Viltet i Gulen
Kartlegging av viktige viltområde og status for viltartane
Norsk Viltkompetanse
Rapport 2/2006
Viltet i Gulen
Kartlegging av viktige viltområde og status for viltartane
Norsk Viltkompetanse
rapport 2/2006
Foto på framsida:
Vaksen havørn. (Foto: Tore Wiers)
Orrhane, kronhjort, raudrev, padde og songsvane (Fotos: Magnus Johan Steinsvåg)
Ansvarlege institusjonar:
Norsk Viltkompetanse og Gulen kommune. Rapport nr:
rapport 2/2006 Tittel:
Viltet i Gulen. Kartlegging av viktige viltområde og status for viltartane Forfattar:
Magnus Johan Steinsvåg Tal sider:
50 Prosjektansvarlig:
Magnus Johan Steinsvåg, Norsk Viltkompetanse Dato:
17.12.2006 Samandrag:
Gulen kommune har som første kommunen i Sogn og Fjordane gjennomført Viltkartlegging. Målet med kartlegginga har vore å gje kommunen ei oppdatert oversikt over viktige viltområde til bruk i arealforvaltinga. Det er òg eit ønskje at kartlegginga skal føre til ei auka interesse for vilt og viltforvalting.
Medan det gamle viltkartet nesten utelukkande omhandla jaktbare artar, omfattar det nye kartverket alle viltartar i høve til det utvida viltomgrepet: Alle førekomande artar innan gruppene amfibiar, krypdyr, fugl og pattedyr. Det er lagt spesiell vekt på artar med økonomisk og rekreativ verdi (først og fremst hjortevilt), truga- og sårbare artar (raudlisteartar), område som er viktige for enkelte artar eller artsgrupper og område som er spesielt artsrike. Det er kartfesta totalt 130 viltområde i Gulen.
Kartverket inneheld fire kart: Eit hjorteviltkart, eit småviltkart, eit kart med opplysningar unnateke offentlegheit og eit kart over prioriterte viltområde (viktige- og svært viktige viltområde). Karta føreligg både i trykt og digital form. To av karta er vedlagt rapporten; hjorteviltkartet og prioriteringskartet.
Rapporten er eit viktig supplement til karta og inneheld generelt stoff om viltforvalting, litt om korleis kartlegginga i Gulen har blitt gjennomført, ein omtale av dei ulike viltområda og ei fullstendig oversikt over alle viltartar som er registrerte i Gulen.
Seks område i Gulen er avmerka som svært viktige viltområde og 13 som viktige. I tillegg er det kartfesta 14 trekkvegar for hjort, samt 7 vinterbeiteområde. Det er registrert 150 viltartar i kommunen:
2 amfibium, 1 krypdyrart, 121 fugleartar og 26 pattedyrartar.
Ein har hatt avgrensa ressursar til kartleggingsarbeidet og resultatet er av den grunn på ingen måtar fullstendig. Dessutan kan situasjonen for viltet endre seg over tid, både naturleg og som ein følgje av tekniske inngrep og endra arealbruk. Det er difor naudsynt å oppdatere kartverket med jamne mellomrom både for å fange opp endringar i arealbruk og ny kunnskap om viltet. Ein oppfordrar folk som sit inne med opplysningar eller finn feil og manglar ved kartverket, til å melde frå om desse til kommunen. Gjennom supplerande feltundersøkingar og opplysningar frå lokalkjende, vonar ein at kartverket over tid kan bli både meir presist og meir komplett.
Referanse:
Steinsvåg, M.J. 2006. Viltet i Gulen. Kartlegging av viktige viltområde og status for viltartane.
– Norsk Viltkompetanse. Rapport 2/2006: 1-50 s.
Emneord:
Gulen kommune, viltkartlegging, biologi, zoologi, amfibiar, krypdyr, fuglar, pattedyr
Gulen kommune 5966 Eivindvik
Tlf: 57 78 20 00, Fax: 57 78 20 99
www.gulen.kommune.no
Fylkesmannen i Sogn- og Fjordane Miljøvernavdelinga
Njøsavegen 2 6863 Leikanger
Telefon: 57 65 50 00, Fax: 57 65 50 55 www.miljostatus.no/sognogfjordane/
Magnus Johan Steinsvåg Norsk Viltkompetanse
Aslaksbrekko 14 5416 Stord Telefon: 97121960
www.norskviltkompetanse.no
FORORD
Noreg har som nasjon underteikna ulike internasjonale konvensjonar som forpliktar oss å ta vare på biomangfaldet som finst i landet vårt. Med biomangfaldet meinar me variasjonen av alle levande organismar og leveområda deira.
Som i mange andre land har me også her utvikla lovverk som seier at me skal ta omsyn til, og vurdera konsekvensar av inngrep på biomangfald og naturområde. For m.a. fugl og pattedyr (viltet), er det særleg plan- og bygningslova og viltlova som aktuelle i den kommunale arealforvaltninga. Men korleis ta omsyn når ein ikkje kjenner kva ein skal ta omsyn til?
Gulen kommune har med dette gjennomført viltkartlegging etter metodikk skildra av Direktoratet for naturforvaltning, og resultatet frå denne vil danne grunnlag for betre omsyn til viltet i den kommunale planlegginga. Med denne kartlegginga har ein på biologisk grunnlag definert kva som er viktige område og kva artar som ein særleg sårbare. Også i ein kommune som Gulen, med mykje natur og areal ser ein klare utfordringar med tanke på bevaring av areal og viktige leveområde for viltet. Det er ingen tvil om at det er naudsynt å tenkje langsiktig i arealforvaltninga med tanke på det å verne om det lokale viltmangfaldet og all rikdom knytt til viltet og naturen i nærmiljøet.
Underteikna ønskjer å takke Gulen kommune ved Mona Elnes for oppdraget og for godt samarbeid undervegs i prosjektet. Under feltarbeidet har Tore Wiers og Heine Hidle vore med betra arbeidet. Fire ekstra auger ser meir enn to, takk til dei begge to.
Takk til Stein Byrkjeland for at han var ville dela resultat frå sjøfuglregistreringane sine i Gulen. Mykje av den kunnskapen ein har om rovfuglar i Gulen i dag, kjem frå ringmerkingsarbeidet til Magne Sleire.
Takk til Magne Sleire for at han ville koma med utfyllande opplysningar om rovfugl og anna vilt i Gulen.
Takk til Fylkesmannen i Song og Fjordane, ved Tore Larsen for digitalisering av manuskart og støtte undervegs i prosjektet.
Sist men ikkje minst vil eg takka alle informantane som har vore villige til å dela deira erfaringar og opplysningar om viltet i Gulen. Utan deira hjelp hadde neppe resultatet blitt så omfattande. Kanskje vil resultatet føra til, ein om mogleg, endå større iver og interesse for det å ta vare på viltmangfaldet i Gulen.
Magnus Johan Steinsvåg Stord, 17.12.2006
INNHALD
FORORD... 6
INNHALD ... 8
1. INNLEIING ... 9
BAKGRUNN...9
LOVGRUNNLAG...9
INTERNASJONALE KONVENSJONAR...9
ANDRE SENTRALE DOKUMENT... 10
KVIFOR SIKRE EIT MANGFALD AV VILTARTAR... 10
2. UTFORMING AV VILTKARTVERKET... 11
3. METODIKK FOR ARBEIDET I GULEN ... 13
STYRING/ORGANISERING AV PROSJEKTET... 13
INNSAMLING AV INFORMASJON... 13
KARTFRAMSTILLING... 13
GRUNNLAGET FOR PRIORITERING AV OMRÅDE... 13
4. NATURGRUNNLAGET... 14
GEOGRAFISK PLASSERING OG AREALBRUK... 14
LANDSKAP OG GEOLOGI... 14
KLIMA... 14
VEGETASJON... 14
5. SKILDRING AV VILTOMRÅDA I GULEN... 15
SVÆRT VIKTIGE VILTOMRÅDE... 15
VIKTIGE VILTOMRÅDE... 16
VIKTIGE TREKKVEGAR OG BEITEOMRÅDE FOR HJORT... 16
6. TRUA OG SÅRBARE ARTAR I GULEN ... 17
GENERELT OM TRUA OG SÅRBARE ARTAR... 17
RAUDLISTER... 17
7. STATUS FOR VILTET I GULEN... 20
AMFIBIAR... 20
KRYPDYR... 20
FUGLAR... 20
PATTEDYR... 31
8. KVA BØR KARTLEGGAST BETRE?... 33
9. BRUKARINTERESSER I NATUREN OG KONFLIKTAR I FORHOLD TIL VILTET...34
SKOGBRUK... 34
JORDBRUK... 34
FRILUFTSLIV OG FERDSEL... 35
JAKT... 35
ULOVLEG JAKT/ETTERSTREBING... 35
BUSTADAR OG INDUSTRI... 35
VEGAR... 35
VINDKRAFTVERK OG VILTET... 35
VASSDRAGSREGULERING... 36
AVFALL... 36
KRAFTLEIDNINGAR... 36
OPPDRETTSANLEGG... 37
10. INFORMANTAR... 38
11. LITTERATUR ... 39
Vedlegg 1. Artsliste ... 40
Vedlegg 2. Kart ... 45
1. INNLEIING
BAKGRUNN
Naturområda våre blir i aukande grad utsette for inngrep av ulike slag. Utbygging av bustadfelt, industri og andre naturinngrep utgjer eit stadig større press på areala. I denne samanheng er det viktig å kunne integrere viltinteressene i planarbeidet. Bakgrunnen for å lage eit viltkartverk er først og fremst eit ønskje om at viltinteressene i større grad skal bli tatt omsyn til i arealforvaltinga, mest på lokalt nivå gjennom kommuneplanen sin arealdel, men òg regionalt og nasjonalt. Dei offentlege brukarane av kartverket vil først og fremst vere kommunen, Fylkeskommunen, Fylkesmannen og Direktoratet for naturforvaltning.
Det er òg eit ønskje at viltkartverket skal vere med å auke kunnskapen og interessa for vilt blant kommunen sine innbyggjarar. Difor er det viktig at kart og viltrapport blir tilgjengeleg for skular og naturinteresserte i kommunen.
Tidlegare viltkart har vore prega av einsidig fokusering på det jaktbare viltet. Dei nye viltkarta er meir omfattande og skal i prinsippet omfatte alle viltlevande landpattedyr, fuglar, amfibium og krypdyr. Dette er i tråd med det såkalla utvida viltomgrepet, jamfør viltlova sin §2. Det er ikkje økonomisk mogleg å kartleggje alle funksjonsområde for alle viltartar, det er heller ikkje praktisk forvaltingsmessig sett. Difor er det i kvar kommune gjort eit utval over kva artar og artsgrupper ein ut frå lokale, forvaltingsmessige omsyn meiner det er viktig å få kartlagt. Typiske døme er særleg viktige vinterbeite og trekkvegar for hjort, hekkeplassar for rovfugl, spelplassar for storfugl, sjøfuglkoloniar, våtmarkslokalitetar og spettelier (skoglier med gammal lauv og blandingsskog, eldre ospeholt og god tilgang på død ved). Førekomstar av truga- og sårbare artar står sjølvsagt òg sentralt. På denne måten ønskjer ein å kartfeste område som er av særskilt verdi for ulike viltartar, og som ein difor bør ta spesielle omsyn til i arealplanlegginga.
LOVGRUNNLAG
At ein skal ta omsyn til viltet og viltet sine leveområde er grunnfesta i lovverket. Viltlova er den mest sentrale, men fleire andre sektorlover har relevans for viltforvaltinga.
• Viltlova legg rammer for forvaltninga og utøving av jakt og fangst. Sentralt står føremålsparagrafen, §1, som fastslår at viltet og viltet sine leveområde skal forvaltast slik at naturen sin produktivitet og artsmangfald
blir bevart. §7 fastset at omsynet til viltinteressene skal innpassast i den oversiktleplanlegginga i kommune og fylke.
Inn-passing av viltinteressene i arealplanlegginga krev solid kunnskap om viltet i det aktuelle planområdet. Kunnskapen om ulike funksjonsområde må vere kartfesta, slik at arealplanleggjarar i sitt daglege arbeid kan ta dei naudsynte omsyn. Viltlova fastset òg at vedkommande myndigheit på eit tidleg stadium i planlegginga skal søke samarbeid med viltorgana.
• Plan- og bygningslova pålegg kommunen m.a. å utarbeide kommuneplanar for arealdisponeringa der alle samfunnsinteresser, også viltinteressene,
skal vurderast.
• Skoglova legg rammene for bruk og utnytting av skogareala. Lova sitt føremål er å fremje skogproduksjon, skogreising og skogvern, men lova fastslår òg at det skal leggjast vekt på skogen sin funksjon som livsmiljø for plantar og dyr og som område for jakt og fiske. I Sogn og Fjordane er ein relativt liten del av arealet skogkledd, men skogsmiljøa er viktige viltbiotopar. Forvalting og drift av desse områda er difor svært viktige i viltforvaltingssamanheng.
• Naturvernlova. Områdevern og vern av enkeltobjekt skjer med heimel i naturvernlova.
Områdevern er eit viktig verkemiddel for å sikre spesielle naturområde. Særleg viktig i viltsamanheng er opprettinga av sjøfuglreservat og våtmarksreservat.
• Friluftslova skal først og fremst avklare forholdet mellom grunneigarar og friluftsfolk, men lova nemner òg at ferdsel i utmark skal føregå omsynsfullt overfor grunneigarar, brukarar og andre. Ein skal difor òg ta omsyn til viltet ved ferdsel i skog og mark.
• Lov om motorferdsel i utmark har som utgangspunkt at motorisert ferdsel i utmark skal vere forbode. Lova sitt føremål er å regulere motorferdsel i utmark og vassdrag
”med sikte på å verne om naturmiljøet og fremme trivselen”. To tilhøyrande forskrifter av 1988 er òg sentrale her.
INTERNASJONALE KONVENSJONAR
Noreg har ratifisert (underteikna og gitt si tilslutning til) fleire internasjonale avtalar som er sette i verk for å sikre det biologiske mangfaldet.
Internasjonale avtalar forpliktar også på lokalt plan, fordi det er her den praktiske forvaltninga finn stad.
• Ramsarkonvensjonen (1975) gjeld vern av våtmarksområde, særleg med tanke på fuglar.
• Washingtonkonvensjonen – CITES (1975) regulerer den internasjonale handelen med trua og sårbare viltartar.
• Bernkonvensjonen (1979) har som føremål å verne europeiske artar av ville dyr og plantar, og leveområda deira.
• Bonnkonvensjonen (1979) gjeld vern av trua og sårbare viltartar som regelmessig kryssar landegrensene (trekkjande artar).
• Riokonvensjonen eller biodiversitets- konvensjonen (1993) legg opp til nasjonale prosessar der partane sjølv må identifisere biologisk mangfald som krev bevaringstiltak.
Partane er dessutan forplikta til å utvikle nasjonale strategiar for berekraftig bruk og bevaring av biologisk mangfald.
Riokonvensjonen er den som i størst grad har konsekvensar på lokalt plan fordi den understrekar verdien av lokalt biologisk mangfald. Denne konvensjonen har truleg vore ei viktig årsak til at den nasjonale forvaltninga ønskjer å satse på ei landsdekkjande, kommunevis kartlegging av biologisk mangfald.
ANDRE SENTRALE DOKUMENT
Fleire dokument utgjevne av styresmaktene er sentrale i forhold til viltforvalting. Gjennom stortingsmeldingane gir styresmaktene uttrykk for korleis ein ønskjer å forme politikken på spesielle område i åra framover. Her uttrykkjer ein gjerne politiske målsetjingar og kva verkemiddel ein vil setje i verk får å nå desse.
• St. melding nr. 13 (1992-93) om FN konferansen om miljø og utvikling i Rio de Janeiro
• St. prp. 56 (1992-93) Om samtykke til ratifisering av konvensjonen om biologisk mangfald
• St. melding nr. 31 (1992-93) Den regionale planleggingen og arealpolitikken
• Miljøverndepartementet sitt rundskriv til kommunane (T-937) ”Tenke globalt - handle lokalt”
• St. melding nr.58 (1996-97) Miljøvernpolitikk for en bærekraftig utvikling. Dugnad for framtida.
• St. melding nr. 8 (1999-2000) Regjeringens miljøvernpolitikk og rikets miljøtilstand
• St. melding nr. 42 (2000-2001) Biologisk mangfald. Sektoransvar og samordning
KVIFOR SIKRE EIT MANGFALD AV VILTARTAR
Grunnen til at vern av viltet har blitt gjenstand for både internasjonale og nasjonale lovverk og avtalar er mange, men dei fleste er bygde på erkjenninga at vi sjølve er ein del av naturen og heilt avhengige av naturprodukt for å overleve.
Grovt sett kan argumenta delast inn i tre hovudgrupper:
• Økonomiske- og materielle argument:
Menneska har til alle tider vore avhengige av viltet for å overleve, og i nyare tid har viltet mange stader blitt ein viktig økonomisk ressurs. Sjølv om ikkje alle dyreartar er like viktige økonomisk og materiellt i dag, kan mange artar truleg bli viktige for oss i framtida.
Eit genetisk mangfald er òg viktig for menneska si materielle og økonomiske utvikling. Husdyra våre er framavla frå eit fåtal ville artar. Ved stadig seleksjon på enkelte eigenskapar dukkar det nesten alltid opp uforutsette problem, ved at visse uønskte eigenskapar følgjer dei ønskte. Seleksjon på eit fåtal eigenskapar fører òg til tap av genetisk variasjon. Ville populasjonar kan i denne samanheng vere viktig som kjelde til ”nytt”
genetisk materiale. Genforsking på ville dyr kan òg vere viktig i samband med vidare husdyravl fordi det hjelper oss til å forstå dei naturlege seleksjonsmekanismene.
• Kulturelle- og estetiske argument: Storviltjakta kan vere ein økonomisk viktig ressurs, men det er neppe økonomien som er drivkrafta bak jegeren sin motivasjon for å drive jakt. Jakt har lange kulturelle tradisjonar, og det å drive jakt er kanskje òg ein del av mennesket sin nedarva biologi. Både for jegeren og andre natur- og friluftsinteresserte, er opplevinga av naturen i seg sjølv ofte det viktigaste. Og sjølv om særinteressene er mange (fotografering, ornitologi, botanikk, bærplukking, mosjon osv.), er eit mangfald av viltartar ofte ei kjelde til rikare naturoppleving.
• Etiske- og moralske argument: Mennesket er den einaste dyrearten som med fullt medvit kan utrydde andre artar. Dette gir oss eit særskilt ansvar. Mange hevdar at alle levande organismar har den samme retten til eksistens, uavhengig av om dei synes til nytte eller skade for mennesket. Vi har òg eit ansvar i forhold til framtidige generasjonar sine moglegheiter for naturbruk og naturopplevingar.
2. UTFORMING AV VILTKARTVERKET
Dei ulike viltartane set ulike krav til leveområdet sitt. Leveområdet skal dekke fleire funksjonar, først og fremst næring, hekke-/yngleplass og skjul. Nokre artar er spesialiserte, medan andre artar er meir tilpasningsdyktige og kan finnast i ei rekkje ulike biotopar. Enkelte små plante- og insektetarar kan klare seg med leveområde på berre nokre titals kvadratmeter, medan t.d.
hønsehauken gjerne brukar eit areal på 20-50 km2. Dei store rovdyra er ekstreme i sitt krav til storleik på leveområde. T.d. reknar ein med at ei familiegruppe av gaupe (ho med to ungar) treng eit leveområde på ca. 500 km2. Einslege hanngauper kan ha leveområde som er opptil 1500 km2.
Det som først og fremst bestemmer storleiken på leveområdet er næringstilgangen. Kor stort leveområde eit individ eller eit ynglepar med ungar treng kan variere geografisk, alt etter lokal næringstilgang. For mange artar forandrar kravet til leveområde seg også med årstidene, både når det gjeld storleik og kvalitet.
Desse momenta gjer viltkartlegginga komplisert og det er umogleg å fange opp alle viktige funksjonsområde for alle artar. Ein har difor vore nøydd til å gjere eit utval. Utvalet er gjort ut kunnskap om dei ulike viltartane sin biologi og førekomst i kombinasjon med praktiske omsyn.
Enkelte område er relativt enkle å avgrense, som t.d. viktige våtmarksområde, faste hekkeplassar og spelplassar. Det er mykje verre å avgrense ein art sitt leveområde, og ei slik avgrensing må bli skjønsmessig. Når det gjeld leveområde har ein lagt vekt på å kartfeste område for arealkrevjande og/eller fåtalige artar med spesielle biotopkrav. Slike artar det knyter seg ofte store forvaltingsmessige utfordringar til fordi leveområda, grunna storleiken, ofte blir utsette for fragmentering (blandt dei mest aktuelle artane i Gulen er hønsehauk, storfugl, og kvitryggspett).
Viltkartverket er samansett av fire kart:
1) Hjorteviltkartet inneheld informasjon om hjorteviltet sine viktigaste beiteområde og trekkvegar. Når det gjeld beiteområde for hjort kan enkelte vinterbeite vere viktige å få kartfesta.
Dette gjeld helst i område der det er sannsynlig at tilgang på vinterbeite kan vere ein minimumsfaktor i snørike vintrar.
2) Småviltkartet inneheld ei oversikt over viktige førekomstar og funksjonsområde for småviltet. I praksis dreier denne informasjonen seg stort sett om fuglar. Men spesielt rike førekomstar av amfibiar kan òg vere viktig å kartfeste (t.d. alle
førekomstar av stor salamander og viktige yngle- plassar for frosk og padde).
3) Kartet med skjerma opplysningar (unntatt offentleg innsyn) inneheld m.a. hekkeplassar for rovfugl og spelplassar for storfugl. Desse opplysningane er untatt offentligheit fordi det kan tenkast at opplysningane kan bli misbrukt og at allmen kjennskap til dei kan vere til skade for den aktuelle arten. Karta vil vere tilgjengelege for sakshandsamarar i kommunen og hos Fylkesmannen, og vil først og fremst bli nytta i tilfelle der ein står framfor konkrete arealinngrep.
4) Prioriteringskartet (vedlegg) er framstilt med grunnlag i dei tre andre karta og viser område der viltet bør ha høg prioritet. Dette kartet vil vere det viktigaste når det gjeld å trekke opp dei store linjene i arealplanlegginga. Ein deler dei prioriterte viltområda i to kategoriar 1) Svært viktige viltområde og 2) Viktige viltområde.
Svært viktige viltområde
Dette er område som ut frå artsførekomstar og funksjon blir vurderte å vere spesielt viktige. I desse områda bør viltinteressene bli tillagt avgjerande vekt i areal-planlegginga.
Tekniske inngrep som fører til forringing av områda sin verdi for viltet er uønskt. Det same gjeld tiltak som fører til auka ferdsel og forstyrringar i området. Ved planlegging av tiltak eller aktivitetar i slike område er det viktig at viltansvarlege på kommune- og fylkesnivå blir kontakta tidleg i planprosessen slik at negative konsekvensar blir så små som mogleg.
Viktige viltområde
Også i desse områda bør ein gi viltinteressene høg prioritet i arealsaker. Desse områda har ikkje like avgjerande kvalitetar for viltet som dei svært viktige viltområda. Likevel gjeld dei same retningslinjene her.
Det er viktig å presisere at ein også i områda utanfor dei prioriterte viltområda, jamf. Viltlova, pliktar å ta normale omsyn til viltet!
Mange mindre område som ikkje har kome med i denne viltkartlegginga kan likevel reknast som verdfulle viltområde (i alle fall samla sett). Dette gjeld typisk område med frodig skog i kantar mot kulturmark, kantskog langs elvar og bekkar, mindre vatn/tjørn og område med rik lauvskog i kulturlandskap og busette område. Sjølv om desse områda ikkje er viste på viltkartet, er det viktig å vere medviten på at slike område kan vere rike viltbiotopar.
Sjølv om eit område blir klassifisert som viktig- eller svært viktig viltområde, legg ikkje dette i seg sjølv restriksjonar på vanleg næringsverksemd som t.d. skogsdrift. Ein oppfordrar imidlertid den enkelte grunneigar til å ta særlege omsyn i slike område og rådføre seg med lokale- og regionale viltmyndigheiter før eventuelle inngrep.
Viltrapporten er ein viktig del av viltkartverket Her finn ein mellom anna ei skildring av dei viktigaste viltområda med ei grunngjeving for kvifor dei har fått høg prioritet. I tillegg blir alle dei ulike artane som er registrert i kommunen omtala. Mange av artsomtalane dannar viktig bakgrunn for å kunne sette artsinformasjonen på karta i rett perspektiv.
Viltkartverket er tilgjengeleg både i trykt- og digital form. Det komplette viltkartverket blir oppbevart av kommunen og Fylkesmannen si miljøvernavdeling. Hos Fylkesmannen blir opp- lysningane lagt inn i Naturbasen, ein nasjonal database for kartfesta naturinformasjon. Vilt- rapporten og kart over prioriterte viltområde bør elles gjerast tilgjengeleg for alle som jobbar med arealplanlegging i kommunen, t.d. teknisk kontor og landbrukskontoret, og kan med fordel delast
ut til skular, organisasjonar og interesserte einskildpersonar.
Oppdatering og revisjon av viltkarta
Fordi ein har hatt avgrensa ressursar til kartleggingsarbeidet må resultatet ikkje reknast som fullstendig. Det er fullt mogleg at enkelte område som burde ha blitt klassifisert som prioriterte viltområde kan ha blitt oversett, eller at enkelte prioriterte viltområde har fått for vid avgrensing. Gjennom revideringar, som inkluderer informasjon både frå publikum og feltarbeid utført av fagfolk, vonar ein imidlertid at presisjonen i viltkartverket vil kunne forbetrast med tida.
Jamleg oppdatering av viltkartverket er viktig for å 1) påføre ny kunnskap og 2) fange opp eventuelle endringer i viltet sin bruk av arealet, anten det skuldast naturlege endringer eller endringar som følge av tekniske inngrep. Det blir anbefalt ein årlig gjennomgang av kartverket i samråd med Fylkesmannen for påføring av nye opplysningar eller korrigeringar. Det blir også anbefalt ein hovudrevisjon kvart fjerde år, i samband med revisjon av kommuneplanen.
Har du nye opplysningar eller forslag til justeringar?
Meld gjerne frå til kommunen!
Brossvikvatnet. Gulen kommune har store relativt urørte naturområde. Tiltross for at slike område ikkje har blitt avmerka i viltkartverket, utgjer desse områda særs viktige leveområde for viltet i Gulen. Foto: Magnus Johan Steinsvåg.
3. METODIKK FOR ARBEIDET I GULEN
STYRING/ORGANISERING AV PROSJEKTET For gjennomføring av viltkartlegging i Gulen kommune, har ein leigd inn konsulent/zoolog Magnus Johan Steinsvåg. Steinsvåg har vore ansvarleg og leiar for prosjektet.
Det vart tidleg informert om prosjektet i lokalpressa, og fire større informasjonsmøte vart gjennomført i ulike delar av kommunen. Her vart det gjeve informasjon om arbeidet og aktuelle innspel til viltområde vurdert. Informasjonsmøta vart holdt vinteren/våren 2005. Feltarbeid vart gjennomført i løpet av sommaren same året.
INNSAMLING AV INFORMASJON
Innsamling og kartfesting av viltopplysningar har blitt gjennomført av viltkartleggjaren. Følgjande informasjonskjelder er nytta:
• Områdeopplysningar frå Naturbasen ved Fylkesmannen si miljøvernavdeling
• Intervju med ansvarlege for hjortevald og andre med kunnskapar og interesse for viltet i kommunen
• Litteratur
• Eigne feltregistreringar
Artslista er utarbeidd av viltkartleggjaren på grunnlag av generell kunnskap om fuglefaunaen i kommunen, og gjennomgang av litteratur.
Mykje opplysningar er funne ved gjennomgang av Norsk Ornitologisk Foreining sine observasjonar og registreringar m.a. ved Norsk Hekkefuglatlas og Norsk Vinterfuglatlas.
Kartleggingar gjennomført av Norsk Zoologisk
Forening har også danna grunnlag for artslista for Gulen.
KARTFRAMSTILLING
Som grunnlag for lokalisering og områdeavgrensing har ein brukt kart i målestokk 1:50 000. Framstilling av viltkarta er gjort av viltkartleggjaren i samarbeid med Fylkesmannen si Miljøvernavdeling, etter manuskart utarbeidd av viltkartleggjar. Elles er den generelle metoden for kartframstilling nærmare skildra i DN- handbok 11 (DN 1996).
GRUNNLAGET FOR PRIORITERING AV OMRÅDE
Kva prioritet eit viltområde har fått (svært viktig eller viktig) er gjort ut frå ei fagleg vurdering av kartfesta informasjon. Det er til ein viss grad òg brukt fagleg skjøn på grunnlag av kunnskap om ulike viltartar sin førekomst i kommunen og kva krav dei aktuelle artane set til leveområda sine.
Det er viktig å understreka at sjølv område som ikkje har blitt klassifisert som viktig viltområde i denne rapporten, kan utgjera særs viktige område for viltet i Gulen. Dette fordi viltkartlegginga etter metoden skildra i handbok 11 (DN 1996) er heilt avhengig av konkrete funn av aktuelle viltartar for å gje område høg prioritert.
Viltrapporten for Gulen er skriven med basis i rapportmalen som Miljøvernavdelinga hjå Fylkesmannen i Hordaland har utarbeida.
Ein stor del av arbeidet har bestått av intervju og kontroll av innkomne opplysningar. Her frå feltarbeid i ytre delar av kommunen.
Foto: Magnus Johan Steinsvåg.
4. NATURGRUNNLAGET
GEOGRAFISK PLASSERING OG AREALBRUK
Gulen kommune ligg heilt sørvest i Sogn og Fjordane fylke, ytst ved innløpet til Sognefjorden. Det er 2500 innbyggjarar i Gulen, og busetnaden er i stor grad spredt over heile kommunen. Kommunesenteret er i Eivindvik, medan Brekke, Dalsøyra og Byrknes utgjer dei største tettstadene (Gulen kommune 1999). Landbruk er ei viktig næring i Gulen og omlag 170 aktive gardsbruk er i drift i kommunen. Elles er næringslivet prega av små verksemder. Etter kvart har også havbruk vorte ei viktigare næring.
Arealbruk i tidlegare tider har i stor grad påverka landskapet. Særleg i ytre strok der skogen er forsvunne og erstatta av lyngheier.
No i nyare tid er slik bruk redusert og attgroing er vanleg mange stader (Gaarder 2005).
LANDSKAP OG GEOLOGI
Landarealet er på 596 km2, og landskapet kan seiast å vera eit Noreg i miniatyr. Frå ytste fragmenterte kystline og skjergard, til fjordssytem og fjellområde med Stølsheimen i aust. Sjølve fastlandet er prega av dalar som stykkar opp landskapet.
Berggrunnen i Gulen er i stor grad fattig. Ulike gneisar dominerar. Dei eldste bergartane i kommunen høyrer til ”basalgneiskomplekset”.
Dette består mest av granittiske gneisar og blandingsbergartar. Over basalgneisen ligg yngre omdanna bergartar. Desse harde bergartane gjev lite næring til planter og vegetasjon ettersom dei forvitrar seint. Betre næringsgrunnlag gjev amfibolitten som m.a.
finst aust for Dalsøyra og på Byrknes (Gulen kommune 1999). Sandstein og konglomerat er
av dei yngste bergartane i kommunen, dei finn ein på dei ytste Byrknesøyane (Gulen kommune 1999).
KLIMA
Klimaet i Gulen er oseanisk eller havpåverka.
Dette vert karakterisert med høg vintertemperatur og låg sommartemperatur.
Også mykje nedbør og høg luftfukt pregar eit oseanisk klima.
Nedbørstasjonen på Brekke har per 1998 høgaste målte årleg normalnedbør i landet med 3575 mm (Moen 1998). Gjennomsnittleg januartemperatur er frå 0 til –2 °C, medan julitemperaturen ligg på mellom 12 og 16 °C.
VEGETASJON
Stor delar av Gulen består av område i Boreonemoral sone. Dette er vegetasjonssone som er prega av både barskog og edellauvskog. Sona dannar overgangen mellom sørlege barskogsone (Sørboreal sone) og Nemoral sone som vert kjenneteikna med lauvskog og varmekrevjande artar. Dei nordlege fjellområda i Gulen ligg i lavalpin sone, og er m.a. sterkt påverka av havklimaet.
Kartlegging av vegetasjon og naturtypar vart gjennomført av Miljøfaglig Utredning AS med feltarbeid i 2003 og rapportering i 2005 (Gaarder 2005). Desse kartleggingane synte at ein finn alle dei 7 hovudnaturtypane i Gulen;
desse er myr, rasmark/berg og kantkratt, fjell, kulturlandskap, ferskvatn/våtmark, skog og havstrand/kyst. For nærare informasjon om vegetasjon og naturtypar vert det referert til Gaarder (2005).
Utsikt over Sandøy og brua over til Mjømna. Landskapet i Gulen er variert, frå ytre skjergard til fjordar og fjell.
Foto: Magnus Johan Steinsvåg.
5. SKILDRING AV VILTOMRÅDA I GULEN
Kartlegging av biologisk mangfald i 2003 synte at Gulen har alle dei sju hovudnaturtypane (Gaarder 2005). Gulen har varierte skogområde, fjell, hav og kyst. Det er med andre ord godt grunnlag for eit variert viltmangfald i Gulen. Men våtmarksareal med næringsrike tjern og rikt fugleliv knytt til slike biotopar finn ein lite av i Gulen. Det gjer at fleire artar knytt til slike område fell bort frå
”artsinventaret” for viltartar i Gulen.
Under viltkartlegginga er det avgrensa 18 prioriterte viltområde i Gulen: 6 særleg viktige- og 12 viktige viltområde. I det følgjande blir kvart einskild viltområde gitt ein kort omtale. Nummera på dei ulike viltområda refererer til områdenummera på viltkartet (prioriterings- kartet).
Omtalen av dei prioriterte viltområda ber litt preg av manglande feltundersøkingar. I framtida er det ønskjeleg at fleire av dei prioriterte områda blir grundigare synfart, slik at både verdivurdering og avgrensing kan bli meir presis.
SVÆRT VIKTIGE VILTOMRÅDE Område 1. Mosedotten-Langavatnet
Større naturskogområde på høg bonitet.
Innimellom finn ein innslag av lauvtre som bjørk og osp. Skogområdet har innslag av myrar og vatn. Hekkeområde for havørn, som har hatt tilhald her i fleire år. Liene ved Lindbergfjellet og Mosedotten er m.a. hekkeområde for spettefugl.
Dvergspett er konstatert hekkande, og kvitryggspetten er observert ved fleire høve og er sannsynleg hekkefugl. Storlom har fast tilhald i Langevatnet, men det er noko uvisst om den hekkar der. Skogområda verkar å vera optimale for hønsehauk, og det er mogleg at den også kan ha tilhald her. Desse lune skogane så langt vest er viktig som vinterbeiteområde for hjort.
Dyr kjem m.a. frå Masfjorden og har tilhald i dette området vinterstid (Magne Sleire pers.
medd).
Område 2. Lihellene-Systeinen
Frittliggande holmar ut mot Sognesjøen. Mogleg hekkeområde for teist (Stein Byrkjeland pers.
medd). Hekke- og rasteområde for grågås.
Hekkeområde for måsefugl av ulike slag, totalt mellom 20-40 hekkande par. Hekkeområde for raudnebbterne. Vinterbeiteområde for m.a.
sjøorre og havelle. Førekomsten av sjøorre vinterstid tydar på at sjøbotnen i dette området skil seg ut frå andre sjøområde i regionen (Stein Byrkjeland pers. medd). Observasjonar vinterstid: storskarv 24 individ 23.11.2001 og
gråmåse omkring 300 individ (Stein Byrkjeland).
Øyane vart verna som sjøfuglreservat i 1993.
Område 3. Litle Oska- Vassøyane-Røvla Området er samansett av omlag hundre øyar, holmar og skjer som ligg iden ytre skjergarden, sør for Sognesjøen. Vassøyane er verna i 1991 som våtmarksområde (atlantisk lynghei), men lokaliteten utgjer tidvis også som svært viktig viltområde. Viktig vinterbeiteområde for dykkender. Observasjonar gjort av Stein Byrkjeland 03.02.2001: svartand 1300 ind., ærfugl 470 ind., havelle 49 ind. og teist 2 ind.
Toppskarv og storskarv har også tilhald her vinterstid. Den solide førekomsten av svartand her kan vera felles med svartand førekomsten ved Mefjordbåen heilt nord i Austrheim i Hordaland. Området har også hekkefunksjon for Havørn og hubro.
Område 4. Kvernøya–Kråkene – Ramsbarden Kvernaøya er ei låglendt øy med stor oseaniske myrar og bergknausar. Øya er saman med Kråkene, Sogneoksen og Ramsbarden verna som sjøfuglreservat. Registreringane er frå midten av 1990 talet og nyare inventering av lokaliteten hadde vore ønskjeleg. Faktaark i Naturbasen skildrar området som raste- og hekkeområde for grågås. Hekkeområde for våtmarksfugl som m.a. tjeld og raudstilk. Skal også ha rastefunksjon for våtmarksfugl.
Hekkeområde for gråmåse, fiskemåse og svartbak, i tillegg til raudnebbterne. Tjuvjo skal også hekka på Kvernøya. Sjøområda kring øyane har funksjon som beiteområde for m.a.
ærfugl vinterstid.
Område 5. Hiserøyna
Produktivt furuskogområde Søraust på Hiserøyna, frå Breidvika til Sørveågen. Mindre myrar og opne lommer i skogen gjev variasjon i skoglandskapet. Godt lauvinnslag m.a. osp, og død ved. Skogen består av tre av varierande alder. Hekkeområde for havørn. Mykje hakkemerker tyder i det minste på fødesøkområde for kvitryggspett. At denne spettefuglen og mogleg andre spettefuglar også hekkar her er sannsynleg. Tidlegare (1995) vart hønsehauken konstatert som hekkefugl, truleg hekkar den her i dag (2006).
Område 6. Klyvtveitvatnet
Stort vatn sør for Austgulenfjorden. Vatnet er lokalisert på 360 moh, og er omgjeve av bjørkeskog samt berg i dagen. Tradisjonelt hekkeområde for storlom.
VIKTIGE VILTOMRÅDE
Område 7. Elveosen ved Haugland
Elveos med grus og sandbankar i utløpet til Storelva ved Haugland. Elva renn ut i Risnesfjorden. Lokaliteten er prega av utbygging. Rasteområde for trekkjande ande - og vadefuglar. Inventering av rastande fugl i trekktidene hadde vore ønskjeleg.
Område 8. Brossvikbotnen
Skogsområde heilt søraust ved Brossviktvatnet.
Lokaliteten ligg inntil skogsvegen som går langs vatnet. Tidlegare hekkeområde for hønsehauk. Lokaliteten består av eldre furutre, samt eldre og døyande lauvtre av ulike slag.
Mykje trelevande kjuker (sopp). Både nyare og eldre hakkemerke tydar på eit område viktig for hakkespettar over tid. Kvitryggspett høyrt under feltarbeid våren 2005. Sannsynleg hekkeområde for kvitryggspett. Funn av reirhol til dvergspett våren 2005. Hekke- og fødesøkområde for raudlista spettefugl.
Område 9. Eidsbotnen
Større strand, leireområdet i botnen av Eidsfjorden. Stranda er langgrunn, og gjev beitemoglegheiter til eit mangfald av vade- og andefuglar. Gravand er m.a. observert ved denne lokaliteten. Rasteområde for trekkjande vadefugl. Inventering i trekktida hadde vore ønskjeleg.
Område 10. Grimhellervika
Naturskogområde på høg bonitet i innløpet til Sognefjorden. Enkelte parti består av høgreiste grove furutre. Hekkeområde for m.a. havørn.
Sannsynleg hekkeområde for spettefugl.
Område 11. Hillesøyna
Raste- og hekkestad for toppskarv. Minimum eit hekkande par sommaren 2005. Opptil 10 ind. observert sitjande i berget. Mykje skit på berget sommaren 2005 tyda på fast opphaldsstad for skarv.
Område 12. Svardalsvatnet
Langt smalt vatn omgjeve av lynghei, og blandingsskog. Beiteområde for storlom.
Truleg lokalt hekke- og rasteområde for andefugl.
Område 13. Brattelitjørna
Mindre vatn (tjørn) omgjeva av lynghei og berg ope i dagen. Tjørna ligg på 260 moh. Mogleg hekkeområde for smålom.
Område 14. Veten, Byrknesøya
Fjell og lyngheiområde, med bratte bergveggar. Viktig funksjon for rovfugl.
Område 15. Mjømna
Bratt og langstrekt fjellvegg nord på Mjømna.
Lokaliteten har viktig funksjon for rovfugl.
Område 16. Ospegjelet
Gjel og dal med eldre bjørkeskog og mykje død ved. Fødesøk samt sannsynleg hekkeområde for hakkespettar. Lokaliteten er også viktig for havørn.
Område 17. Hantveittjørna-Hellebergsvatna Fleire mindre vatn og tjern over tregrensa.
Lokaliteten ligg på omlag 580 meter over havet.
Funksjonsområde for smålom.
Område 18. Fiskholmen-Småværet-Olsøyna Fleire mindre øyar sør for Byrknes. Øyane er skogkledde med buskfuru og noko gran, og grunne sjøområde. Dette er det sikraste området i Gulen å observera sjøfuglsførekomstar av omfang vinterstid (Stein Byrkjeland pers.medd).
Området er viktig for storskarv vinterstid (58 ind.
Observert ved to høve). Vinterbeiteområde for andefuglar som ærfugl med høgaste tal observert 183 ind., havelle 16 ind., svartand 19 ind. (Stein Byrkjeland). Området har også funksjon som hekkeområde for havørn.
VIKTIGE TREKKVEGAR OG BEITEOMRÅDE FOR HJORT
Under intervju med lokale ressurspersonar, samt feltarbeid, fekk ein kartfesta viktige trekkvegar og beiteområde for hjort i Gulen.
Særleg mykje brukte hjortetrekk som kryssar vegar har også vore prioritert å få registrert. Av beiteområde er det særleg vinterbeiter som har vore ”karttema” i viltkartlegginga. Totalt 14 trekkvegar og 7 vinterbeiteområde har blitt kartfesta. Kart over vinterbeite og trekkvegar finn du bak i rapporten.
6. TRUA OG SÅRBARE ARTAR I GULEN
GENERELT OM TRUA OG SÅRBARE ARTAR Mange plante- og dyreartar er naturleg sjeldne, men mange er i tilbakegang som følgje av menneskeleg aktivitet. Her er lista opp nokre viktige typar trugsmål mot biologisk mangfald:
Handel med ville dyr blir rekna som den tredje største illegale marknaden på verdsbasis. Særleg i tropiske strøk kan samling vere eit problem for allereie fåtalige artar. I vårt land er slik ulovleg handel i første rekkje knytt til rovfuglar og kanskje særleg vår største falk; jaktfalken.
Intensiv jakt eller forfølging har ført til at enkelte dyreartar har blitt utrydda eller gått kraftig tilbake.
Døme frå vårt land er fjellrev og dei store rovdyra gaupe, ulv, bjørn og jerv.
Miljøgifter utgjer eit alvorleg trugsmål mot enkelte artar. Rovdyr er spesielt utsette, fordi giftstoffa blir meir konsentrerte for kvart ledd i næringskjeda.
Vandrefalken er eit klassisk døme på dette: Bruk av DDT i landbruket førte til at vandrefalken fekk problem med reproduksjonen (eggskalfortynning), og bestanden gjekk kraftig tilbake. Etter at bruken av DDT vart forbode har bestanden tatt seg opp att og er framleis i vekst.
Innføring av framande artar. På mange av Stillehavsøyane står mange bakkerugande fugleartar i ferd med å forsvinne som ei følgje av introduksjon av katt og rotter. I vårt land er minken eit døme på introduksjon av ein art som har fått uheldige følgjer (Minken er opprinneleg ein nordamerikansk art som vart importert til Noreg som pelsdyr). Mange sjøfuglkoloniar på øyar nær fastlandet lid periodevis store tap grunna minken sin predasjon på egg og ungar.
Øydelegging av naturtypar og leveområde. Det hjelper lite å verne artar dersom ein samtidig ikkje vernar områda artane er avhengige av. Her i landet er problemstillinga først og fremst aktuell i samband med reduksjon i arealet av våtmark og gammalskog og bortfall av enkelte kulturlandskapstypar som følgje av endra driftsformer i landbruket.
Innføring av framande artar og øydelegging av leveområde blir rekna som dei største trugsmåla mot biologisk mangfald.
RAUDLISTER
For å oppnå større fokus på artar som er sjeldne, truga eller i tilbakegang, er det utarbeidd spesielle oversikter over slike artar, med ei vurdering av dagens bestand og bestandsutvikling. Det er dette som blir kalla raudlister. IUCN (International Union for the Conservation of Nature) gir ut slike lister på verdsbasis og mange land har gitt ut nasjonale raudlister. Den offisielle norske raudlista blir utgitt av Direktoratet for naturforvaltning. Dei siste åra har også enkelte fylkesmenn utgitt fylkesvise (regionale) raudlister. Meininga med slike raudlister er å rette fokus på regional bestandssituasjon og dermed sikre at tiltak blir gjennomført for å sikre levedyktige bestandar også på lokalt og regionalt plan. Nokre artar på den nasjonale raudlista kan vere relativt vanlege regionalt og lokalt. I slike tilfelle har det aktuelle fylket
eller den aktuelle kommunen eit særskilt forvaltingsansvar. Ei raudliste kan òg innehalde artar som er i framgang, men som i nær fortid har hatt sterkt reduserte bestandar.
Raudlistene må reviderast relativt ofte etterkvart som kunnskapen om artane aukar (situasjonen for enkelte artar kan òg endre seg relativt raskt). Nasjonale raudlister blir gjerne reviderte kvart femte år. Raudlista denne rapporten byggjer på er Norsk Rødliste 2006 (Kålås m.fl 2006). Denne nye raudlista er ein revidert utgave av den tidlegare raudlista Nasjonal rødliste for truede arter i Norge 1998 (DN 1999). Dei mest aktuelle kategoriane ein finn i den siste utgåva av den nasjonale raudlista er definerte under.
Utrydda - EX (Extinct)
Ein art vert rekna som Utrydda når det er svært liten tvil om at arten er globalt utrydda.
Utrydda i vill tilstand - EW (Extinct in the Wild)
Artar som ikkje lenger finst frittlevande, men kor individ framleis finst i dyrehagar m.m.
Regionalt utrydda – RE (Regionally extinct)
Ein art er Regionalt utrydda når det er svært liten tvil om at arten er utrydda frå aktuell region (her Noreg). For at arten skal inkluderast må den ha vore etablert reproduserande i Noreg etter år 1800.
Kritisk truga – CR (Critically Endangered)
Ein art er Kritisk truga når best tilgjengeleg informasjon indikerar at eitt av kriteria A-E for Kritisk truga er oppfylt.
Arten har då ekstremt høg risiko for utdøying (50 % sannsynlegheit for utdøying innan 3 generasjonar, minimum 10 år).
Sterkt truga – EN (Endangered)
Ein art er Sterkt truga når best tilgjengeleg informasjon indikerar at eitt av kriteria A-E for Sterkt truga er oppfylt. Arten har då særs høg risiko for utdøying (20 % sannsynlegheit for utdøying innan 5 generasjonar, minimum 20 år).
Sårbar - VU (Vulnerable)
Ein art er Sårbar når best tilgjengeleg informasjon indikerar at eitt av kriteria A-E for Sårbar er oppfylt. Arten har då høg risiko for utdøying (10 % sannsynlegheit for utdøying innan 100 år).
Nær truga – NT (Near Threatened)
Ein art er Nær truga når den ikkje tilfredstiller nokon av kriteria for CR, EN eller VU, men er nære ved å tilfredstille nokre av desse kriteria no eller i nær framtid.
Datamangel – DD (Data Deficient)
Ein art vert sett i kategori Datamangel når ingen gradert vurdering av risiko for utdøying kan gjerast, men det vert vurdert som mykje sannsynleg at arten hadde vorte satt på Raudlista dersom det fantest tilstrekkeleg med informasjon.
Livskraftig – LC (Least Concern)
Ein art vert klassifisert som Livskraftig når den ikkje oppfyller nokre av kriteria for kategorien CR, EN, VU eller NT, og ikkje er satt til kategoriane DD, NA eller NE.
Tabell 1. Raudlista viltartar i Gulen kommune. Klassifisering er gjort etter Kålås m.fl (2006).
Status i Noreg Artar Førekomst i Gulen Moglege lokale trugsmål
Kritisk trua (CR) Åkerrikse Sannsynleg tidlegare hekkefugl • Moderne jordbruk (m.a. tidlig slått) Lomvi Fåtallig trekk- og vintergjest • Oljesøl og drukning i fiskegarn
Sterkt truga (EN) Horndykkar Sjeldan streifgjest -
Hubro Fåtalig hekkefugl • Kraftlinjer
• Forstyrring på reirplassen
• Gjengroing av lynghei
Sårbar (VU) Hønsehauk Opptil 5 par • Redusert areal gammal furuskog
• Hogging av reirtre
Krykje Vintergjest -
Makrellterne Fåtalig men vanleg hekkefugl • Tilgong på føde (småfisk) Storlom Fåtalig hekkefugl • Drukning i fiskegarn
• Vassdragsregulering
Lunde Fåtalig vintergjest • Oljesøl og drukning i fiskegarn Dvergspett Fåtalig hekkefugl • Redusert areal lauvblandingskog
• Mangel på ståande død ved
Skeiand Fåtalig streifgjest -
Oter Fåtalig men vanleg • Drenering og utfylling av bekkar
• Drukning i fiskegarn Gaupe Streifdyr • Ulovleg og lovleg jakt
Nær truga (NT) Vandrefalk 3-5 par • Faunakriminalitet
Jaktfalk Mogleg fåtalig hekkefugl • Faunakriminalitet
Kvitryggspett Fåtalig men vanleg hekkefugl • Redusert areal gammalskog
• Mangel på ståande og død ved Songsvane Fåtalig vintergjest • Kraftlinjer
Tjuvjo Fåtalig hekkefugl • Tilgong på føde (småfisk)
Stær Vanleg hekkefugl -
Vipe Fåtalig hekkefugl • Moderne jordbruk
Fjellvåk Fåtalig hekkefugl -
Teist Mogleg fåtalig hekkefugl • Oljesøl og drukning i fiskegarn Kongeørn 4 par • Forstyrring på reirplassen
• Fanakriminalitet
Gråspett Fåtalig hekkefugl • Redusert areal eldre lauv- og blandingsskog
• Mangel på ståande død ved Sjøorre Trekk - og vintergjest • Oljesøl og drukning i fiskegarn Teist Mogleg sjeldan hekkefugl • Oljesøl og drukning i fiskegarn Skjeggflaggermus Truleg fåtalig • Uvisst
Havørna vart freda freda i 1968, men fram til då ”lukkast” det nesten å utrydda arten frå kystområda våre. I dag har bestanden tatt seg kraftig opp att, og Noreg har opp mot 50% av den totale europeiske bestanden. Havørna vart difor tidlegare oppført som omsynskrevjande på den nasjonale raudlista frå 1998 (Direktoratet for naturforvaltning 1999). Ved den nye rulleringa i 2006, vart havørna strøket frå denne raudlista på grunn av den positive bestandsutviklinga i Noreg og våre naboland. Under ”Prosjekt Havørn” har Magne Sleire ringmerka ungfuglar og fylgt med bestandsutviklinga i Gulen. Mykje av arbeidet hans har danna grunnlag for kartlegginga av reirområde i dette prosjektet. I Gulen har ein kartfesta opptil 9 territorium til havørn, men det kan tenkjast at Gulen kan ha så mange som 15 hekkande havørnpar. Lang kystline, grunne farvatn med holmar og skjer gjev gode jaktmoglegheiter for havørn. Lite inngrep, og elles bergveggar og innslag av eldre furuskog gjev mange også potensielle reirstader. Her er ei ung havørn fotografert under kontrollerte tilhøve ringmerking. Bilete under syner typiske grunne sjøområde som er optimale jakthabitat for havørn. Begge foto: Magnus Johan Steinsvåg.
7. STATUS FOR VILTET I GULEN
AMFIBIAR
Frosk Rana temporaria
Vanleg over store delar av Gulen.
Padde Bufo bufo
Relativ vanleg i heile Gulen.
Padde: Foto: Magnus Johan Steinsvåg.
KRYPDYR
Hoggorm Vipera berus
Stadvis vanleg art, og truleg utbreidd over det meste av kommunen.
FUGLAR
Blant landlevande virveldyr står fuglane i ei særstilling når det gjeld utbreiing og artsrikdom. I Gulen er det registrert 121 fugleartar. Av desse er omlag 100 registrerte som hekkefuglar.
Kartlegging av biologisk mangfald i 2003 synte at Gulen har alle dei sju hovudnaturtypane (Gaarder 2005). Gulen har varierte skogområde, fjell, hav og kyst. Men næringsrike våtmarksareal med næringsrike tjern m.v. finn ein lite av i Gulen. Det gjer at fleire artar knytt til slike område fell bort frå
”artsinventaret” for Gulen.
I samband med viltkartlegging vert på mange måtar den offisielle artslista frå prosjektet prisgitt lokale fugle- og naturinteresserte som har notert og rapportert inn sine observasjonar.
Ein viltkarteggar aleine kan ikkje med nokre dagars feltarbeid observera alle desse artane.
I Gulen er det fleire dyktige og naturinteresserte ressurspersonar, men det er ikkje etablert noko ”NOF-miljø” som ein t.d. finn andre stader i fylket. Det gjer at det offisielle
talet på observerte artar er noko lågt, samanlikna med andre kommunar i t.d.
Hordaland kor ein har sluttført viltkartleggingar, og kva som truleg er det reelle artstalet for Gulen kommune. Denne artslista må sjåast på som ei ”minimumsliste” med staus per 2006.
Kvalitetssikring av fugleobservasjonar Å artsbestemme fuglar i felt kan ofte vere svært vanskeleg, sjølv for erfarne ornitologar.
Enkelte artar er svært like av utsjånad, og faktorar som lysforhold, observasjonsavstand og obsevasjonstid gjer artsbestemminga ofte svært vanskeleg. For å kvalitetssikre fugleobservasjonar har Norsk Ornitologisk Forening, NOF, difor oppretta ekspertutval som vurderer innrapporterte observasjonar. Det regionale/fylkesvise organet for kvalitetssikring heiter LRSK (Lokal rapporterings- og sjeldenhetskomite), og det finst ein slik kommite i kvart fylke. Enkelte artsfunn må imidlertid godkjennast av ein nasjonal komité NSKF (Norsk Sjeldenhetskomité for fugl). Det er utarbeidd lister over kva artar som krev godkjenning av desse komiteane.
Artsfunn blir publiserte i årlege rapportar m.a. i NOF sitt nasjonale tidsskrift, Ornis Norvegica, av NSKF. Desse publikasjonane inneheld òg observasjonsdato, observasjonsstad og namn på observatør.
Denne viltrapporten følgjer NOF sin praksis på dette feltet. Blant artar som krev godkjenning er difor kun artar med funn godkjent av LRSK eller NSKF omtala og rekna som offisielle.
Meir stoff om LRSK sitt arbeid finn du på NOF-Sogn og Fjordane sine internettsider. Her er det m.a. lagt ut oppdaterte lister over artar som må godkjennast og rapporteringsskjema for nedlasting:
http://www.home.no/nofsf/index.htm
LOMMAR
Smålom Gavia stellata
Fåtalig hekkefugl. I motsetnad til storlomen hekkar smålomen ofta i mindre tjern og vatn.
Desse kan ofte vera fisketomme, men den er då avhengig av fiskerike vatn i nærleiken.
Storlom G. arctica Sårbar (VU)
Fåtalig hekkefugl. Har tilhald i fiskerike, gjerne større vatn. Storlomen har ein karakteristisk låt. Truleg 2-3 hekkande par. Storlomen er særleg utsett for endringar i vasstanden i vatnet, ettersom den plasserar reiret på torvbankar i vasskanten. Såleis er regulering av vassdrag m.v. særleg negativt for storlom.
På regionalt nivå er Gulen er ingen stor sjøfuglkommune, men det er likevel nokre område som peikar seg ut. Fleire øyar i ytre Gulen er t.d. verna som sjøfuglreservat; Lihellene, Kvernøya, Sognoksen og Ramsbarden. Dei vart i hovudsak verna for å sikra hekkeområde til sjøfugl. Her finn ein m.a. brukbare koloniar med måsefugl, samt terner. I desse områda er det også innslag av tjeld, strandsnipe og raudstilk. Truleg hekka det teist ytst i Gulen i 2001, og tjuvjo er sannsynleg hekkefugl her ute. Andefugl som ærfugl og siland er utbredt hekkefugl i ytre og midtre delar av Gulen. Grågås nyttar særleg Lihelleområdet som rasteområde undre trekk, men stadig fleire par vert observert sommartid (hekkefuglar). Enkelte område i Gulen har også viktig funksjon for sjøfugl vinterstid. Andefuglar som sjøorre, svartand, ærfugl og havelle nyttar som regel dei same beiteområda på vinteren. Særleg områda kring Lihellene i nord, og Fiskholmen og Litle Oska i sør er viktige for sjøfugl vinterstid. I periodar kan over 1000 individ svartand observerast ved Litle Oska (Stein Byrkjeland pers. medd). På bilete ser ein toppskarv som ligg på reir i ei hole i berget. Bilete er tatt under feltarbeid sommaren 2005, sør i Gulen. Det er det første offisielle hekkefunn av toppskarv i Gulen i nyare tid. Foto: Magnus Johan Steinsvåg.
DYKKARAR
Horndykker Podiceps auritus Sterkt truga (EN)
Sjeldan. Kun eit fåtal observasjonar i fylket. Eit individ observert på Byrknesøy 3/5-2003 (NOF-Sogn og Fjordane).
Horndykker fotografert i Trøndelag. Foto: Magnus Johan Steinsvåg.
Gråstrupedykker Podiceps grisegena
Sjeldan trekkgjest. Kun ein observasjon føreligg. Den vart observert sør for Hiserøya 2/2-2001 (Stein Byrkjeland pers. medd).
PELIKANFUGLAR Havsule Sula bassana
Sporadisk førekomst, flest observasjonar på hausten og vinterstid.
Storskarv Phalacrocorax carbo
Regelbunden vintergjest. Arten hekkar frå Trøndelagsfylka og nordover. Områda Ingebergskjera-Sauøy-Fiskholmen er truleg det viktigaste for storskarven vinterstid, m.a. 58 ind. Observert her (Stein Byrkjeland pers.
medd).
Toppskarv P. aristotelis
Fåtalig hekkefugl. M.a. eit hekkande par registrert hekkande ved Hillesøy sør i Gulen under feltarbeid 2005.
Gråhegre Ardea cinerea
Vanleg hekkefugl. Fleire hekkekoloniar av ulik storleik er kartfesta. Hekkar i hovudsak i plantefelt (gran m.v.).
Rastande grågås ved Nedrebø (Rutledalen) våren 2005. Området er ein fast rastestad for grågås. Grågåsbestanden har auka dei siste åra, og den vert også observert på Nedrebø og i øyane i ytre Gulen i hekketida. Foto: Magnus Johan Steinsvåg.
ANDEFUGLAR
Songsvane Cygnus cygnus Nær truga (NT)
Vintergjest. Songsvana hekkar i hovudsak i nordområda (Nord-Noreg), men overvintrar i sørlege delar av landet. Isfrie vatn har viktige funksjon som rastestad for songsvane vinterstid. Fleire vatn i Gulen har slik funksjon m.a. Gulenvatna, Midttunvatnet og Steinsvatnet.
Grågås Anser anser
Fåtalig, men etterkvart vanleg hekkefugl.
Hekkefugl m.a. på Børholmen, Kvernøya og Færøynaområdet. Det er også kartfesta rasteplassar for grågås i Gulen.
Kanadagås Branta canadensis
Observasjonar og hekkefunn i m.a. Masfjorden tydar også på at kanadagåsa kan ha tilhald i Gulen (Byrkjeland og Overvoll 2004).
Gravand Tadorna tadorna
Fåtalig og sporadisk førekomst. Eit individ observert Eidsbotnen i 2003.
Krikkand Anas crecca
Fåtalig hekkefugl. Tilhald i grunne næringsrike tjern.
Stokkand Anas platyrhynchos
Realtiv vanleg hekkefugl i grunne vatn og tjern i heile Gulen.
Skeiand Anas clypeata Sårbar (VU)
Fåtalig. 7 observasjonar føreligg frå Gulen i Vinteratlasprosjektet til Norsk Ornitologisk forening (Svorkmo-Lundberg m.fl. 2006).
Toppand Aythya fuligula
Truleg fåtalig hekkefugl. Arten har også truleg tilhald i Gulen utanom hekketida. Trivst i næringsrike tjern, også brakkvassområde.
Ærfugl Somatria mollissima
Utbredt hekkefugl i ytre og til dels midtre delar av Gulen. Stein Byrkjeland taksterte ærfuglbestanden i to deleområde den 12.05.2001:
Vassøyane-Hillesøy: 120 utfarga hannar.
Indre Takle-Kjeøy: 110 utfarga hannar.
Observasjonane tyder på at dette er blant dei viktigaste hekkeførekomstane til ærfugl i Sogn- og Fjordane (Stein Byrkjeland pers. medd).
Vinterstid peikar m.a. området Litle Oska- Vassøy- Røvla seg ut som viktige for ærfugl i tillegg til andre artar. 460 ærfugl vart observert her den 03.02.2001 (Stein Byrkjeland).
Frå toppen: ærfuglhann, stokkandhann og toppandhann.
Foto: Magnus Johan Steinsvåg.
Havelle Clangula hyemalis
Fast førekomst av overvintrande fugl. M.a. i området Ingebergskjera-Sauøy-Fiskholmen (Stein Byrkjeland pers. medd).
Svartand Melanitta nigra
Vintergjest. Tidvis store flokkar i avgrensa område vinterstid. 1300 individ observert 03.02.2001 ved Litle Oska (Stein Byrkjeland).
Sjøorre Melanitta fusca
Vintergjest. 7 individ observert 23.11.2001 i Lihella-Systeinen området. Hekker typisk i fjellområde kor den har god tilgang til botnlevande krepsdyr, m.a. på Hardangervidda.
Kvinand Bucephala clangula
Vanleg vintergjest. Vert ofte observert saman med siland, men er ikkje like talriks om den i Gulen.
Siland Mergus serrator
Relativ vanleg hekkefugl. Silanda er også vanleg vintergjest, men er meir spredt kring kommunen. 13 individ observert 02.02.2001 Tunsberg ved Sandøy (Stein Byrkjeland).
Laksand Mergus merganser
Truleg fåtalig førekomst vinterstid. Har normalt tilhald i isfrie innsjøar, brakkvassområde og på sjøen vinterstid.
ROVFUGLAR
Havørn Haliaeetus albicilla
Fåtalig hekkefugl. 9 ulike territorier (par) påvist.
Truleg kan det vera opp mot 15 hekkande par med havørn i Gulen. Havørna hekkar som regel i ei stor grov furu, men nyttar også fjellhyller som reirstad.
Øvst: Hønsehauk på åte. Nedst: Typisk reirlokalitet for hønsehauk i eldre, storstamma furuskog på høg bonitet.
Ved kysten kan av og til meir småvaksen skog nyttast, dersom næringstilgangen er god, og på Bømlo i Sunnhordland er det funne reir i buskfuru (Steinsvåg 2002). Blant dei viktigaste byttedyra er trastar, kråkefuglar og duer. Begge foto: Magnus Johan Steinsvåg.
Hønsehauk Accipiter gentilis Sårbar (VU)
Fåtalig hekkefugl. To territorier er kartfesta.
Truleg hekkar opp mot 5 par i Gulen.
Hønsehauken er i stor grad avhengig av større samanhengande barskogområde, men nyare studie syner at den også er fleksibel, og kan ta til takke med mindre skogteigar så lenge tilgangen til byttedyr er god (Steinsvåg 2002).
Sporvehauk Accipiter nisus
Truleg fåtalig men vanleg hekkefugl.
Sporvehauken er svært anonym og det er ofte få hekkingar som vert kartfesta. Reiret vert ofta plassert i granplantefelt, og sporvehauken er ein vanlig jeger å sjå ved fuglebrettet vinterstid.
Fjellvåk Buteo lagopus
Fåtalig hekkefugl. Særleg ved smågnagarår kan fjellvåken observerast høgareliggjande område. Fjellvåken er trekkfugl og smågnagarspesialist.
Kongeørn Aquila chrysaetos Nær truga (NT)
Fåtalig hekkefugl. 4 reirområde (par) registrert.
Kongeørna er knytt til fjellskog og opne fjellområde. Eit kongørnpar har til vanleg fleire reir dei bytar på å bruke, noko som også er stadfesta i Gulen. Vaksne fuglar kan ofte sjåast i reirområdet heile året, men ungfuglar trekk som regel ut mot kysten.
Tårnfalk Falco tinnunculus
Fåtalig hekkefugl. Hekkar i tørre og solvarme, høge bergveggar, gjerne med vegetasjonsrike berghyller. Smågnagarar utgjer den viktigaste føda. Tårnfalken er ein trekkfugl og forlet landet kring oktober.
Dvergfalk Falco columbarius
Fåtalig hekkefugl. Hekkar i område med stor tettleik av småfugl, ofte i frodige bjørkelier nære vatn på grensa mot høgfjellet. Trekkfugl, men overvintring kan førekomme.
Jaktfalk Falco rusticolus Nær truga (NT)
Trekkfugl og truleg sporadisk førekomst i trekktidene. Hekkar i fjellet, men ingen konkrete funn i Gulen.
Vandrefalk Falco peregrinus Nær truga (NT)
Fåtalig hekkefugl. Bestanden har auka dei siste 10-åra i Sør Noreg og 3 hekkande par er konstatert i Gulen. Den jaktar fugl over store område og hekkestadar er derfor vanskeleg påvisa. Det er sannsynleg at det er fleire par i Gulen enn det som til no er kartfesta.
Av hønsefuglane er nok orrfuglen den vanlegaste i Gulen. Fleire orreleikar er kartfesta under viltkartlegginga, men få av dei er særleg store. Større avgrensa leikar, med over 10 orrhanar er det få av. Både tiurleikar og orreleikar er viktige funksjonsområde for hønsefuglane, og kjenner ein til slike større leikar er det berre å melda i frå om det til viltansvarleg i kommunen!
Foto: Magnus Johan Steinsvåg.
HØNSEFUGLAR Orrfugl Tetrao tetrix
Ganske vanleg hekkefugl. Orrfuglen føretrekk variert høgareliggande skog, ofte bjørkeskog med innslag av opne parti innimellom.
Myrkantar og skogkantar mot gamle uteslåtter med god tilgang på lauvtre og rik undervegetasjon er ofte optimale område for orrfuglen. I skogbrukssamanheng kan det vera fordelaktig, for orrfuglen, å setje att store gamle bjørketre med raklar. Det er registrert fleire spelplassar for orrfugl i Gulen.
Storfugl Tetrao urogallus
Truleg fåtalig hekkefugl. Storfuglen er avhengig av mosaikkprega landskap beståande av naturleg gamal furuskog og kor ein finn innslag av myrar. Arten vert i stor grad påverka negativt av skogbruket ved drenering av myrar som er viktige oppvektsområde for kyllingar, og hogst av eldre furuskog.
Lirype Lagopus lagopus
Truleg fåtalig hekkefugl. Lirypa føretrekk område med skiftande vegetasjonsbilete (Pedersen 1994). Det er fleire faktorar som over tid er med å påverkar bestandane av lirype. Faktorar som kan tenkjast å ha negativ verknad på bestanden er m.a. endra bruk av utmarka ved lavare nivå i tradisjonelle aktivitetar som vedhogst og kvistsanking, endra beitebruk, klimaendringar, auka jaktpress, miljøgifter og bygging av kraftlinjer.
Fjellrype Lagopus mutus
Truleg fåtalig hekkefugl. Fjellrypa har tradisjonelt tilhald høgare til fjells enn lirypa.
Trivest på karrig lyngmark eller blokkmark heilt øvst i vierregionen og opp i lavregionen. I hekkesesongen finn ein ofte fjellrypa i vierregionen medan det på hausten trekk lenger opp i lavregionen. I Noreg har fjellrypa normalt tilhald i det same område året rundt.
