene deles mellom staten og kirken. Komiteen registrerer at Lovavdelingen konkluderer med at ingen av disse to modellene vil være i strid med Grunnloven § 116, som sier at fondets inntekter bare skal anvendes til geistlighetens beste og opplysningens fremme.
Departementet har også kommet frem til at en overføring av eiendomsrett fra staten til Den norske kirke ikke utløser en plikt til å tildele andre tros- og livssynssamfunn en støtte tilsvarende verdiene som overføres til Den norske kirke. Dette vil dermed ikke være i konflikt med Grunnloven § 16 fjerde punktum, som sier at alle tros- og livssynssamfunn skal understøttes på lik linje med Den norske kirke.
K o m it e e n merker seg at departementet konkluderer med at verdiene i fondet bør deles mellom staten og Den norske kirke ved at eiendommer av særlig kirkelig verdi overføres til Den norske kirke som eier, mens staten blir eier av øvrige eiendeler, dvs. det gjenværende Opplysningsvesenets fond. Komiteen mener det er viktig at de gjenværende midlene i fondet, som staten får eierrettighetene til, forvaltes på en forsvarlig måte og i tråd med de begrensningene som ligger i Grunnloven § 116.
K o m it e e n er videre positiv til at det kommer tydelige signaler i
meldingen om en forsterket og forpliktende innsats for istandsetting og sikring av verneverdige kirkebygg. Komiteen viser i den forbindelse til Dokument 8:110 S (2014–2015), jf. Innst. 72 S (2015–2016). Et enstemmig Storting vedtok å be regjeringen i henhold til sektorprinsippet, utarbeide en forsterket strategi for hvordan steinkirker fra middelalderen, fredede etterreformatoriske kirker og særlig viktige kirker fra etter 1650 kan sikres et forsvarlig vedlikeholdsnivå. Det ble i tillegg vedtatt å be regjeringen i strategiarbeidet vurdere om det bør opprettes bevaringsprogrammer etter inspirasjon fra Riksantikvarens
9
«stavkirkeprogram», innenfor rammen av dagens sektoransvar.
Ko m it e e n avholdt åpen høring i denne saken den 12. desember 2019.
K o m it e e n er positiv til forslaget om deling av fondet. Komiteen vil peke på at fra fondets eiendeler er endelig fordelt mellom staten og Den norske kirke, kan det gå mange år før staten har økt sin innsats overfor kirkebyggene i det omfanget som regjeringen stiller som betingelse. Forutsigbarhet er av den grunn sentralt i denne prosessen. Komiteen mener det er nødvendig av Stortinget å legge noen føringer for det videre arbeidet, og fremmer på denne bakgrunn følgende forslag:
«Stortinget ber regjeringen i arbeidet med oppdelingen av
Opplysningsvesenets fond ivareta følgende:
1. Staten og kirken skal være likeverdige parter i prosessen som skal avklare hvilke bygninger kirken skal overta, og det legges til grunn at staten kommer til enighet med Den norske kirke om dette.
2. Kirkens verdier skilles ut først, deretter bør staten gjøre egne vurderinger av forvaltning av de verdier som ligger igjen i fondet.
3. Betingelsen for delingen av fondet er at staten øker sin innsats for bevaring av de kulturhistorisk viktige kirkebyggene i et omfang som svarer til de verdiene som staten blir eier av på et bestemt tidspunkt. Når
eiendelene i Opplysningsvesenets fond er endelig fordelt mellom staten og kirken, må det gjøres beregning av den reelle verdien. Den reelle verdien skal komme de kulturhistorisk viktige kirkebyggene til gode ved istandsetting og sikring av kirkene. Statens økte innsats for bevaring av kirkene må over tid minst svare til denne verdien (inflasjonsjustert).
4. Statens økte innsats overfor kirkebyggene skal ikke avløse kommunenes økonomiske ansvar for kirkebyggene eller komme til erstatning for andre tiltak eller ordninger som finnes på området.
5. I samråd med kirkelige instanser, antikvariske myndigheter mfl.
igangsettes arbeidet med bevaringsprogrammer for ulike kategorier av kulturhistorisk viktige kirkebygg, for eksempel ved å kategorisere kirkebyggene etter alder, verneverdi eller vedlikeholdstilstand.»
K o m it e e n registrerer at meldingen ikke tar opp spørsmålet om hvordan fondseiendommene som staten overtar, bør forvaltes. Komiteen anser denne problemstillingen som svært viktig og mener det er helt nødvendig at prosessen forankres i Stortinget. Stortinget skal gi klare føringer for forvaltningen av de eiendommene staten overtar. Spørsmål som fondets formål, fondets
samfunnsansvar, eiendeler, vilkår for salg av eiendommer og eventuell forkjøpsrett, nasjonal sikkerhet og konsekvenser ved eventuelle salg til
utenlandske eiendomsinvestorer, samt tilgangen til eiendommene for frivillige
10
lag og organisasjoner, er forhold som må avklares av Stortinget.
På denne bakgrunn fremmes følgende forslag:
«Stortinget ber regjeringen komme tilbake til Stortinget med sak om fondseiendommene staten overtar etter at
Opplysningsvesenets fond er oppdelt. Det bes om at regjeringen belyser spørsmål som angår det statlige fondets formål, dets samfunnsansvar, organisering, vilkår for salg av eiendommer, sikkerhetsspørsmål ved eventuelle salg til utenlandske aktører samt andre forhold som er av betydning for forvaltningen av det
gjenværende fondet staten overtar.»
(...)
K o m it e e n vil for øvrig særskilt vise til behovet for opprustning av verneverdige kirkebygg og en plan for dette.
K o m it e e n fremmer følgende forslag:
«Stortinget ber regjeringen utarbeide en plan for utbedring av verneverdige kirkebygg.»
Forslaga blei einstemmig vedtekne av Stortinget 14. april 2020, sjå boks 2.1.
Boks 2.1 Stortingets vedtak ved behandlinga av Innst. 209 S (2019–2020) Stortingets vedtak 500 av 14. april 2020
«Stortinget ber regjeringen i arbeidet med oppdelingen av Opplysningsvesenets fond ivareta følgende:
1. Staten og kirken skal være likeverdige parter i prosessen som skal avklare hvilke bygninger kirken skal overta, og det legges til grunn at staten kommer til enighet med Den norske kirke om dette.
2. Kirkens verdier skilles ut først, deretter bør staten gjøre egne vurderinger av forvaltning av de verdier som ligger igjen i fondet.
3. Betingelsen for delingen av fondet er at staten øker sin innsats for bevaring av de kulturhistorisk viktige kirkebyggene i et omfang som svarer til de verdiene som staten blir eier av på et bestemt tidspunkt. Når eiendelene i Opplysningsvesenets fond er endelig fordelt mellom staten og kirken, må det gjøres beregning av den reelle verdien.
Den reelle verdien skal komme de kulturhistorisk viktige kirkebyggene til gode ved istandsetting og sikring av kirkene. Statens økte innsats for bevaring av kirkene må over tid minst svare til denne verdien (inflasjonsjustert).
4. Statens økte innsats overfor kirkebyggene skal ikke avløse kommunenes økonomiske ansvar for kirkebyggene eller komme til erstatning for andre tiltak eller ordninger som finnes på området.
11
5. I samråd med kirkelige instanser, antikvariske myndigheter mfl. igangsettes arbeidet med bevaringsprogrammer for ulike kategorier av kulturhistorisk viktige kirkebygg, for eksempel ved å kategorisere kirkebyggene etter alder, verneverdi eller
vedlikeholdstilstand.»
Stortingets vedtak 501 av 14. april 2020
«Stortinget ber regjeringen komme tilbake til Stortinget med sak om
fondseiendommene staten overtar etter at Opplysningsvesenets fond er oppdelt. Det bes om at regjeringen belyser spørsmål som angår det statlige fondets formål, dets samfunnsansvar, organisering, vilkår for salg av eiendommer, sikkerhetsspørsmål ved eventuelle salg til utenlandske aktører samt andre forhold som er av betydning for forvaltningen av det gjenværende fondet staten overtar.»
Stortingets vedtak 502 av 14. april 2020
«Stortinget ber regjeringen utarbeide en plan for utbedring av verneverdige kirkebygg.»
2.3 Oppfølgingspunkt
For å få gjennomført ei deling av verdiane i Opplysningsvesenets fond mellom staten og Den norske kyrkja i tråd med Meld. St. 29 (2018–2019), Innst. 209 S (2019–2020) og Stortinget sine vedtak i saka, må det gjerast endringar i lovgivinga om fondet. Dette er det sentrale formålet med utkastet til ny lov om fondet.
Eit anna viktig oppfølgingspunkt er å identifisere og skilje ut dei eigedommane som er aktuelle å føre over frå fondet til Den norske kyrkja. Departementet har i juni i år etablert eit prosjekt med dette som oppgåve. Innan 1. juli 2021 skal prosjektet leggje fram for departementet ei oversikt over eigedommar som det er aktuelt å skilje frå fondet og overføre til Den norske kyrkja. Frådelingsprosjektet er presentert i kapittel 5 nedanfor.
Eit tredje oppfølgingspunkt er å utarbeide ein plan for å sikre dei kulturhistorisk viktige kyrkjebygga. Dette vil skje i samarbeid med Den norske kyrkja, Riksantikvaren mfl.
Departementet tek sikte på at planen skal femne om eitt eller fleire verneprogram for kyrkjene. Som følgje av Stortingets vedtak 708 under behandlinga av Innst. 379 S (2019–
2020), sjå Meld. St. 16 (2019–2020) Nye mål i kulturmiljøpolitikken, vil steinkyrkjene frå mellomalderen ha høg prioritet. Vedtaket lyder:
Stortinget ber regjeringen legge til grunn at en av de nye bevaringsstrategiene skal handle om kirker, og at det i den forbindelse legges til grunn en målsetting om at alle steinkirker fra middelalderen skal ha ordinært vedlikeholdsnivå innen 1 000-årsjubileet for slaget på Stiklestad i 2030.
12
3 Om Opplysningsvesenets fond
3.1 Innleiing
I Meld. St. 29 (2018–2019) blei det gitt ei oversikt over hendingar og historiske
utviklingslinjer som har ført fram til det som karakteriserer Opplysningsvesenets fond i dag. Dei ulike syna på eigedomsretten blei også presenterte. Stortingsmeldinga hadde ein grundig gjennomgang av eigedelane til fondet. Dei er av mange slag, men alle har opphav i dei mange prestegardane under fondet som i eldre tid skulle tene til underhald av prestane. Fondet er såleis eigar av fleire hundre prestebustader og store skog- og utmarksareal. Jordvegane er sette bort til forpakting eller leigde ut til nabobruk. På prestegardane er det om lag 1 400 bygningar i alt, og mange har kulturhistorisk verdi. I tillegg kjem fleire tusen festetomter og ein finanskapital på nær 3 mrd. kroner. Fondet har dessutan eigarinteresser i underliggjande dotterselskap, særleg innanfor eigedoms- og småkraftsektoren.
Departementet vil i dette kapittelet gi ei oversikt over viktige utviklingslinjer i historia til fondet og av diskusjonen om eigedomsretten. Kapittelet har også med eit oversyn over eigedelane til fondet. Dessutan er det teke med ein gjennomgang av den gjeldande lova om fondet og av forvaltingsordninga for fondet. Sidan 2001 har eit eige
forvaltningsorgan hatt ansvaret for den daglege drifta av fondet.
3.2 Historisk riss
Ved kristninga av Noreg på 1000-talet og utover på 1100- og 1200-talet blei det bygd mange kyrkjer i Noreg. Kyrkjene blei eigar av jordeigedommar og økonomiske rettar slik at kyrkjene kunne haldast ved like. Det blei også gitt jordeigedommar og økonomiske rettar til prestane, slik at dei kunne brødfø seg. Kyrkjebygga og presteembeta var lenge rekna som ei form for sjølvstendige einingar med kvart sitt økonomiske system. Under mellomalderen blei eigedommar lagde til kyrkja, mellom anna ved testamentariske gåver. Det var tale om klostergods og bispegods, ved sidan av det godset som høyrde til kyrkjebygga og presteembeta. Mot slutten av mellomalderen er det rekna at kyrkja i Noreg var eigar av rundt halvdelen av all fast eigedom i landet. Ved reformasjonen i Noreg 1536–1537 tok kongen over bispegodset og klostergodset, og under einevaldstida frå 1660 blei mange av kyrkjene selde til fordel for kongemakta. Eigedommane som skulle tene til underhald av prestane, var for det meste intakte fram til 1800-talet. Det var under einevaldstida at dette godset blei omtala som «det geistlighetens benefiserte gods», dvs. at eigedommane skulle kome prestane til gode.
13
Store delar av jorda som høyrde til eit presteembete, blei leigd ut – til leiglendingar (bygselsbruk), presteenkjer og husmenn. Leigeinntektene var ein viktig del av lønnsordninga for prestane. Tidleg på 1800-talet svara det benefiserte godset til 10–
15 prosent av all fast eigedom i Noreg. Eigedommane var sentralt plasserte i bygdene og representerte store verdiar. Bruken av det benefiserte godset blei drøfta under
Riksforsamlinga på Eidsvoll i 1814. Resultatet var at det i Grunnlova § 106 kom inn eit særskilt vern av dette godset. Etter den redaksjonelle og språklege fornyinga av Grunnlova i 2014 er Grl. § 106 no innarbeidd i Grl. § 116.
Boks 3.1 Grl. § 116 første punktum
Kjøpesummar og inntekter av det benefiserte godset til presteskapet skal berre nyttast til gagn for presteskapet og til å fremje opplysinga.
Det sentrale i grunnlovsparagrafen er at verken regjeringa eller Stortinget kan nytte inntekter frå eigedommane til andre formål enn dei paragrafen nemner.
Ved lova om det benefiserte godset i 1821 blei Opplysningsvesenets fond danna.
Bakgrunnen var at leiglendingsbruka (bygselsgardane) skulle seljast når den avtalte bygsels- eller leigetida var omme. Dei kjøpesummane som kom inn, skulle leggjast til det nye fondet. Frå avkastinga av fondet skulle det nye universitetet i Christiania ha ein del, medan andre delar skulle nyttast til beste for prestane og skulevesenet. Gjennom 1800- talet blei stadig meir av det benefiserte godset selt. Salsinntektene gjekk inn i fondet eller andre sentralkyrkjelege særfond som skulle tene særskilte formål, til dømes
nybyggingsarbeid på prestegardane. Frå Opplysningsvesenets fond blei det gitt gunstige lån til kommunar og gardbrukarar. På 1800-talet var fondet ei viktig finansieringskjelde for utbygginga av folkeskulevesenet.
Tidleg på 1900-talet var mange av embetsgardane til prestane sette bort til forpakting.
Prestane hadde elles lønna si frå kommunale tilskott, tilskott frå Opplysningsvesenets fond og frå andre kyrkjelege særfond. Opplysningsvesenets fond hadde på denne tida mista mykje av den tidlegare verdien på grunn av fallet i pengeverdien, og lønnstilskotta til prestane blei supplerte med tilskott frå staten. I 1950-åra blei det slutt på at prestane skulle ha inntekter frå prestegarden. Dei skulle no ha kontantlønn etter lønnsregulativet i staten, men framleis ha rett til tenestebustad med buplikt. På denne tida var det om lag 480 prestegardar. Dei fleste var under forpakting eller bortleigde som jordleigebruk.
Mange av tomtene var bortfesta til private for oppføring av bustadhus, og elles til
14
kommunar, næringsverksemd m.m. Skogen blei forvalta separat av Direktoratet for statens skogar. Overskottet av skogen gjekk inn i Opplysningsvesenets fond.
Etter at prestegardane ikkje lenger var ein del av lønnsordninga for prestane, blei det reist spørsmål om prestegardane burde seljast, men den restriktive salspraksisen som var etablert tidlegare, heldt fram til midten av 1980-åra. Det blei då opna for at
paktarane skulle kunne kjøpe bruket. Dessutan blei det opna for at festarar av bustadtomter kunne få kjøpe tomta. Kjøpesummane skulle gå inn i eit nytt særfond (Særfond II). Avkastinga frå særfondet skulle gå til kyrkjelege formål utan avkorting i dei statlege løyvingane til kyrkja. Dei kyrkjelege særfonda som var danna på 1800-talet, blei innlemma i Opplysningsvesenets fond tidleg i 1960-åra. Det lovfesta tilskottet frå fondet til Universitetet i Oslo blei oppheva omtrent samtidig. 1963 var siste året det blei gitt tilskott frå fondet til universitetet.
Lov 7. juni 1996 nr. 33 om Opplysningsvesenets fond oppheva tidlegare lovgiving om fondet og prestegardane. Målet med lova var å avvikle rettslege bindingar som hindra ei rasjonell og forretningsmessig drift av fondet. Dei einskilde paragrafane i lova er det gjort greie for under punkt 3.6 nedanfor.
Departementet for kyrkjesaker har sidan 1814 forvalta det benefiserte godset. I 2001 blei den daglege forvaltinga av dette godset, dvs. Opplysningsvesenets fond, skild ut frå Kyrkje-, utdannings- og forskingsdepartementet og lagd til eit forvaltingsorgan under departementet med eige styre.
3.3 Ulike syn på eigedomsretten
Gjennom åra har eigedomsretten til det benefiserte godset, i dag Opplysningsvesenets fond, vore diskutert blant rettslærde, historikarar og andre. På den eine sida blei det hevda at det historiske opphavet og bruken av eigedommane – til beste for prestane og kyrkja i Noreg – må føre til at eigedomsretten anten ligg til presteembeta i kyrkja eller til dei einskilde kyrkjelydane. På den andre sida har det vore hevda, mellom anna med bakgrunn i korleis det benefiserte godset har vore disponert av Kongen, at staten har eigedomsretten. Det har også vore stilt spørsmål om ein i saka om eigedomsretten må gjere eit skilje mellom eigedomsretten til fondet og eigedomsretten til dei einskilde prestegardane.
Det har lenge vore brei semje om at fondet er eigar av prestegardane og at kyrkjelydane (sokna) i Den norske kyrkja ikkje har nokon eigedomsrett. Så lenge Den norske kyrkja nasjonalt var ein del av statsforvaltinga og staten i forvaltinga av fondet er bunde av Grl.
15
§ 116, har spørsmålet om den underliggjande eigedomsretten hatt lita praktisk interesse.
I ei utgreiing frå Lovavdelinga i Justis- og politidepartementet i 2000 konkluderte
Lovavdelinga med at staten har eigedomsretten til fondet. Lovavdelinga meinte mellom anna at Kongen i alle åra sidan reformasjonen hadde forvalta det benefiserte godset, seinare Opplysningsvesenets fond, i eigenskap av å vere eigar. Lovavdelinga peika også på at sidan Den norske kyrkja i vår statskyrkjeordning ikkje har noka rettsleg sjølvstendig stilling, kan ho ikkje vere eigar.
Som følgje av at den grunnlovsfesta statskyrkjeordninga blei avvikla ved endringane i Grunnlova i 2012, bad Kulturdepartementet i 2016 om at Lovavdelinga i Justis- og
beredskapsdepartementet vurderte eigarspørsmålet på nytt. I 2016 var det også aktuelt å skilje ut Den norske kyrkja frå staten og gi den nasjonale kyrkja status som eit
sjølvstendig rettssubjekt. Lovavdelinga kom i 2017 til den same konklusjonen som Lovavdelinga kom til i 2000, dvs. at det er staten som har eigedomsretten til fondet.
Konklusjonane frå Lovavdelinga i 2000 og 2017 blei avviste av Kyrkjerådet og
Kyrkjemøtet, som meinte at fråsegnene frå Lovavdelinga ikkje kunne leggjast til grunn for ei avgjerd om eigedomsretten. Kyrkjemøtet i 2018 streka under at eigarspørsmålet måtte få ei avgjerd etter politiske drøftingar. Den politiske avklaringa av eigarspørsmålet kom ved Meld. St. 29 (2018–2019) og stortingsbehandlinga av meldinga, sjå kapittel 2 ovanfor.
3.4 Eigedelane til Opplysningsvesenets fond
3.4.1 Oversikt
Sjølv om det meste av eigedommane som i si tid høyrde til fondet, er selde, er
Opplysningsvesenets fond framleis blant dei største grunneigarane i landet. Fondet har eigedommar i dei fleste av kommunane i landet. Eigedommane femner om nær 1 400 bygningar (preste- og paktarbustader, driftsbygningar, stølar, naust, stabbur m.m.) med eit samla bruksareal på 230 000 m². Mange av bygningane er frå 1800-talet eller
tidlegare. Skog- og utmarksareala er på om lag 900 000 dekar. Jordbruksareala er på 25 000 dekar og er fordelte på 21 forpaktingsbruk og 132 jordleigebruk. Fondet har 6 300 kontraktar om tomtefeste.
Til fondet høyrer ein finanskapital på om lag 2,8 mrd. kroner som for det meste er investert i verdipapir. Gjennom dotterselskap er fondet engasjert i utviklinga av fondets eigedommar til bustad- og næringsformål og i utbygginga av småkraftverk.
16 3.4.2 Skog og utmark
515 000 dekar av det samla skog- og utmarksarealet på 920 000 dekar er produktiv skog, for det meste på Austlandet. Det resterande arealet er fjellområde og skog som ikkje gir grunnlag for drift. Om lag 100 bygningar er knytte til skogsdrift (hytter, naust, stølar).
Nokre blir leigde ut, andre står tomme. Om lag 10 prosent av skogen og utmarka er verna eller er med i verneplanar. Ved vern av skog får fondet vederlag på linje med private skogeigarar.
Skogane er fordelte på mange teigar og ligg spreidde over heile landet. Dei er som regel ikkje skilde ut frå den prestegarden dei høyrer til.
Det meste av inntektene frå skogane kjem ved sal av tømmer, men fondet har også inntekter ved uttak av grus og mineral, og frå sal av jakt- og fiskekort. Dei siste fem åra (2015–2019) var dei årlege driftsinntektene frå skog- og utmarksforvaltinga i snitt på 41 mill. kroner. Driftsoverskottet i 2019 var på 12 mill. kroner.
3.4.3 Jordbrukseigedommane
Dei fleste forpaktingsbruka under fondet blei selde til forpaktarane i 1980- og 1990-åra.
Fondet har 21 forpaktingsbruk att. Heller ikkje desse er skilde ut frå resten av
prestegarden. Forpaktingsbruket er ei sjølvstendig driftseining og har ofte blitt drifta av same familie i fleire generasjonar. Grunnen til at fondet framleis har nokre
forpaktingsbruk att, er at dei har ein særleg kulturhistorisk verdi eller har eit potensial for utvikling og framtidig verdiskaping til beste for fondet. Til forpaktingsbruka høyrer eit jordbruksareal på 6 000 dekar og 150 bygningar. På kvart bruk er det ein prestebustad, men ikkje alle er i bruk som bustad for prest i dag. I 2019 var fondets inntekter av forpaktingsbruka på 3,5 mill. kroner. Driftsunderskottet var på 5 mill. kroner.
Jordleigebruka er ikkje sjølvstendige driftseiningar. Jorda er leigd ut til nabobruk, medan bygningane er leigde ut til andre. På same måten som skogane og forpaktingsbruka er ikkje jordleigebruka skilde frå den prestegarden dei høyrer til, og gardstunet eller
bygningane på bruket kan ofte ha den same kyrkje- eller kulturhistoriske verdien som eit forpaktingsbruk. Til jordleigebruka høyrer eit jordbruksareal på om lag 19 000 dekar og noko over 700 bygningar, medrekna om lag 100 prestebustader som i ulik grad blir nytta som bustad for prest i dag. I 2019 var dei samla inntektene for fondet av jordleigebruka på 6 mill. kroner. Driftsoverskottet var på 4 mill. kroner.
Kvart år blir det på gardsbruka investert midlar for å oppfylle miljøkrav og modernisere bygningar, utstyr og maskinar. Behovet for å setje i stand dei mange og ofte eldre bygningane er stort.
17 3.4.4 Festetomtene
Fondet har om lag 6 300 festekontraktar. De fleste kontraktane, rundt 3 600, gjeld tomt til bustadhus, medan om lag 200 gjeld tomt til fritidshus. 120 kontraktar er med
kommunar (tomtefeltkontraktar) som har bortfesta parsellar til bustadhus og
bustadblokker m.m. Festarar av bustadtomter har rett til å løyse inn tomta etter reglane i tomtefestelova. Også festeavgifta er i desse tilfella regulert i tomtefestelova.
Om lag 1 400 kontraktar gjeld feste av tomt til offentlege formål, næringsverksemd, gravplassar m.v. Desse kontraktane kjem ikkje under reglane i tomtefestelova om bortfeste av tomt til bustad- og fritidshus. For desse kontraktane gjeld vanlege avtalerettslege reglar. Det same gjeld tomtefeltkontraktane med kommunar, men festaren av dei einskilde tomtene har i desse tilfella rett til å kjøpe tomta av fondet i tråd med reglane i tomtefestelova.
Inntektene frå tomtefeste er blant dei viktigaste inntektskjeldene for fondet. I 2019 blei det innløyst 196 tomter. Den samla innløysingssummen var på 73 mill. kroner (etter frådrag av forvaltingsutgiftene ved innløysingane), som er å rekna som ein del av den urørlege grunnkapitalen i fondet. Denne kapitalen er verna etter Grl. § 116.
Nettoinntektene frå festeavgiftene i 2019 var på 112 mill. kroner, som er å rekne som avkasting.
3.4.5 Prestebustadene
For fem år sidan hadde fondet rundt 420 bustader som blei stilte til rådvelde for
prestane i Den norske kyrkja som tenestebustad. Om lag like mange prestebustader blei stilte til rådvelde av kommunane, mot at fondet refunderte utgiftene for kommunane etter ein normalkostnad. Bakgrunnen var ordninga med tenestebustad for prestane, som ga presten rett til tenestebustad med buplikt. Dette systemet hadde vore gjeldande for prestane sidan 1600-talet. Ordninga blei avvikla 1. september 2015, men dei som på dette tidspunktet budde i tenestebustad, kunne halde fram med å bu der til same leige som før, fram til dei skifta stilling eller gjekk av med pensjon. Dei kommunalt eigde prestebustadene blir av denne grunnen avvikla som bustad for prestar og i mange tilfelle selde. I 2019 var det rundt 100 kommunale bustader som framleis blei nytta av prestane. Også mange av dei bustadene som fondet eig og ikkje lenger skal tene sitt opphavlege formål, vil av same grunnen bli selde.
I ein del strok av landet vil det vere vanskeleg å få tilsett prest om ikkje presten får tilbod om tenestebustad. Dette er område der marknaden for bustader er svak og det difor vil vere ein økonomisk risiko for presten å kjøpe eller byggje eigen bustad der. For å
18
rekruttere prest til slike område, har fondet i oppgåve å skaffe tenestebustad som presten kan leige på vanlege vilkår. Om fondet frå tidlegare eig ein bustad på slike stader, vil ikkje bustaden bli selt. Heller ikkje prestebustader som representerer ein særskild kyrkje- eller kulturhistorisk verdi, er det aktuelt at fondet avhendar. Sjølv om ein slik bustad ikkje tener eit rekrutteringsformål, er det ut frå kulturminneomsyn eit gode om bustaden framleis kan vere bustad for presten. Målet med å halde på eit utval viktige kulturhistoriske prestebustader er å ta vare på og kunne formidle den viktige kyrkje- og kulturhistoria som er knytt til prestegardane i Noreg.
Sidan 2015 har fondet selt rundt 100 prestebustader. Av dei rundt 310 bustadene som fondet har per 1. august 2020, blir om lag 150 bustader (48 prosent) nytta som
tenestebustad for prest. Dei andre bustadene er enten leigde ut til andre, står tomme eller er under vurdering for sal.
3.4.6 Dei kulturhistoriske eigedommane
Av dei om lag 1 400 bygningane som fondet er eigar av, er 300 freda. Om lag 100 av desse er prestebustader. Dei andre bygningane som er freda, er mest eldre uthus (stabbur, løer, vognskjul m.m). Ei rekkje andre bygningar, også mange prestebustader, har stor kulturhistorisk verdi, sjølv om dei ikkje er freda. Desse bygningane er viktige vitnesbyrd om skiftande stilepokar, lokale handverkstradisjonar og byggjeskikkar. Dei kulturhistoriske eigedommane som høyrer til fondet, er ein viktig del av historia om kyrkja i Noreg. I seinare år har oppgåva med å ta vare på og formidle historia om prestegardane vore eit satsingsområde.
Det har ikkje vore eit mål at fondet ut frå kulturminneomsyn skal halde på dei fleste kulturhistoriske eigedommane. Gjennom åra har ikkje fondet hatt økonomisk evne til å halde ved like og setje i stand alle, og mange eigedommar har blitt selde. Ofte viser det seg at andre eigarar har gode føresetnader for å ta vare på og utvikle dei
kulturminneverdiane som eigedommane har i seg.
For dei rundt 500 bygningane under fondet som i dag er vurderte å ha ein særleg kulturhistorisk verdi, er det rekna med at kapitalbehovet for å setje bygningane i stand, gjere visse standardforbetringar og å få dei opp på eit ordinært vedlikehaldsnivå vil vere på om lag 500 mill. kroner dei neste ti åra. Ein stor del av dette kapitalbehovet gjeld dei 240 prestebustadene som er freda eller har ein særleg kulturhistorisk verdi.
19 3.4.7 Fondets verdipapir
Det meste av finanskapitalen i fondet er investert i børsnoterte verdipapir, som for det meste er fordelte på ulike aksje- og obligasjonsfond. Per 31. desember 2019 var
marknadsverdien av finanskapitalen på 2,8 mrd. kroner. Ein liten del av porteføljen er investert i selskap der formålet like mykje er ideelt som å få ei god avkasting. Til dømes har fondet aksjar i Kirkelig Kulturverksted AS. Denne formålsporteføljen hadde ein marknadsverdi på 40 mill. kroner per 31. desember 2019. I tillegg til verdipapira har fondet ein finanskapital plassert som likvide midlar i bank (46 mill. kroner per 31.
desember 2019). 93 mill. kroner var ved siste årsskiftet lånt ut til kyrkjelege formål.
3.4.8 Clemens Eiendom AS og Clemens Kraft Holding AS
For å byggje opp stabile inntekter ved sidan av finansinntektene, som er usikre og svingar mykje, har fondet dei siste 10–15 åra sikta mot å utvikle eigedommane under fondet slik at dei kan auke i verdi og gi ei meir stabil avkasting. Til dette formålet er det danna selskap under fondet. Dei viktigaste dotterselskapa er Clemens Eiendom AS og Clemens Kraft Holding AS.
Clemens Eiendom AS, som er eit holdingselskap som fondet har fullt eigarskap til, er eigar av fleire underliggjande selskap, mellom anna kontorbygg som Den norske kyrkja er leietakar i, til dømes Rådhusgata 1–3 (Kirkens Hus) i Oslo og dei tidlegare
bispebustadene i Hamar, Fredrikstad og Tromsø som er leigde ut som kontor til bispedømma. Også Granavolden Gjæstgiveri AS på Hadeland er eit selskap som høyrer inn under Clemens Eiendom AS. I samarbeid med andre investorar driv Clemens Eiendom AS med utvikling av tomter for bustadbygging og næringsutvikling, mellom anna i Bodø, Harstad og Alta. Verdien av alle selskapa under Clemens Eiendom AS var rekna til 1 179 mill. kroner ved årsskiftet 2019/2020. Eigardelen til Clemens Eiendom AS var 1 020 mill. kroner. Den samla gjelda i konsernet var på 689 mill. kroner per 31.
desember 2019.
Clemens Kraft Holding AS med underliggjande selskap, ofte selskap med berre eitt formål (single-purpose) er blant dei største utbyggjarane av småkraft i Noreg. Bakgrunnen for satsinga på småkraftverk, er dei fallrettane fondet har i mange elvar. Fondet er eigar av 51 prosent av aksjane i Clemens Kraft Holding AS, etter at eit sveitsisk pensjonsfond gjekk inn som medeigar i 2017. Gjennomsnittet frå to eksterne verdivurderingar våren 2020 viser at Clemens Kraft Holding AS har ein samla verdi på om lag 3,1 mrd. kroner.
Gjelda er på om lag 1,6 mrd. kroner.
20
Begge selskapa er under oppbygging og har akkumulerte underskott. Frå selskapa har det til no ikkje vore gitt noko vesentleg utbytte til Opplysningsvesenets fond.
3.4.9 Verdien av fondet
Den estimerte noverdien av alle eigedelane i fondet var ifølgje årsrapporten for fondet i 2019 rekna til om lag 7 mrd. kroner per 31. desember 2019. Noverdien er den verdien som kjem fram når ein reknar på dei inntektene som eigedelane vil gi i åra framover, etter frådrag for dei utgiftene og investeringane som går med til å skape inntektene. Det er i noverdien ikkje rekna med noko større sal av eigedelane.
Salsverdien av fondet er vanskeleg å rekne ut, sidan dei einskilde eigedommane i regelen ikkje er takserte, og mange av eigedommane, til dømes landbrukseigedommane, ikkje utan vidare kan kome for sal. Eit stort nedsal vil dessutan måtte gå over fleire år, og prisar og marknadstilhøva kan endre seg mykje over tid.
Etter oppdrag frå departementet har revisjons- og konsulentselskapet BDO gjort ei uavhengig verdivurdering av dei einskilde eigedelane i fondet. Rapporten frå BDO låg føre i august 2020. BDO har estimert at verdien av fondet per 1. januar 2020 er mellom 8 og 13 mrd. kroner. Den presise verdien i dette intervallet vil mellom anna vere knytt til spørsmålet om eigedelane blir selde eller om fondet blir forvalta om lag som no.
3.5 Tilskottet frå fondet til Den norske kyrkja
I 2019 blei det frå fondet ført over 42 mill. kroner som finansielt tilskott til Den norske kyrkja. Låna frå fondet til kyrkjelege formål hadde for kyrkja ein verdi i 2019 på 1,4 mill.
kroner, som er effekten av at låntakarane har ei noko lågare rente enn vanleg
marknadsrente. Verdien for Den norske kyrkja av at fondet held tenestebustader for prestar i Den norske kyrkja og framleis gir tilskott til nokre kommunar for kommunale prestebustader, er rekna til rundt 32 mill. kroner for 2019. Bidraget frå fondet til Den norske kyrkja i 2019 er dermed rekna til å vere på om lag 75 mill. kroner i alt.
3.6 Lov 7. juni 1996 nr. 33 om Opplysningsvesenets fond
Opplysningsvesenets fond blei danna i 1821, sju år etter at Grl. § 106 (no § 116), blei vedteken. I lang tid har det vore lagt til grunn at fondet er eigar av dei eigedommane som Grl. § 116 nemner. Dei krava til forsvarleg forvalting som staten er forplikta på etter Grl. § 116, gjeld dermed for forvaltinga av fondet. Lov 7. juni 1996 nr. 33 om
Opplysningsvesenets fond byggjer på denne forståinga.
21
Ved lova om fondet i 1996 blei den tidlegare lovgivinga om fondet oppheva. Tidlegare lovgiving blei for ein god del rekna som forelda, og dei rettslege bindingane i eldre lovgiving blei vurderte som eit hinder for ei målretta og forretningsmessig forvalting av fondet. I lovframlegget, sjå Ot.prp. nr. 68 (1994–95), meinte departementet at den nye lova ville gi «den fleksibilitet og omstillingsevne for forvaltinga av pengekapital og eigedommar som forholda når som helst måtte krevje».
Boks 3.1 Lov 7. juni 1996 nr. 33 om Opplysningsvesenets fond
§ 1. Opplysningsvesenets fond
Opplysningsvesenets fond er skipa ved lov 20. august 1821 og består av den delen som er att av «det Geistligheden beneficerede Gods» og seinare tileigna eller tillagde
eigedommar og kapital.
§ 2. Formålet med lova Lova skal sikre at fondet kjem Den norske kyrkja til gode og at verdiane blir bevarte og gir avkastning i samsvar med Grunnlova § 106.
§ 3. Partsstilling Fondet har sjølv rettar og plikter, er part i avtalar med private og offentlege
styresmakter og har partsstilling overfor domstol og andre styresmakter.
§ 4. Forvalting Fondet blir forvalta av Kongen, som mellom anna fastset korleis fondet skal organiserast og tek avgjerder om rettslege disposisjonar av fondets eigedelar.
§ 5. Fondets eigedelar
Eigedommane og kapitalen til fondet kan ikkje gjevast bort eller brukast opp.
Ved avhending av eigedommar som fondet eig, skal vederlaget leggjast til kapitalen.
Vinstar ved sal av verdipapir som fondet eig, er å rekne som avkasting.
§ 6. Bruk av avkastinga frå fondet
Avkastinga frå fondet skal først dekkje fondet sine utgifter. Ut over dette kan avkastinga leggjast til kapitalen eller til disposisjonsfond og givast til kyrkjelege formål etter nærare avgjerd av Kongen.
§ 7. Særlege heimelsforhold
Ein prestegard eller ein prestebustad som hører til eller ligg til vedkommande presteembete etter særleg rettsgrunnlag eller heimelsbrev, skal forvaltast på same måten som eigedommane til fondet.
Driftsinntekter og vederlag ved avhending av eigedom som nemnt i første ledd går inn i fondet, men kan berre disponerast til fordel for vedkommande embete.
Reglane i første og andre ledd gjeld ikkje så framt anna følgjer av vedkommande eigedom sitt heimelsdokument.
22
§ 8. Avgrensing av verkeområdet for lova Lova gjeld ikkje for Svalbard.
§ 9. Iverksetjing og oppheving av andre lover m.v.
Lova tek til å gjelde frå den tid Kongen fastset.
Lova om fondet er ei kortfatta rammelov, sjå boks 3.1. I lova § 1 blir det stadfesta at fondet femner om det som er att av dei eigedommane som Grl. § 106 (no § 116)
nemner, med tillegg av dei eigedommane og den kapitalen som seinare er tilført fondet.
Av lova § 7 går det fram at ein prestegard eller ein prestebustad kan høyre til eit bestemt presteembete dersom det ligg føre særskilde heimelsdokument. I slike tilfelle skal
eigedommen forvaltast på same måten som eigedommane til fondet, men
driftsinntekter og vederlag ved avhending skal i desse tilfella berre nyttast til fordel for vedkomande embete. Slike særlege heimelsdokument har ein for Gjerpen prestegard i Skien og Fosnes prestegard i Namsos.
Med direkte tilvising til Grl. § 106 (no § 116) går det fram av § 2 at formålet med lova er å sikre at verdiane i fondet blir tekne vare på, gir avkasting og kjem Den norske kyrkja til gode. § 2 stadfester den praksisen som var gjeldande etter at utdanningsformål sidan 1963 ikkje har fått tilskott frå fondet.
§ 3 i lova stadfester den mangeårige forståinga av fondet som eit sjølvstendig rettssubjekt med eigne partsrettar.
I § 4 heiter det at fondet blir forvalta av Kongen, som fastset korleis fondet skal
organiserast og som tek avgjerder om rettslege disposisjonar av fondets eigedelar. Heilt sidan fondet blei oppretta i 1821 har Kongen hatt ansvaret for forvaltinga av fondet. At forvaltinga av fondet må liggje til Kongen eller eit organ som er underordna Kongen, er ikkje rekna å følgje av Grl. § 116 eller av andre konstitusjonelle krav.
§ 5 i lova seier at eigedommane og kapitalen i fondet ikkje kan gjevast bort eller brukast opp. Dette er i samsvar med forståinga av Grl. § 116. Eigedommane og kapitalen som § 5 nemner, utgjer den bundne eigenkapitalen (grunnkapitalen) i fondet, som ikkje kan avhendast til lågare pris enn marknadsprisen eller konsesjonsprisen.
Av Ot.prp. nr. 68 (1994–95) går det fram at det med «kapitalen» i § 5 er sikta til
kapitalfondet. Kapitalfondet er den delen av grunnkapitalen i fondet som er bokført i balanserekneskapen for fondet. Eigedommane er ein del av grunnkapitalen, men dei fleste av eigedommane er ikkje takserte og på langt nær bokførte med rett verdi. I tråd med dette går det fram av § 5 at dersom ein eigedom blir selt, skal vederlaget leggjast til
23
kapitalen (kapitalfondet). I § 5 er det presisert at vinstar ved sal av verdipapir er å rekna som avkasting.
I § 6 er det gitt reglar om bruken av avkastinga frå fondet. I § 6 heiter det:
Avkastinga frå fondet skal først dekkje fondet sine utgifter. Ut over dette kan
avkastinga leggjast til kapitalen eller til disposisjonsfond og givast til kyrkjelege formål etter nærare avgjerd av Kongen.
Gjennom åra har det vore eit mål å finne ein god balanse i fordelinga av avkastinga mellom dei formåla som § 6 nemner. For det meste har avkastinga vore nytta til å dekkje utgiftene som fondet har til sine eigedommar og til forvaltinga av eigedelane elles, men det har i lang tid også vore tildelt årlege midlar til kyrkjelege formål. Det har også
regelmessig vore avsett midlar til disposisjonsfond, og år om anna har det frå avkastinga vore avsett midlar til kapitalfondet.
Av § 8 går det fram at lova ikkje gjeld på Svalbard. Sidan fondet ikkje har eigedommar eller verdiar plasserte på Svalbard, er paragrafen unødvendig i dag.
3.7 Forvaltingsorganet for fondet
Fondets skogar blei i mange år forvalta separat av statens skogvesen, seinare
Direktoratet for statens skogar og Statskog SF. Elles var det ikkje etablert nokon ytre forvaltingsorganisasjon, med unntak av lokale prestegardstilsyn. Frå 1821 og fram til 2001 var det departementet for kyrkjesaker som hadde ansvaret for den daglege forvaltinga av fondet og prestegardane. Frå 2001 blei det under Kyrkje-, utdannings- og forskingsdepartementet oppretta eit eige forvaltingsorgan for fondet. Av vedtektene som blei fastsette ved kgl.res. 13. desember 2000, går det blant anna fram at det skal vere eit styre for forvaltingsorganet på fem medlemmer som departementet peikar ut.
Eitt medlem skal veljast etter forslag frå Kyrkjerådet og eit anna etter forslag frå Den norske kirkes presteforening.
Etter endringane i oppgåvefordelinga mellom departementa våren 2019 høyrer Opplysningsvesenets fond i dag inn under Barne- og familiedepartementet.
Forvaltingsorganet for Opplysningsvesenets fond, som i det store og heile er regulert på same måten som andre statlege forvaltningsorgan, har ansvaret for den daglege
forvaltinga av fondet innafor ramma av eit instruksverk som er fastsett av
departementet: Hovedinstruksen for forvaltningen av Opplysningsvesenets fond. Styret har gitt utfyllande retningslinjer for forvaltinga, blant anna om eigedoms- og
finansforvaltinga. Det er styret som gjer vedtak om det årlege budsjettet for fondet og
24
som godkjenner rekneskapen for fondet, medan departementet fastset den årlege budsjettramma for forvaltingsorganet.
Opplysningsvesenets fond er ein rein formuesmasse, utan eigen organisasjon eller eigne tilsette, medan forvaltingsorganet er ein del av statsforvaltinga. Dei som har sitt arbeid i forvaltingsorganet, er tilsette i staten. Forvaltingsorganet har i 2020 om lag 60 tilsette og eit budsjett på rundt 80 mill. kroner. Utgiftene til forvaltingsorganet blir heilt ut finansierte av fondet, og sidan det er ei nettobudsjettert verksemd, blir det ikkje løyvd midlar til forvaltingsorganet over statsbudsjettet. Fondet er ikkje ein del av
statsbudsjettet eller statsrekneskapen og heller ikkje rekna med i statens kapitalrekneskap.
Rekneskapen til forvaltingsorganet og Opplysningsvesenets fond blir revidert av Riksrevisjonen.
25
4 Grunnlovsspørsmåla
4.1 Grunnlova § 116
Om heile eller delar av fondet kan overførast til Den norske kyrkja utan hinder av Grl. § 116, var blant spørsmåla som blei drøfta i stortingsmeldinga om fondet. I meldinga viste departementet til fråsegna 23. mars 2017 frå Lovavdelinga i Justis- og
beredskapsdepartementet. I fråsegna går Lovavdelinga inn på korleis Grl. § 116 er å forstå, og særskilt om Grl. § 116 står i vegen for at Den norske kyrkja kan bli eigar av fondet med vid råderett. Heile fråsegna frå Lovavdelinga var med som trykt vedlegg til stortingsmeldinga.
Lovavdelinga kom fram til at Grl. § 116 ikkje står som eit hinder mot at Den norske kyrkja får eigedomsretten til fondet. I fråsegna heiter det mellom anna:
Etter vårt syn er det i utgangspunktet rettslig adgang til å overføre
eiendomsretten til Den norske kirke. Det gjelder selv om denne etter 1. januar 2017 ikke er en del av staten eller står i noe alminnelig underordningsforhold til staten, verken etter privatrettslige eller offentligrettslige regler (ut over det som følger av at ethvert rettssubjekt er underlagt statens lovgivning). Vi kan ikke se at et slikt eierskap i seg selv på avgjørende måte er til hinder for å etterleve de skrankene og kravene som finnes i Grunnloven § 116 første punktum, og som vi har redegjort for foran. Noen annen konklusjon er det etter vårt syn vanskelig å forestille seg, siden en i meget lang tid ved drøftelsen av konstitusjonelle
spørsmål knyttet til Opplysningsvesenets fond nettopp har tatt høyde for at kirken kunne være eier. En slik konklusjon gjelder selv om det i den senere tid har skjedd fundamentale endringer i Den norske kirkes formelle status og dermed dens forhold til staten, som den juridisk sett tidligere var en del av.
Lovavdelinga uttalte også:
Vi kan heller ikke se at noen konstitusjonelt beskyttet interesse på avgjørende måte blir krenket dersom statens adgang til å prioritere til fordel for
«opplysningens fremme» blir avskåret gjennom at Den norske kirke med endelig virkning gis full rådighet over formuesmassen. Riktignok må en trolig bygge på at statens frihet etter Grunnloven § 116 første punktum til å prioritere til fordel for
«opplysningens fremme» ved forvaltning av formuesmassen, hittil ikke er falt bort, jf. punkt 4.3. Dette er imidlertid ikke til hinder for at staten kan avklare eierspørsmålet og overlate rådigheten til fordel for Den norske kirke, med den konsekvensen at den myndigheten staten har hatt til å forvalte formuesmassen med utgangspunkt i Grunnloven § 116 første punktum, i praksis blir
gjenstandsløs.
26
I spørsmålet om Grl. § 116 ville innebere at Den norske kyrkja, som eigar av fondet, i tilfelle ville få ein avgrensa råderett, uttalte Lovavdelinga:
Hvis eierspørsmålet avklares i favør av Den norske kirke, kan gode grunner etter vårt syn tale for at det blir opp til kirken selv å avgjøre hvilke prinsipper som skal ligge til grunn for forvaltningen av formuesmassen.
I forlengelsen av dette vil det også gi liten mening å opprettholde et krav om at formuesmassen må holdes rettslig atskilt fra annen formue tilhørende Den norske kirke, sml. punkt 4.5.
I meldinga slutta departementet seg til Lovavdelinga si forståing av Grl. § 116.
Departementet la til grunn at dersom Den norske kyrkja kan få eigedomsretten til fondet med vid råderett utan hinder av Grl. § 116, kan Grl. § 116 heller ikkje vere til hinder for at Den norske kyrkja får eigedomsretten til ein del av fondet og med vid råderett. I Innst. 209 S (2019–2020) hadde ikkje familie- og kulturkomiteen innvendingar til dei vurderingane som Lovavdelinga og departementet hadde om desse spørsmåla.
4.2 Grunnlova § 16
Grunnlova § 16 har slik ordlyd:
Alle innbyggjarane i riket har fri religionsutøving. Den norske kyrkja, ei evangelisk- luthersk kyrkje, står ved lag som den norske folkekyrkja og blir stødd som det av staten. Nærare føresegner om kyrkjeskipnaden blir fastsette i lov. Alle trus- og livssynssamfunn skal bli stødde på lik line.
Etter Grl. § 16 siste punktum har staten ei plikt til å gi støtte til alle trus- og
livssynssamfunn på lik linje. Dersom Den norske kyrkja får eigedomsretten til heile eller delar av fondet, oppstår spørsmålet om andre trus- eller livssynssamfunn vil ha krav på økonomisk kompensasjon frå staten i eit omfang som svarer til dei verdiane i fondet som Den norske kyrkja får tilført. I fråsegna 23. mars 2017 frå Lovavdelinga blei også dette spørsmålet vurdert og referert i Meld. St. 29 (2018–2019). Lovavdelinga kom til at trus- og livssynssamfunn utanom Den norske kyrkja ikkje vil ha krav på slik
kompensasjon i medhald av Grl. § 16. I fråsegna heiter det:
Vår konklusjon er at det ikke følger av Grunnloven § 16 fjerde punktum at staten vil være forpliktet til å tildele andre tros- og livssynssamfunn økonomisk støtte tilsvarende verdiene som overføres til Den norske kirke ved en eventuell overføring av eiendomsretten.
I stortingsmeldinga slutta departementet seg til dette synet og la til grunn at det same vil gjelde om Den norske kyrkja får overført delar av fondet. Heller ikkje i dette
27
grunnlovsspørsmålet hadde stortingskomiteen i Innst. 209 S (2019–2020) innvendingar til dei vurderingane som Lovavdelinga og departementet hadde.
4.3 Lovforslaget
Høyringsutkastet til ny lov om Opplysningsvesenets fond byggjer på at Grl. § 116 ikkje er til hinder for at delar av fondet kan overførast til Den norske kyrkja, og at det ikkje følgjer av Grl. § 16 at andre trus- og livssynssamfunn vil ha krav på nokon kompensasjon for dei verdiane som Den norske kyrkja får tilført.
I den gjeldande lova om fondet § 1 er det vist til at fondet blei skipa ved lov 20. august 1821 og kva fondet består av. Departementet meiner at det av § 1 i den nye lova framleis bør gå fram kva fondet består av, men at det ikkje lenger er grunn til å vise til lova frå 1821.
Etter den gjeldande lova om fondet § 5 heiter det: «Eigedommane og kapitalen kan ikkje gjevast bort eller brukast opp». Med kapitalen er meint kapitalfondet, som er den delen av grunnkapitalen som er bokført, sjå ovanfor under punkt 3.6. Definisjonen av kva grunnkapitalen i fondet består av, og at kapitalfondet er den bokførte delen av grunnkapitalen, bør etter departementet sitt syn gå fram av § 1 i den nye lova om fondet.
Å halde det benefiserte godset rettsleg skilt frå anna formue er rekna å følgje av Grl. § 116, og frå langt tilbake har fondet vore rekna som eit eige rettssubjekt. Den
sjølvstendige rettsstillinga til fondet er nedfelt i § 3 i den gjeldande lova, med slik ordlyd:
§ 3. Partsstilling
Fondet har sjølv rettar og plikter, er part i avtalar med private og offentlege styresmakter og har partsstilling overfor domstol og andre styresmakter.
Lovreguleringa av fondets rettsstilling er ikkje ei direkte følgje av Grl. § 116, men departementet meiner det er viktig å halde fast på fondets stilling som eit eige rettssubjekt. Så lenge det er eit krav etter Grl. § 116 at det benefiserte godset (i dag Opplysningsvesenets fond) må haldast rettsleg skilt frå annan formue som staten forvaltar, bør den nye lova føre vidare den mangeårige rettsstillinga til fondet.
Departementet meiner dette bør kome til uttrykk i den nye lova § 1, som dermed i det vesentlege vil ha si forankring i Grl. § 116.
Med bakgrunn i dette foreslår departementet at den nye lova om fondet § 1 får slik ordlyd:
28
§ 1. Opplysningsvesenets fond Opplysningsvesenets fond er sett saman av den delen som er att av «det benefiserte godset til presteskapet» og seinare tileigna eller tillagde eigedommar og kapital.
Grunnkapitalen i fondet er eigedommane og kapitalfondet. Kapitalfondet er den bokførte delen av grunnkapitalen.
Opplysningsvesenets fond er eit eige rettssubjekt.
29
5 Overføring av eigedelar til Den norske kyrkja
5.1 Innleiing
I stortingsmeldinga om fondet gjekk departementet inn for at eigedommar i fondet som hadde ein særleg kyrkjeleg verdi, skulle overførast til Den norske kyrkja. I meldinga blei dette presisert til å vere eigedommar som hadde ein kyrkjeleg verdi ut frå bruken eller historia deira eller fordi dei til dømes ligg så tett til ei mellomalderkyrkje at det er tale om eit verneverdig og kyrkjeleg kulturmiljø. I meldinga blei det understreka at dei verdiane som blei overførte, ikkje skulle gi Den norske kyrkja nokon økonomisk vinst til fordel for den vanlege verksemda. I meldinga la elles departementet til grunn at
rettssubjektet for Den norske kyrkja, etablert 1. januar 2017 og representert ved Kyrkjemøtet og Kyrkjerådet, skulle ha eigedomsretten til dei overførte eigedommane.
I Innst. 209 S (2019–2020) blei det ikkje reist spørsmål til desse vilkåra for overføring av eigedelar frå fondet til Den norske kyrkja. Av innstillinga går det fram at komiteen går ut frå at staten og Den norske kyrkja blir einige om kva som skal overførast til kyrkja, og at staten og Den norske kyrkja i arbeidet med slike spørsmål skal vere likestilte partar.
I stortingsmeldinga drøfta departementet kva for eigedommar som departementet meinte hadde ein slik kyrkjeleg verdi at dei kunne vere aktuelle å overføre til Den norske kyrkja. Departementet viste til at dette særleg vil gjelde mange av prestebustadene, men peika også på at nokre av forpaktingsbruka og nokre av bygningane eller gardstuna på jordleigebruka kan vere av verdi for kyrkja. Berre i få tilfelle meinte departementet at det kan vere aktuelt at festetomter blir overførte.
Kontorbygg og andre næringseigedommar som fondet er eigar av, er organiserte som aksjeselskap. Den norske kyrkja er leigetakar i fleire av kontorbygga. I meldinga blei det streka under at spørsmålet om overføring av kontorbygg til Den norske kyrkja ikkje kan skje utan ei konkret vurdering av konsekvensane for dei aktuelle selskapa.
Fordi mange av bygningane under fondet, ikkje minst mange av prestebustadene, har eit stort behov for vedlikehald og istandsetjing, blei det i meldinga peika på at Den norske kyrkja måtte få tilført dei midlane som trengst for å setje i stand og drifte dei overførte eigedommane. Om desse midlane skulle kome frå fondet eller på annan måte, blei det ikkje konkludert med i meldinga.
I meldinga blei det vist til at skog- og utmarksareal under fondet ikkje har nokon særskilt kyrkjeleg verdi, og at heller ikkje eigardelen i Clemens Kraft AS ville vere aktuell å
overføre til Den norske kyrkja.
30
Meldinga tok til orde for at dei verdipapira som er rekna inn i den såkalla
formålsporteføljen, sjå punkt 3.4.7 ovanfor, burde bli overførte til Den norske kyrkja. Det meste av finanskapitalen ville dermed bli igjen i fondet.
I meldinga uttalte departementet at arbeidet med å identifisere og frådele dei aktuelle eigedommane burde gå føre seg i eit særskilt prosjekt. Dette frådelingsprosjektet blei etablert ved brev 4. juni 2020 frå departementet til forvaltingsorganet for
Opplysningsvesenets fond. Den norske kyrkja er representert i prosjektet. I det første året av prosjektperioden skal prosjektet utarbeide ei oversikt over dei eigedommane som det er aktuelt å overføre til Den norske kyrkja. Oversikten skal vere ferdig omkring 1. juli 2021, men det er opna for at det kan gjerast justeringar seinare.
Frådelingsprosjektet skal etter planen vere sluttført i 2025, sjølv om ikkje alle aktuelle eigedommar er overførte til Den norske kyrkja i 2025, sjå elles punkt 6.1 nedanfor.
Departementet sitt brev 4. juni 2020 er å finne på nettsidene til Barne-og familiedepartementet.
5.2 Lovgrunnlaget for overføring av eigedelar til Den norske kyrkja
I den gjeldande lova om fondet § 5 heiter det at eigedommane og kapitalen til fondet ikkje kan gjevast bort eller brukast opp. Dette forbodet er til hinder for å overføre eigedommar til Den norske kyrkja utan at det blir betalt eit vederlag til fondet som svarer til marknadsverdien eller den høgaste lovlege prisen (konsesjonsprisen). Ei lovendring må difor til for at ei deling av fondet mellom staten og Den norske kyrkja kan bli realisert. At Grl. § 116 ikkje er til hinder, er omtalt ovanfor i kapittel 4.
Om overføringa av eigedommar til Den norske kyrkja bør skje ein etter ein eller til dømes i puljar, har departementet ikke teke stilling til. Praktiske og administrative omsyn vil spele ei rolle i slike vurderingar, forutan dei spørsmåla som heng saman med verksemdsoverdraging til Den norske kyrkja, sjå kapittel 8. Det vil også vere viktig å høyre kva syn Den norske kyrkja har i dette spørsmålet.
Den gjeldande lova om fondet § 4 har denne ordlyden:
§ 4. Forvalting
Fondet blir forvalta av Kongen, som mellom anna fastset korleis fondet skal organiserast og tek avgjerder om rettslege disposisjonar av fondets eigedelar.
Som det går fram av punkt 3.6 ovanfor, har Kongen i alle åra forvalta fondet. § 4 i den gjeldande lova er ført vidare i lovutkastet § 3 utan endringar. Kongen vil etter dette
31
mellom anna ha mynde til å gjere vedtak om overføring av eigedelar i fondet til Den norske kyrkja, avgrensa av dei vilkåra som er sette for slik overføring. Vilkåra bør gå fram av lova: Dei skal ha ein særskild verdi for Den norske kyrkja, og kyrkja skal ikkje ha
nokon økonomisk vinst av overføringane til fordel for si vanlege verksemd.
Eigedommar som høyrer til ein landbrukseigedom og som er aktuelle for kyrkja å få tilført, må i tilfelle frådelast dersom kyrkja skal bli eigar. Dersom delinga av eigedommen krev samtykke etter jordlova § 12, kan eigedommen berre overførast til Den norske kyrkja om det ligg føre eit slikt samtykke. Gjeld overføringa eigedom som etter
konsesjonslova § 2 krev konsesjon, kan eigedommen berre overførast når konsesjon er gitt. Også desse vilkåra for overføring av eigedommer til kyrkja bør gå fram av lova. Ved overføring av eigedom som høyrer til ein landbrukseigedom, må det elles takast omsyn til dei som i dag er leigetakar av eigedommen eller delar av den.
I ein del tilfelle vil det truleg bli reist spørsmål om grunnlaget for å overføre ein eigedom til Den norske kyrkja vil liggje føre. Til dømes vil det ikkje alltid vere tvillaust at ein
eigedom representerer ein slik særleg kulturverdi for Den norske kyrkja at kyrkja bør få den overført til seg. Departementet reknar likevel med at staten og Den norske kyrkja, utfrå heilskaplene vurderingar, blir samde i det einskilde tilfelle.
5.3 Kapital- og driftstilskott til Den norske kyrkja
Fleire av dei eigedommane som det vil vere aktuelt å overføre til Den norske kyrkja, har eit etterslep i vedlikehaldet, og fleirtalet av eigedommane vil ikkje ha inntekter (husleige m.m.) som er store nok til å dekkje dei årlege driftsutgiftene. Ikkje minst vil dette gjelde mange av prestebustadene.
Frådelingsprosjektet skal gjere greie for om Den norske kyrkja treng tilskott for å setje eigedommane i stand, for at det samla driftsresultatet for dei overførte eigedommane skal gå i balanse og for storleiken på eit eventuelt tilskott. Departementet har ikkje konkludert om eit slikt tilskott bør kome som eit kapitaltilskott ein gong for alle eller fordelt over tid, eller om kapitaltilskottet i tilfelle bør kome i kombinasjon med eit årleg driftstilskott. Dette vil departementet vurdere etter at det er klart kva for eigedommar som blir overførte til kyrkja, og etter at dei økonomiske utgreiingane frå
frådelingsprosjektet om behovet for tilskott er klare. Det vil også vere viktig å høyre kva Den norske kyrkja meiner. Eit eventuelt tilskott til Den norske kyrkja som følgje av delinga av fondet mellom staten og kyrkja, må i alle høve kome til frådrag i den verdien som blir fastsett for det attverande statlege fondet (referansen for statens innsats til beste for kyrkjebygga). Eit driftstilskott er det naturleg å sjå som ei budsjettsak som
