Viltet i Fusa

(1)

Viltet i Fusa

Kartlegging av viktige viltomr å de og status for viltartane

Fusa kommune og Fylkesmannen i Hordaland

2003

(2)

(3)

Viltet i Fusa

Kartlegging av viktige viltområde og status for viltartane

Fusa kommune og Fylkesmannen i Hordaland

2003

MVA-rapport 5/2003

Foto på framsida frå øvst (namn på fotograf i parantes):

Røy (Frode Falkenberg), makrellterne (Ingvar Grastveit), spor etter kvitryggspett (I. Grastveit), kvinender (I. Grastveit), hjort (I. Grastveit), stor salamander (Stein Byrkjeland).

Illustrasjonar er gjengitt med løyve:

Direktoratet for naturforvaltning: s 22, 23, 25, 26, 28, 30

(4)

(5)

Ansvarlege institusjonar og finansiering:

Fusa kommune og Fylkesmannen i Hordaland, Miljøvernavdelinga Rapport nr:

MVA-rapport 5/2003 Tittel:

Viltet i Fusa. Kartlegging av viktige viltområde og status for viltartane

ISBN: 82-8060-012-4 ISSN: 0804-6387 Forfattarar:

Olav Overvoll og Arne Stadaas Tal sider:

51 Kommunalt prosjektansvarlig:

Tor Johannes Hjertnes og Helene Dahl

Dato:

20.03.2003 Samandrag:

Etter initiativ frå Fylkesmannen si miljøvernavdeling, har Fusa kommune gjennomført ei kartlegging av viktige viltområde i kommunen. Målet med kartlegginga har vore å gje kommunen ei oppdatert oversikt over viktige viltområde til bruk i arealforvaltinga. Det er òg eit ønskje at kartlegginga skal føre til auka interesse for vilt og viltforvalting.

Medan det gamle viltkartet nesten utelukkande omhandla jaktbare artar, omfattar det nye kartverket alle viltartar i høve til det utvida viltomgrepet: Alle førekomande artar innan gruppene amfibiar, krypdyr, fugl og pattedyr. Det er lagt spesiell vekt på artar med økonomisk og rekreativ verdi (først og fremst hjortevilt), trua- og sårbare artar (raudlisteartar), område som er viktige for enkelte artar eller artsgrup- per og område som er spesielt artsrike.

Kartverket inneheld fire kart: Eit hjorteviltkart, eit småviltkart, eit kart med opplysningar unnateke of- fentlegheit og eit kart over prioriterte viltområde (viktige- og svært viktige viltområde). Karta føreligg hos kommunen i både trykt og digital form. Kartet over prioriterte viltoråde er vedlagt viltrapporten.

Rapporten er eit viktig supplement til karta og inneheld generelt stoff om viltforvalting, litt om korleis kartlegginga i Fusa har blitt gjennomført, ein omtale av dei ulike viltområda og ei fullstendig oversikt over alle viltartar som er registrerte i Fusa.

Det er avmerka 31 prioriterte viltområde i Fusa: 8 svært viktige og 23 viktige. Det kartfesta 19 sentrale trekkvegar for hjort. Det er registrert 186 viltartar i kommunen: 3 amfibium, 1 krypdyrart, 159 fugleartar og 23 pattedyrartar.

Ein har hatt avgrensa ressursar til kartleggingsarbeidet og resultatet må difor ikkje reknast som fullstendig. I ein del tilfelle er avgrensinga av område mindre presis enn ønskjeleg. Situasjonen for viltet kan også endre seg over tid, både naturleg og som ein følgje av tekniske inngrep og endra arealbruk.

Det er difor naudsynt å oppdatere kartverket med jamne mellomrom både for å fange opp endringar i arealbruk og ny kunnskap om viltet. Gjennom supplerande feltundersøkingar og opplysningar frå lokalkjende vonar ein at kartverket over tid kan bli både meir presist og meir komplett.

Referanse:

Overvoll, O. og Stadaas, A. 2003. Viltet i Fusa. Kartlegging av viktige viltområde og status for viltartane. – Fusa kommune og Fylkesmannen i Hordaland, MVA-rapport 5/2003: 1-51.

Emneord:

Viltkartlegging, biologi, zoologi, vilt, amfibiar, krypdyr, fuglar, pattedyr Fusa kommune

Postboks 24 5649 Eikelandsosen Tlf: 56 52 70 00, Fax: 56 52 70 01

www.fusa.kommune.no

Fylkesmannen i Hordaland Miljøvernavdelinga

Postboks 7310 5020 Bergen

Tlf: 55 57 22 00, Fax: 55 57 22 01

www.fylkesmannen.no/hordaland www.miljostatus.no/hordaland

(6)

(7)

FORORD

I ei tid då stadig nye naturområde blir utsette for inngrep av ulike slag, er det viktig å skaffe seg ei oversikt over område som er særleg viktige for det biologiske mangfaldet. Sidan ein stor del av arealplanlegginga skjer på kommunalt nivå, er det naturleg at også ei kartlegging av det biologiske mangfaldet skjer på dette nivået. I 1992 gav Noreg si tilslutning til Riokonvensjonen, ein internasjonal avtale der deltakarlanda forpliktar seg til å få oversikt over-, og ta vare på biologisk mangfald innan landegrensene sine. Nettopp den lokale forankringa i arbeidet med forvalting av biologisk mangfald vart un- derstreka i dette dokumentet.

Som eit første steg på vegen til å få ei betre oversikt over viktige naturområde har Fusa kommune no gjennomført ei kartlegging av viktige område for viltet. Det neste steget på vegen, ei oversikt over viktige naturtypar er like om hjørnet.

Viltkartlegginga i Fusa vart sett igang allereie i 1996 etter initiativ frå Fylkesmannen i Hordaland, Miljø- vernavdelinga, der Fusa, som ein av dei to første kommunane i fylket, vart oppfordra til å gjennomføre ei slik kartlegging. Grunnen til at arbeidet har tatt såpass lang tid må først og fremst tilskrivast res- sursmangel.

Kartlegginga har vore eit samarbeid mellom Fusa kommune og Fylkesmannen i Hordaland si miljø- vernavdeling, både når det gjeld praktisk arbeid og økonomisk. Arne Stadaas vart engasjert av Fusa kommune til å gjennomføre viltkartlegginga i samarbeid med kommunen sin miljøvernleiar og eit eige arbeidsutval. Stadaas har stått for innsamling av data og utarbeiding av manuskart. Innsamling av data har først og fremst skjedd gjennom intervju av lokale ressurspersonar med god kjennskap til lokale viltforhold. Vi ønskjer å rette ei stor takk til alle informantar! Karta er digitaliserte av Statens Kartverk Nordland og Fylkesmannen i Hordaland. Olav Overvoll ved Fylkesmannen si miljøvernavdeling stått for skriving og framstilling av rapporten.

Vi vonar viltkartlegginga kjem til nytte i den kommunale arealplanlegginga. Vi vonar òg at grunneigarar ser på karverket som ei moglegheit til å ta omsyn, og ikkje som eit hinder for næringsverksemd. Dei avmerka viltområda tyder ikkje vern, men bør sjåast på som ein ”ver varsam” plakat, der ein ønskjer at viltinteressene skal bli tekne særskilt omsyn til. Det er òg eit ønskje at viltrapporten skal vere med å auke kunnskapen og interessa for vilt blant kommunen sine innbyggjarar.

Eikelandsosen 20.03.2003

Helene Dahl Sigmund Sjursen

rådgjevar plan- og miljøsjef

(8)

(9)

INNHALD

FORORD... 5

INNHALD ... 7

INNLEIING ... 9

BAKGRUNN... 9

LOVGRUNNLAG... 9

INTERNASJONALE KONVENSJONAR... 9

ANDRE SENTRALE DOKUMENT... 10

KVIFOR SIKRE EIT MANGFALD AV VILTARTAR... 10

UTFORMING AV VILTKARTVERKET... 11

METODIKK FOR ARBEIDET I FUSA... 13

STYRING/ORGANISERING AV PROSJEKTET... 13

INNSAMLING AV INFORMASJON... 13

KARTFRAMSTILLING... 13

NATURGRUNNLAGET... 14

GEOGRAFI OG AREALBRUK... 14

LANDSKAP OG GEOLOGI... 14

KLIMA... 14

VEGETASJON... 14

PRIORITERTE VILTOMRÅDE I FUSA ... 15

SVÆRT VIKTIGE VILTOMRÅDE... 15

VIKTIGE VILTOMRÅDE... 16

TRUA OG SÅRBARE ARTAR I FUSA ... 18

GENERELT OM TRUA OG SÅRBARE ARTAR... 18

”RAUDLISTER” ... 18

STATUS FOR VILTET I FUSA... 21

AMFIBIUM... 21

KRYPDYR... 21

FUGLAR... 21

PATTEDYR... 31

KVA BØR KARTLEGGAST BETRE? ... 34

BRUKARINTERESSER I NATUREN OG KONFLIKTAR I FORHOLD TIL VILTET... 35

SKOGBRUK... 35

JORDBRUK... 35

FRILUFTSLIV OG FERDSEL... 35

JAKT... 36

ULOVLEG JAKT/ETTERSTREBING... 36

BUSTADOMRÅDE OG INDUSTRI... 36

VEGAR... 36

VASSKRAFTUTBYGGING... 36

KRAFTLEIDNINGAR... 37

AVFALL... 37

OPPDRETTSANLEGG... 37

LITTERATUR ... 38

VEDLEGG 1. ARTSLISTE ... 39

VEDLEGG 2. KART ... 45

SKOG OG JORDBRUKSAREAL... 47

HJORTEVILT... 49

PRIORITERTE VILTOMRÅDE... 51

(10)

(11)

INNLEIING

BAKGRUNN

Naturområda våre blir i aukande grad utsett for inngrep av ulike slag. Utbygging av bustadfelt, industri og infrastruktur utgjer eit stadig større press på areala. I denne samanheng er det viktig også å integrere viltinteressene i planarbei- det. Bakgrunnen for å lage eit viltkartverk er først og fremst eit ønskje om at viltinteressene i større grad skal bli tatt omsyn til i arealforvaltinga, først og fremst på lokalt nivå gjennom kommuneplanen sin arealdel, men òg på regionalt- og nasjo- nalt nivå. Dei offentlege brukarane av kartverket vil først og fremst vere kommunen, Fylkeskom- munen, Fylkesmannen og Direktoratet for naturforvaltning. Men kartverket vil òg være tilgjenge- lig for t.d. konsulentar i samband med konse- kvensanalysar og private reguleringsplanar.

Det er òg eit ønskje at viltkartverket skal vere med å auke kunnskapen og interessa for vilt blant kommunen sine innbyggjarar. Difor er det viktig at kart og viltrapport blir tilgjengeleg for skular og naturinteresserte i kommunen.

Tidlegare viltkart har vore prega av einsidig fo- kusering på det jaktbare viltet. Dei nye viltkarta er meir omfattande og skal i prinsippet omfatte alle viltlevande landpattedyr, fuglar, amfibiar og krypdyr. Dette er i tråd med det såkalla utvida viltomgrepet (jamfør viltlova sin § 2). Det er ikkje økonomisk mogleg å kartleggje alle viltartar, det er heller ikkje praktisk forvaltningsmessig sett.

Difor er det gjort eit utval over kva artar og arts- grupper ein ut frå lokale, forvaltningsmessige omsyn meiner det er viktig å få kartlagt. Typiske døme er vinterbeite og viktige trekkvegar for hjort, hekkeplassar for rovfugl, spelplassar for storfugl, sjøfuglkoloniar, våtmarkslokalitetar og spettelier (skogslier med gammal skog, eldre ospeholt og god tilgang på død ved). Førekoms- tar av trua- og sårbare artar står sjølvsagt òg sentralt. På denne måten ønskjer ein å kartfeste område som er av særskilt verdi for ulike viltartar, og som ein difor bør ta spesielle omsyn til i arealplanlegginga.

LOVGRUNNLAG

At ein skal ta omsyn til viltet og viltet sine leve- område er grunnfesta i lovverket. Viltlova er den mest sentrale, men fleire andre sektorlover har relevans for viltforvaltinga.

• Viltlova legg rammer for forvaltninga og ut- øving av jakt og fangst. Sentralt står føre- målsparagrafen, §1, som fastslår at viltet og viltet sine leveområde skal forvaltast slik at

naturen sin produktivitet og artsmangfald blir bevart. §7 fastset at omsynet til viltinteressene skal innpassast i arealplanlegginga i kommune og fylke. Innpassing av viltinteressene i arealplanlegginga krev solid kunnskap om viltet i det aktuelle planområdet. Kunnska- pen om ulike funksjonsområde må vere kartfesta, slik at arealplanleggjarar i sitt daglege arbeid kan ta dei naudsynte omsyn.

• Plan- og bygningslova av 1985 pålegg kom- munen m.a. å utarbeide kommuneplanar for arealdisponeringa der alle samfunnsinteres- ser, også viltinteressene, skal vurderast.

• Skoglova av 1965 legg rammene for bruk og utnytting av skogareala. Lova sitt føremål er å fremje skogproduksjon, skogreising og skogvern, men lova fastslår òg at det skal leggjast vekt på skogen sin funksjon som livsmiljø for plantar og dyr og som område for jakt og fiske. I Hordaland er ein relativt liten del av arealet skogkledd (ca. 17%), men skogsmiljøa er viktige viltbiotopar. Forvalting og drift av desse områda er difor svært viktige i viltforvaltingssamanheng.

• Naturvernlova. Områdevern og vern av en- keltobjekt skjer med heimel i naturvernlova.

Områdevern er eit viktig verkemiddel for å sikre spesielle naturområde.

• Friluftslova skal først og fremst avklare forhol- det mellom grunneigarar og friluftsfolk, men lova nemner òg at ferdsel i utmark skal føregå omsynsfullt overfor grunneigarar, brukarar og andre. Ein skal difor òg ta omsyn til viltet ved ferdsel i skog og mark.

• Lov om motorferdsel i utmark av 1977 har som utgangspunkt at motorisert ferdsel i utmark skal vere forbode. Lova sitt føremål er å regu- lere motorferdsel i ”utmark og vassdrag med sikte på å verne om naturmiljøet og fremme trivselen”. To tilhøyrande forskrifter av 1988 er òg sentrale her.

INTERNASJONALE KONVENSJONAR Noreg har ratifisert (underteikna og gitt si tilslutning til) fleire internasjonale avtalar som er sette i verk for å sikre det biologiske mangfaldet. In- ternasjonale avtalar forpliktar også på lokalt plan, fordi det er her den praktiske forvaltninga finn stad. Dei viktigaste internasjonale avtalene med relevans for viltet er:

• Ramsarkonvensjonen (1975) gjeld vern av våtmarksområde, særleg med tanke på fuglar.

• Washingtonkonvensjonen – CITES (1975) re- gulerer den internasjonale handelen med trua og sårbare viltartar.

(12)

10

• Bernkonvensjonen (1979) har som føremål å verne europeiske artar av ville dyr og plantar, og leveområda deira.

• Bonnkonvensjonen (1979) gjeld vern av trua og sårbare viltartar som regelmessig kryssar landegrensene (trekkjande artar).

• Riokonvensjonen eller biodiversitetskon- vensjonen (1993) legg opp til nasjonale pro- sessar der partane sjølv må identifisere biologisk mangfald som krev bevaringstiltak. Parta- ne er dessutan forplikta til å utvikle nasjonale strategiar for berekraftig bruk og bevaring av biologisk mangfald. Riokonvensjonen er den som i størst grad har konsekvensar på lokalt plan fordi den understrekar verdien av lokalt biologisk mangfald. Denne konvensjonen har truleg vore ei viktig årsak til at den nasjonale forvaltninga ønskjer å satse på ei landsdek- kjande, kommunevis kartlegging av biologisk mangfald.

ANDRE SENTRALE DOKUMENT

Fleire dokument utgjevne av styresmaktene er sentrale i forhold til viltforvalting. Gjennom stor- tingsmeldingane gir styresmaktene uttrykk for korleis ein ønskjer å forme politikken på spesielle område i åra framover. Her uttrykkjer ein gjerne politiske målsetjingar og kva verkemiddel ein vil setje i verk får å nå desse.

• St. melding nr. 13 (1992-93) om FN konferan- sen om miljø og utvikling i Rio de Janeiro

• St. prp. 56 (1992-93) Om samtykke til ratifise- ring av konvensjonen om biologisk mangfald

• St. melding nr. 31 (1992-93) Den regionale planleggingen og arealpolitikken

• Miljøverndepartementet sitt rundskriv til kommunane (T-937) ”Tenke globalt - handle lokalt”

• St. melding nr. 58 (1996-97) Miljøvernpolitikk for en bærekraftig utvikling. Dugnad for framtida.

• St. melding nr. 8 (1999-2000) Regjeringens miljøvernpolitikk og rikets miljøtilstand

• St. melding nr. 42 (2000-2001) Biologisk mangfald. Sektoransvar og samordning

KVIFOR SIKRE EIT MANGFALD AV VILTARTAR

Grunnen til at vern av viltet har blitt gjenstand for både internasjonale- og nasjonale lovverk og av-

talar er mange, men dei fleste er bygde på er- kjenninga at vi sjølve er ein del av naturen og er heilt avhengige av naturprodukt for å overleve.

Grovt sett kan argumenta delast inn i tre hovud- grupper:

• Økonomiske- og materielle argument: Men- neska har til alle tider vore avhengig av viltet for å overleve, og i nyare tid har viltet mange stader blitt ein viktig økonomisk ressurs. Sjølv om ikkje alle dyreartar er like viktige økono- misk og materielt i dag, kan mange artar truleg bli viktige for oss i framtida. Eit genetisk mang- fald er òg av betydning for menneska si mate- rielle og økonomiske utvikling. Husdyra våre er framavla frå eit fåtal ville artar. Ved stadig seleksjon på enkelte eigenskapar dukkar det nesten alltid opp uforutsette problem, ved at visse uønskte eigenskapar følgjer dei ønskte.

Seleksjon på eit fåtal eigenskapar fører òg til tap av genetisk variasjon. Ville populasjonar kan i denne samanheng vere viktig som kjelde til ”nytt” genetisk materiale. Genforsking på ville dyr kan òg vere viktig i samband med vidare husdyravl fordi det hjelper oss til å forstå dei naturlege seleksjonsmekanismene.

• Kulturelle- og estetiske argument: Storviltjakta kan vere ein økonomisk viktig ressurs, men det er neppe økonomien som er drivkrafta bak jegeren sin motivasjon for å drive jakt. Jakt har lange kulturelle tradisjonar, og det å drive jakt er kanskje òg ein del av mennesket sin nedar- va biologi. Både for jegeren og andre natur- og friluftsinteresserte, er opplevinga av naturen i seg sjølv ofte det viktigaste. Og sjølv om sær- interessene er mange (fotografering, ornitologi, botanikk, bærplukking, mosjon osv.), er eit mangfald av viltartar ofte ei kjelde til rikare na- turoppleving.

• Etiske- og moralske argument: Mennesket er den einaste dyrearten som med fullt medvit kan utrydde andre artar. Dette gir oss eit sær- skilt ansvar. Mange hevdar at alle levande or- ganismar har den samme retten til eksistens, uavhengig av om dei synes til nytte eller skade for mennesket. Vi har òg eit ansvar i forhold til framtidige generasjonar sine moglegheiter for naturbruk og naturopplevingar.

(13)

UTFORMING AV VILTKARTVERKET

Dei ulike viltartane set ulike krav til leveområdet sitt. Leveområdet skal dekke fleire funksjonar, først og fremst næring, hekke-/yngleplass og skjul. Nokre artar er spesialiserte, medan andre artar er meir tilpasningsdyktige og kan finnast i ei rekkje ulike biotopar. Enkelte små plante- og in- sektetarar kan klare seg med leveområde på berre nokre titals kvadratmeter, medan t.d. høn- sehauken gjerne brukar eit areal på 20-50 km². Dei store rovdyra er ekstreme i sitt krav til storleik på leveområde. T.d. reknar ein med at ei familiegruppe av gaupe (ho med to ungar) treng eit leveområde på ca. 500 km². Einslege hann- gauper kan ha leveområde på opptil 1500 km². Det som først og fremst bestemmer storleiken på leveområdet er næringstilgangen. Kor stort leveområde eit individ eller eit ynglepar med ungar treng kan variere geografisk, alt etter lokal næringstilgang. For mange artar forandrar kravet til leveområde seg også med årstidene, både når det gjeld storleik og kvalitet.

Desse momenta gjer viltkartlegginga komplisert og det er umogleg å fange opp alle viktige funk- sjonsområde for alle artar. Ein har difor vore nøydd til å gjere eit utval. Utvalet er gjort ut frå kunnskap om dei ulike viltartane sin biologi og førekomst i kombinasjon med praktiske omsyn.

Enkelte område er relativt enkle å avgrense, som t.d. viktige våtmarksområde, faste hekkeplassar og spelplassar. Det er atskillig verre å avgrense ein art sitt leveområde, og ei slik avgrensing må bli skjønsmessig. Når det gjeld le- veområde har ein lagt vekt på å kartfeste områ- de for arealkrevjande og/eller fåtalige artar med spesielle biotopkrav. Slike artar knyter det seg ofte store forvaltingsmessige utfordringar til fordi leveområda, grunna storleiken, ofte blir utsett for fragmentering (blandt dei mest aktuelle artane i Hordaland er villrein, hønsehauk, storfugl, kvitryggspett).

Viltkartverket er samansett av fire kart:

1) Hjorteviltkartet inneheld informasjon om hjor- teviltet sine viktigaste beiteområde og trekkvegar (kun hjort er aktuell i Fusa). Når det gjeld beite- område for hjort kan enkelte vinterbeite vere viktige å få kartfesta. Dette gjeld helst i område der det er sannsynlig at tilgang på vinterbeite kan vere ein minimumsfaktor i snørike vintrar.

2) Småviltkartet inneheld ei oversikt over viktige forekomstar og funksjonsområde for småviltet. I praksis dreier denne informasjonen seg stort sett om fuglar. Men spesielt viktige forekomstar for amfibiar kan òg vere viktig å kartfeste (t.d. alle forekomstar av stor salamander og viktige gyte- plassar for frosk og padde).

3) Kartet med skjerma opplysningar (unntatt of- fentleg innsyn) inneheld m.a. hekkeplassar for rovfugl og spelplassar for storfugl. Desse opplysningane er untatt offentligheit fordi det kan tenkast at opplysningane kan bli misbrukt og at allmen kjennskap til dei kan vere til skade for den aktuelle arten. Karta vil vere tilgjengelege for sakshandsamarar i kommunen og hos Fylkes- mannen, og vil først og fremst bli nytta i tilfelle der ein står framfor konkrete arealinngrep.

4) Prioriteringskartet (vedlegg) er framstilt med grunnlag i dei tre andre karta og viser område der viltet bør ha høg prioritet. Dette kartet vil vere det viktigaste når det gjeld å trekke opp dei store linjene i arealplanlegginga. Ein deler dei prioriterte viltområda i to kategoriar; svært viktige viltområde og viktige viltområde.

Svært viktige viltområde

Dette er område som ut frå artsførekomstar og funksjon blir vurderte å vere spesielt viktige. I desse områda bør viltinteressene bli tillagt avgjerande vekt i areal-planlegginga. Tekniske inngrep som fø- rer til forringing av områda sin verdi for viltet er uønskt. Det same gjeld tiltak som fører til auka ferdsel og forstyrringar i området. Ved planlegging av tiltak eller aktivitetar i slike område er det viktig at viltansvarlege på kommune- og fylkesnivå og blir kontakta tidleg i planprosessen slik at negative konsekvensar blir så små som mogleg.

Viktige viltområde

Også i desse områda bør ein gi viltinteressene høg prioritet i arealsaker. Desse områda har ikkje like avgjerande kvalitetar for viltet som dei svært viktige viltområda. Likevel gjeld dei same retningslinjene her.

Det er viktig å presisere at ein også i områda utan- for dei prioriterte viltområda, jamf. Viltlova, pliktar å ta normale omsyn til viltet!

Mange mindre område som ikkje har kome med i denne viltkartlegginga kan likevel reknast som verdfulle viltområde (i alle fall samla sett). Dette gjeld typisk område med frodig skog i kantar mot kulturmark, kantskog langs elvar og bekkar, mindre vatn/tjørn og område med rik lauvskog i kulturland- skap og busette område. Sjølv om desse områda ikkje er viste på viltkartet, er det viktig å vere medvi- ten på at slike område kan vere rike viltbiotopar.

Sjølv om eit område blir klassifisert som viktig- eller svært viktig viltområde, legg ikkje dette i seg sjølv restriksjonar på vanleg næringsverk-

(14)

12 semd som t.d. skogsdrift. Ein oppfordrar imidlertid den enkelte grunneigar til å ta særlege omsyn i slike område og rådføre seg med personar i lokal- og regional forvaltning, med fagkompetanse innan viltbiologi, før eventuelle inngrep.

Viltrapporten er ein viktig del av viltkartverket.

Her finn ein mellom anna ei skildring av dei viktigaste viltområda med ei grunngjeving for kvifor dei har fått høg prioritet. I tillegg blir alle dei ulike artane som er registrert i kommunen omtala.

Mange av artsomtalane dannar viktig bakgrunn for å kunne sette artsinformasjonen på karta i rett perspektiv.

Viltkartverket er tilgjengeleg både i trykt- og digital form. Det komplette viltkartverket blir oppbe- vart av kommunen og Fylkesmannen si miljø- vernavdeling. Hos Fylkesmannen blir opplysningane lagt inn i Naturbasen, ein nasjonal database for kartfesta naturinformasjon. Vilt- rapporten og kart over prioriterte viltområde bør elles gjerast tilgjengeleg for alle som jobbar med arealplanlegging i kommunen, t.d. teknisk kontor og landbrukskontoret, og kan med fordel delast ut til skular, organisasjonar og interesserte ein- skildpersonar.

Oppdatering og revisjon av viltkarta Fordi ein har hatt avgrensa ressursar til kartleggingsarbeidet må resultatet ikkje reknast som fullstendig. Det er fullt mogleg at enkelte område som burde ha blitt klassifisert som prioriterte viltområde kan ha blitt oversett eller at enkelte prioriterte viltområde har fått for vid avgrensing. Gjennom revideringar, som inklude- rer informasjon både frå publikum og feltarbeid utført av fagfolk, vonar ein imidlertid at presi- sjonen i viltkartverket vil kunne forbetrast med tida.

Jamleg oppdatering av viltkartverket er viktig for å 1) påføre ny kunnskap og 2) fange opp eventuelle endringer i viltet sin bruk av arealet, anten det skuldast naturlege endringer eller endringar som følge av tekniske inngrep. Det blir anbefalt ein årlig gjennomgang av kartverket i samråd med Fylkesmannen for påføring av nye opplysningar eller korrigeringar. Det blir også anbefalt ein hovudrevisjon kvart fjerde år, i samband med revisjon av kommuneplanen.

Har du nye opplysningar eller forslag til justeringar?

Meld gjerne frå til kommunen!

(15)

METODIKK FOR ARBEIDET I FUSA

STYRING/ORGANISERING AV PROSJEKTET Prosjektansvarleg har vore miljøvernleiar Tor Johannes Hjertnes. Rammene for kartlegginga, avgrensing av viltområde og vekting (verdiset- ting) av viltområda har blitt diskutert og fastsett av ei arbeidsgruppe med representantar frå grunneigarlag, ulike brukar- og interessegrupper, kommune, Fylkesmannen og prosjektmedarbei- daren.

Arbeidsgruppe Tor Johannes Hjertnes

Fusa kommune, miljøvernleiar, prosjektansvarleg

Helene Dahl

Fusa kommune, Landbrukskontoret

Nils Fykse

Fusa kommune, Landbrukskontoret

Hans Berland

Grunneigarrepresentant

Terje Sørås

Fusa Jakt- og Fiskelag

Stig Vindenes

Fusa Natur og Ungdom

Arne Stadaas

Viltkartleggar/prosjektmedarbeider

Ingrid Danielsen

Fylkesmannen si miljøvernavdeling (til 1999)

Olav Overvoll

Fylkesmannen si miljøvernavdeling (frå 1999)

INNSAMLING AV INFORMASJON

Innsamling og kartfesting av viltopplysningar har blitt gjennomført av viltkartleggaren. Følgjande informasjonskjelder er nytta:

• Intervju med personar med god kjennskap til lokale viltforhold

• Områdeopplysningar frå Naturbasen ved Fyl- kesmannen si miljøvernavdeling

• Tidlegare viltkart

• Litteratur

• Eigne feltregistreringar

KARTFRAMSTILLING

Viltkarta er utarbeidd i målestokk 1:50 000. Kart- framstillinga er gjort av konsulent og Fylkes- mannen si miljøvernavdeling etter manuskart utarbeidd av viltkartleggjar og arbeidsgruppa. In- formasjon innhenta gjennom intervju og opplysningar frå lokalkjende er vurderte av arbeidsgruppa. Elles er den generelle metoden for kartframstilling nærmare skildra i DN-handbok 11 (DN 1996).

Kva prioritet eit viltområde har fått (svært viktig eller viktig) er avhengig både av kva artar som er registrert i området og kva funksjon området har.

Prioriteringa er gjort av arbeidsgruppa ut frå ei vurdering av kartfesta informasjon. Kunnskap om dei forskjellige viltartane sin økologi har vore viktig ved vurdering av materialet.

(16)

14

NATURGRUNNLAGET

GEOGRAFI OG AREALBRUK

Fusa kommune ligg i Hordaland fylke ca. 70 km søraust for Bergen og grensar til Samn- anger kommune i nord, Kvam i aust og Kvinn- herad i sør. Fusa er ein typisk fjordkommune, med geografiske avgrensingar mot fjordar og høgareliggande fjellparti: Bjørnefjorden og Samnangerfjorden i vest, Hålandsdalsfjella i nord og Gravdalsfjella i aust.

Kommunen sitt areal er ca. 380 km² og talet på innbyggjarar er ca. 3600. Utmarksareala er store og primærnæringane jord- og skogbruk, er viktigaste næringsveg i kommunen. Av kommunen sitt areal er ca. 58% skog, 4.5% dyrka mark, 3% beitemark o.l. og ca. 18% ligg over skoggrensa.

LANDSKAP OG GEOLOGI

Landskapet i Fusa er variert, med både kyst- landskap, relativt opne jordbruksområde, trange dalføre og bratte fjell. Berggrunnen er sterkt vekslande, frå sure bergartar og grunn- fjell til meir næringsrike og sterkt omdanna kambrosilurske bergartar. Kommunen sitt hø- gaste punkt er Tveitakvitingen, 1299 moh.

KLIMA

Fusa kommune ligg i ei sone med klart kystpå- verka (klart oseanisk seksjon) klima, typisk for ytre og midtre fjordstrøk på Vestlandet (Moen 1998). Ved kysten er klimaet prega av milde vintrar og kjølige somrar, medan det i typiske innlandsklima er varme somrar og kalde vintrar. Fusa ligg altså ein stad imellom desse yt- terpunkta.

Klimatisk er området Fusa ligg i prega av mange dagar med nedbør, vanlegvis meir enn 180 dagar i året (Moen 1998). Årsnedbøren er

òg høg, vanlegvis meir enn 1000 mm, og 1500-2000 mm er ikkje uvanleg. Topografien gjer at det lokalt kan vere nokså store variasjonar. Dette gjeld også temperaturar. Gjennom- snittleg månadstemperatur for januar ligg typisk på 0-4°C, tilsvarande for juli er 12-16°C.

Årsmiddeltemperaturen er 6-8°C.

Dei indre dalføra og høgareliggande delane av kommunen kan ha eit nokså langvarig snødek- ke, men kystnærleiken gjer at snødekket i låg- landet som regel er tynnt og meir kortvarig.

Men også her er det store lokale variasjonar.

VEGETASJON

Klimaet påvirkar sjølvsagt òg vegetasjonen. Tre klimatiske faktorar er viktige når det gjeld på- verknad på plantedekket: Temperaturen i vekstsesongen, temperaturen om vinteren (frost) og nedbør. Kva klima ein har er igjen avhengig av breiddegrad, høgde over havet og avstand frå kysten.

Dei dominerande vegetasjonssonene i Fusa er sørboreal sone (edellauv- og barskogsone) og boreonemoral sone (sørlig barskogsone) (Moen 1998). Furuskog er den dominerande skogtypen og utgjer over halvparten av skogarealet i Fusa.

I solvente lier finn ein gjerne varmekrevjande artar som eik, ask, alm, lind og hassel. Varmekjæ- re lauvtre er fleire stader skogdannande og den største finn ein i Hopslia, nord i kommunen på grensa mot Samnanger. Den varmekjære lauv- skogen dekkjer likevel eit relativt lite areal og utgjer berre vel 3% av skogarealet. På skrinnare mark og i høgareliggjande område er bjørka det vanlegaste treslaget saman med furu og fleire stader dannar bjørkeskogen grensa mot fjellet.

(17)

PRIORITERTE VILTOMRÅDE I FUSA

Gjennom viltkartlegginga er det avgrensa 31 prioriterte viltområde i Fusa: 8 svært viktige- og 23 viktige. I tillegg er det registrert 19 sentrale trekk- ruter for hjortevilt. I det følgjande blir kvart enkelt av dei prioriterte viltområda gitt ein kort omtale.

Nummera på dei ulike viltområda refererer til områdenummera på kartet over prioriterte vilt- område bak i rapporten.

Det meste av informasjonen om om viltområda i denne rapporten er innhenta gjennom intervju med lokalkjende, supplert med synfaringar 16.12.2001 og 30.03.2002. Ei god fagleg vurdering og presis avgrensing av områda er vanskeleg på eit slikt grunnlag. Den følgjande omtalen av dei prioriterte viltområda er difor nokså kort- fatta. Ei prioritert framtidig oppgåve må vere feltregistreringar i alle desse områda. Det vil kunne danne grunnlag for ei noko anna prioritering og områdeavgrensing enn i dag. Berre område der ein har god dokumentasjon på viktige viltverdiar har fått høgaste prioritet.

SVÆRT VIKTIGE VILTOMRÅDE 1 Sævellavatnet

Større vatn på grensa mot Samnanger. Vatnet er ein av to kjende hekkeplassar for storlom i Fusa. Berre ca. 10 hekkeplassar for denne arten er kjent i Hordaland. Storlomen er svært utsett i forhold til regulering av innsjøar fordi reiret blir plassert heilt i vasskanten. Minken kan truleg òg representere eit problem. Ein del druknar i fiskegarn og dette har òg skjedd i Sævellavatnet. Storlomen er svært var for forstyrringar på hekkeplassen frå t.d. fritidsfiska- rar på land og i båt. RV 13 går langs vestsida av vatnet og det ligg eit par hytter på austsida.

Det bør ikkje skje ytterligare inngrep ved vatnet. Lokaliteten bør overvakast med omsyn til stabilitet som hekkeplass for arten.

2 Erdalen-Nonkam-Rennesvik

Større furuskogsområde sør for Eikelands- osen, rundt Rødsfjellet og ned mot Henanger- vatnet. Området er viktig leveområde for storfugl og det finst truleg 2-3 leikar i området. I dei høgareliggande områda finn orrfuglen gode le- veområde. Kvitryggspett og gråspett skal vere registrert i området. Den einaste sikre hekkeplassen for hønsehauk i Fusa ligg i dette om- rådet. Området er trua av hogst.

3 Vinnesleiro

Grunt blautbotnområde i sjøen. Ein sjeldan na- turtype i distriktet. Det viktigaste rasteområdet for vadarar i Fusa. Også viktig beiteområde for andefugl og gråhegre. Området er verna etter

naturvernlova som våtmarksreservat (Vin- nesleiro naturreservat). Vinnesleiro er det en- keltområdet i Fusa der det er registrert flest fugleartar.

4 Gåseskjer, Steglholmen og Knappholmen Det viktigaste hekkeområdet for måsar og ter- ner i Fusa. Gåseskjer og Steglholmen er verna som sjøfuglreservat. Knappholmen er tatt med i området grunna ein gråhegrekoloni som er den største kjende i Fusa med ca. 20 reir.

5 Yddal

Sentrale delar av Yddalen barskogreservat.

Området er prega av gammal furuskog på va- rierande bonitet, men inneheld òg område med edellauvskog. Store delar av skogen er relativt gammal med godt innslag av død ved. Dette, saman med fleire eldre ospeholt, gjer området til eit svært viktig område for spettar. Fem spet- teartar (gråspett, grønspett, dvergspett, flagg- spett og kvitryggspett) er registrerte i området, og av desse er gråspett og kvitryggspett konstatert hekkande. Området er òg viktig for storfugl og inneheld gode kyllingbiotopar (myrkan- tar og blåbærfuruskog) og minst ein spelplass.

Hønsehauk hekkar sannsynleg i eller nært om- rådet og blir ofte sett jaktande. Også i dette område finst fleire tjørn med stor salamander.

6 Geitaknottane

Område prega av fjell i dagen og lyngrik, skrinn furuskog. Området har mange mindre tjørn og er ein del av Geitaknottane naturreservat, som vart oppretta med tanke på vern av ein av Eu- ropas største førekomstar av stor salamander.

7 Nesbjørhovda

Variert skogområde med både gammal furuskog og lauvskog. Områda med gammal furuskog er viktig leveområde for storfugl. Spesielt lauv-skogsliene i ytre delar av området er viktig vinterbeite for hjort. Havørn hekkar innan om- rådet.

8 Håvikvatnet

Ein av to kjende hekkeplassar for storlom i kommunen. Vatnet ligg på grensa til Kvinnhe- rad og reirplassen ligg truleg i Kvinnherad kommune. Fylkesvegen går lags vestkanten av vatnet, men elles er det små inngrep her. Som for Sevællavatnet bør det ikkje skje ytterligare inngrep i strandsona av vatnet og lokaliteten bør overvakast med omsyn til stabilitet.

(18)

16 VIKTIGE VILTOMRÅDE

9 Hope-Odnaråsen

Variert skogområde vest for RV 13, heilt nord i kommunen. Mesteparten av skogen er furu- og blandingsskog, men sentralt i området ligg Hopslia, ein svært rik edellauvskog. Området, og spesielt Hopslia er eit viktig vinterbeite for hjort. Dei kringliggjande furuskogsområda er viktig leveområde for storfugl. Området har utvilsamt også andre kvalitetar, men her trengs det betre dokumentasjon.

10 Tverrdalen-Bjergabrotet

Furuskogsdominert område aust for RV 13 heilt nord i kommunen. Området er viktig som leveområde for storfugl og det er registrert ein leik i området.

11 Beljaråsen

Furuskogsområde viktig som leveområde for storfugl.

12 Lundervik

Grunn bukt inst i Eikelandsfjorden. Viktig bei- teområde for sjøfugl og ender.

13 Ragnhildstveit

Viktig våtmarksområde i sørenden av Skjel- breidvatnet. Næringsøksområde for andefugl, m.a. Stokkand, toppand og kvinand. Myrpartiet mot dyrkamark er næringsøksområde for vade- fugl, m.a. vipe og enkeltbekkasin.

14 Storebøhaugane

Område med gammal furuskog med innslag av bjørkeskog og gran. Oppgitt som viktig hekke- og næringsøksområde for spetter. Gråspett og kvitryggspett er registrert. Området skal vere eit viktig vinterbeite for hjort. Ein del flatehogst og treslagsskifte har redusert verdien av områ- det som viltområde.

15 Storåsen

Område med eldre furuskog. Viktig leveområ- de for storfugl. Truleg òg viktig spettebiotop.

16 Russåsen

Område med eldre furuskog. Viktig leveområ- de for storfugl. Truleg òg viktig spettebiotop.

17 Gjønavatnet ved Eide

Grunn bukt ved utosen av Gjønavatnet. Viktig beiteområde for andefugl, særleg vinterstid.

M.a. siland, kvinand og sangsvane.

18 Skogseid-Teigland

Område med gammal furuskog og lauvskog.

Leveområde for storfugl og spettar. Det er registrert ein tiurleik i området.

19 Vinnes-Dalland-Kvåle

Furudominert skogområde viktig som vinterbei- teområde for hjort. Det skal vere registrert kvitryggspett i området.

20 Haugsåsen-Storskardnuten

Variert skogområde. Sørlege del av området mot Strandvik er meir lauvrikt. Dette området er viktig som beiteområde for hjort. Nordlege og høgareliggande del av området er dominert av gammal furuskog or er viktig leveområde for storfugl.

21 Langedalen

Spetteli med furu og lauvskog. Grønspett registrert. Området bør synfarast og vurderast nærmare.

22 Skoltane-Gråhaug

Variert område med skrinn furuskog, bjørke- skog og fjell i dagen. Nedste del av området er viktig vinterbeite for hjort. Øvre del viktig leve- område for storfugl. Det er òg registrert kvitryggspett i området, men området inngår truleg som ein del av eit større leveområde.

23 Kampen

Sørvendt furu- og lauvskogsli ved Henanger- vatnet. Viktig vinterbeit for hjort. Området har truleg òg kvalitetar som spettebiotop, men dette bør dokumenterast.

24 Tomraåsen

Furu- og blandingskogsskogsområde viktig for storfugl. Truleg viktig spetteområde.

25 Engjavik-Mjånes-Selsvoll

Viktig beiteområde for hjort. Nordlege og høga- religgande delar av området er dominert av furuskog, medan sørvendte lier og lavareliggan- de område er lauvskogsdominert, for det meste bjørkeskog. Også ein del kulturmark med innslag av hagemarkskog. Åsryggen Steinen er kledd med gammal furuskog og er eit viktig leveområde for storfugl. Skogen sin alder gjer området interessant også for spetter.

26 Vasshaugane-Totnafjellet

Skogområde dominert av eldre furuskog. Viktig område for storfugl. To leikar er registrert i om- rådet.

27 Dyrdalsegga

Skogområde dominert av eldre furuskog. Viktig område for storfugl. Ein leik er registrert i om- rådet.

(19)

28 Femanger-Hjartnes

Variert skogområde med furublandingskog og lauvskog dominert av bjørk. Området er først og fremst viktig som beiteområde for hjort, men har kvalitetar som gjer det aktuelt som leveom- råde for storfugl og spetter.

29 Åsen, Sundvor

Furuskogsområde. Viktig område for storfugl.

Det er registrert ein leik i området. Området har kvalitetar som òg gjer det aktelt som yng- leområde for kvitryggspett.

30 Austefjord

Område dominert av gammal, lyngrik furuskog.

Lia ned mot Austefjord er lauvdominert. Indre

delar av området ligg innanfor Yddalen barskogreservat. Viktig leveområde for storfugl, og to spelplassar ligg innan området. I området rundt Stevatnet og Krokvatnet er det registrert kvitryggspett, men hekking er ikkje konstatert.

Området må likevel reknast som viktig også for denne arten. Skogen er stadvis storvokst og innslaget av død ved er godt. Lia ned mot Aus- tefjorden og Austefjord er eit viktig beiteområ- de for hjort.

31 Kyrkjehovda-Hatledalsåsen

Området er dominert av gammal furuskog. Vik- tig leveområde for storfugl og spettebiotop.

Betre dokumentasjon er ønskjeleg.

(20)

18

TRUA OG SÅRBARE ARTAR I FUSA

GENERELT OM TRUA OG SÅRBARE ARTAR Mange plante- og dyreartar er naturleg sjeldne, men mange er i tilbakegang som følgje av menneskeleg aktivitet. Her er lista opp nokre viktige typar trugsmål mot biologisk mangfald:

Handel med ville dyr er den tredje største illega- le marknaden på verdsbasis og særleg i tropiske strøk kan samling vere eit problem for allereie fåtalige artar. I vårt land er slik ulovleg handel i første rekkje knytt til rovfuglar og då særleg vår største falk; jaktfalken.

Intensiv jakt eller forfølging har ført til at enkelte dyreartar har blitt utrydda eller gått kraftig tilbake. Døme frå vårt land er fjellrev og dei store rovdyra gaupe, ulv, bjørn og jerv.

Miljøgifter utgjer eit alvorleg trugsmål mot enkel- te artar. Rovdyr er spesielt utsette, fordi giftstoffa blir meir konsentrerte for kvart ledd i nærings- kjeda. Vandrefalken er eit klassisk døme på dette: Bruk av DDT i landbruket førte til at vandrefalken fekk problem med reproduksjonen (eggskalfortynning), og bestanden gjekk kraftig tilbake. Etter at bruken av DDT vart forbode har bestanden tatt seg opp att og er framleis i vekst.

Innføring av framande artar. På mange av Stille- havsøyane står mange bakkerugande fugleartar i ferd med å forsvinne som ei følgje av introduksjon av katt og rotter. I vårt land er minken eit døme på introduksjon av ein art som har fått uheldige følgjer (Minken er opprinneleg ein nordamerikansk art som vart importert til Noreg som pelsdyr). Mange sjøfuglkoloniar på øyar nær fastlandet lid periodevis store tap grunna minken sin predasjon på egg og ungar.

Øydelegging av naturtypar og leveområde. Det hjelper lite å verne artar dersom ein samtidig ikkje vernar områda artane er avhengige av.

Her i landet er problemstillinga først og fremst aktuell i samband med reduksjon i arealet av våtmark og gammalskog og bortfall av enkelte kulturlandskapstypar som følgje av endra driftsformer i landbruket.

Innføring av framande artar og øydelegging av leveområde blir rekna som dei største trugsmåla mot biologisk mangfald.

”RAUDLISTER”

For å oppnå større fokus på artar som er sjeldne, truga eller i tilbakegang, er det utarbeidd spesielle oversikter over slike artar med ei vurdering av dagens status (bestand og bestands- utvikling). Det er dette som blir kalla raudlister.

IUCN (International Union for the Conservation of Nature) gir ut slike lister på verdsbasis og mange land har gitt ut nasjonale raudlister. Den offisielle norske raudlista blir utgitt av Direktora-

tet for Naturforvaltning. Dei siste åra har også enkelte Fylkesmenn utgitt fylkesvise (regionale) raudlister. Meininga med slike raudlister er å rette fokus på regional bestandssituasjon og der- med sikre at tiltak blir gjennomført for å sikre le- vedyktige bestandar også på lokalt og regionalt plan. Nokre artar på den nasjonale raudlista kan vere relativt vanlege regionalt og lokalt. I slike tilfelle har det aktuelle fylket eller den aktuelle kommunen eit særskilt forvaltingsansvar. Ei raudliste kan òg innehalde artar som er i fram- gang, men som i nær fortid har hatt sterkt redu- serte bestandar (t.d. havørn).

Raudlistene må reviderast relativt ofte etterkvart som kunnskapen om artane aukar (situasjonen for enkelte artar kan òg endre seg relativt raskt).

Nasjonale raudlister blir gjerne reviderte kvart femte år. Raudlista denne rapporten byggjer på er Nasjonal rødliste for truede arter i Norge 1998 (DN 1999). Det er òg utarbeidd ei regional raudliste for Hordaland: Handlingsplan for truete og sårbare viltarter i Hordaland (Danielsen 1996).

Dei ulike kategoriane ein finn i den siste utgåva av den nasjonale raudlista er definerte under.

Utrydda - Ex (Extinct)

Artar som har forsvunne som reproduserande i landet. Om- fattar vanlegvis artar som ikkje har vore påvist dei siste 50 åra. ”Ex?” angir artar som har forsvunne for mindre enn 50 år sidan.

Direkte trua - E (Endangered)

Artar som står i fare for forsvinne i nær framtid dersom dei negative faktorane held fram.

Sårbar - V (Vulnerable)

Artar med sterk tilbakegang, som kan gå over i gruppa direkte trua dersom dei negative faktorane held fram.

Sjeldan - R (Rare)

Artar som ikkje er direkte trua eller sårbare, men som likevel er i ein utsett situasjon, fordi dei er knytt til eit avgrensa geografisk område eller ein liten bestand med spreidd og spar- sam utbreiing.

Omsynskrevjande - DC (Declining, care demanding) Artar som ikkje tilhøyrer føregåande kategoriar, men som grunna tilbakegang krev spesielle omsyn og tiltak.

Bør overvakast - DM (Declining, monitor species)

Artar som har gått tilbake, men som ikkje vert rekna som trua.

For desse er det grunn til å halde eit auge med bestands- situasjonen.

Ansvarsartar

Ei raudliste inneheld òg ei oversikt over såkalla ansvarsartar. Dette gjeld artar som det aktuelle landet har eit spesielt forvaltningsansvar for, fordi store delar av bestanden på gitte tids- punkt oppheld seg i landet. Ansvarsartar treng ikkje vere sjeldne eller truga. Døme på norske ansvarsartar som er vanlege er fjellrype og bergirisk.

(21)

Tabell 1. Raudlista viltartar i Fusa.

Status i Noreg Artar Førekomst i Fusa Moglege trugsmål lokalt

Stor salamander Fåtalig • Utsetjing av fisk

• Attfylling og drenering av dammar Direkte trua (E)

Åkerrikse Yngla sannsynleg regelmessig

for 30 år sidan. • omleggingar i landbruket til maskinell drift og tidleg slått

Hønsehauk Fåtalig hekkefugl • Reduksjon i areal naturforynga gammalskog

Jaktfalk Usikker hekkestatus • Forstyrring på hekkeplass

• Faunakriminalitet Vandrefalk Fåtalig hekkefugl • Forstyrring på hekkeplass

• Faunakriminalitet Lomvi Fåtalig vintergjest • Drukning i fiskegarn Hubro Truleg fåtalig • Kraftliner

Vendehals Fåtalig hekkefugl • Bortfall av beitemark og skogsbeite?

Sårbar (V)

Kvitryggspett Fåtalig hekkefugl • Reduksjon i areal av naturforynga gammalskog

• Mangel på ståande, død ved Sangsvane Årviss, fåtalig vintergjest • Kraftlinjer

Stjertand Sjeldan og sporadisk trekkgjest • Bortfall av grunne ferskvassområde Kongeørn Fåtalig hekkefugl • Forstyrring på hekkeplass

• Faunakriminalitet Sjeldan (R)

Vannrikse Sjeldan trekk- og vintergjest • Bortfall av grunne vatn, bekkelukking Smålom Observert, hekkestatus usikker • Forstyrring på hekkeplass

• Vassdragsregulering

• Drukning i fiskegarn Storlom Fåtalig hekkefugl • Forstyrring på hekkeplass

• Vassdragsregulering

• Drukning i fiskegarn

Havørn Fåtalig hekkefugl • Reduksjon i areal av naturforynga ga- malskog

• Forstyrring på hekkeplass Dobbeltbekkasin Tilfeldig trekkgjest • Bortfall av våtmark (rasteområde) Lunde Fåtalig og sporadisk vintergjest • Drukning i fiskegarn

Gråspett Fåtalig hekkefugl • Reduksjon i areal av eldre lauv- og blandingsskog

• Mangel på død ved Omsynskrevjande (DC)

Dvergspett Sannsynleg fåtalig hekkefugl • Reduksjon i areal av eldre lauv- og blandingsskog

• Mangel på død ved Bergand Sjeldan vintergjest • Drukning i fiskegarn Havelle Fåtalig vintergjest • Drukning i fiskegarn Svartand Sjeldan vintergjest • Drukning i fiskegarn Sjøorre Sjeldan vintergjest • Drukning i fiskegarn Teist Sjeldan vintergjest • Drukning i fiskegarn Piggsvin Fåtalig , yngling påvist • Påkjørslar

Skjegg-/brandtfl.mus Fåtalig • Ukjent Pygméflaggermus Relativt vanleg • Ukjent Langøyreflaggermus Fåtalig, yngling påvist • Ukjent Gaupe Tilfeldige streifdyr observert - Bør overvakast (DM)

Nise Observerast regelmessig -

(22)

20 Tabell 2. Norske ansvarsartar i Fusa.

Bestand Art Norsk del (%) av europeisk bestand Kjend status i Fusa Hekkebestand Havørn 45 Fåtalig hekkefugl

Jaktfalk 38 Observert

Fjellrype 42 Vanleg hekkefugl i fjellet

Myrsnipe 55 Fåtalig trekkgjest Lappspove 45 Fåtalig trekkgjest

Raudstilk 35 Fåtalig hekkefugl ved våtmarker Svartbak 31 Fåtalig, hekking usikkert

Lunde 33 Fåtalig vintergjest Skjerpiplerke 88 Fåtalig hekkefugl Bergirisk 59 Sannsynleg hekkefugl Vinterbestand Storskarv 30 Fåtalig vintergjest

Toppskarv 25 Fåtalig vintergjest

Siland 30 Fåtalig hekkefugl

Fjøreplytt 60 Fåtalig trekk- og vintergjest

Heile året Nise Global rødlisteart Observerast regelmessig Lemen Minst 25% Vanleg i fjellet, fluktuerande bestand

(23)

STATUS FOR VILTET I FUSA

AMFIBIAR

Stor salamander Triturus cristatus Direkte trua (E)

Fåtalig i dei sørlege delane av kommunen. De- lar av Geitakonottane naturreservat ligg i Fusa.

Dette området har ein av dei største bestanda- ne av stor salamander i Europa. Det finst òg nokre salamanderførekomstar innan Yddal barskogreservat.

Frosk Rana temporaria

Vanleg art i det meste av kommunen.

Padde Bufo bufo

Vanleg, men truleg mindre talrik enn frosk.

KRYPDYR

Hoggorm Vipera berus

Vanleg art i det meste av kommunen.

FUGLAR

Blant landlevande virveldyr står fuglane i ei særstilling når det gjeld utbreiing og artsrik- dom. I Fusa er det registrert 159 fugleartar. Av desse er ca. 100 artar truleg hekkefuglar (sjå vedlegg 1). Det er gjort få undersøkingar av fuglefaunaen i Fusa, og spesielt den kvantitati- ve statusen for fugleartar i kommunen er dår- leg kjent. Av undersøkingar kan nemnast: Tak- sering av fuglefaunaen på Vinnesleiro og om- egn (Wernøe 1980), taksering av nokre våt- marker i samband med verneplan for våtmark (Bergo 1978), ornitologiske undersøkingar i samband med ein kraftlinjetrase (Kjærandsen 1991).

Kvalitetssikring av fugleobservasjonar Å artsbestemme fuglar i felt kan ofte vere svært vanskeleg, sjølv for erfarne ornitologar.

Enkelte artar er svært like av utsjånad, og faktorar som lysforhold, observasjonsavstand og observasjonstid gjer artsbestemminga ofte svært vanskeleg. For å kvalitetssikre fugleobservasjonar har Norsk Ornitologisk Forening,

NOF, difor oppretta to ekspertutval som vurde- rer innrapporterte observasjonar. Det regionale/fylkesvise organet for kvalitetssikring heiter LRSK (Lokal rapporterings- og sjeldenhetsko- mite). Enkelte artsfunn må imidlertid godkjennast av ein nasjonal komité NSKF (Norsk Sjel- denhetskomité for fugl). Det er utarbeidd lister over kva artar som krev godkjenning av desse komiteane. Artsfunn blir publiserte i årlege rapportar i lokaltidsskriftet for NOF-Hordaland, Krompen, av LRSK og i NOF sitt nasjonale tidsskrift, Ornis Norvegica, av NSKF. Desse publikasjonane inneheld òg observasjonsdato, observasjonsstad og namnet på observatør.

Denne viltrapporten følgjer NOF sin praksis på dette feltet. Blant artar som krev godkjenning er difor kun artar med funn godkjent av LRSK eller NSKF omtalte og rekna som offisielle. For desse blir det referert til aktuelle publikasjonar frå sjeldanhetiskommiteane. For enkelte uvan- lege eller spesielle observasjonar som ikkje krev godkjenning, er det referert til andre rapportar i NOF-Hordaland sitt lokaltidsskrift eller til observatør. Talet på observasjonsdatoar for den enkelte art er ikkje nødvendigvis komplett, men er meint å vere konkrete døme på når arten er observert.

Meir stoff om LRSK sitt arbeid finn du på NOF-Hordaland sine internettsider. Her er det m.a. lagt ut oppdaterte lister over artar som må godkjennast og rapporteringsskjema for nedlasting: http://cyberbirding.uib.no/nof/lrsk/.

LOMMAR

Smålom Gavia stellata Omsynskrevjande (DC)

Mogleg fåtalig hekkefugl, men hekkeindikasjo- nar føreligg så langt ikkje. Hekkar gjerne i av- sidesliggjande, mindre vatn og tjørn. Ein vin- terobservasjon føreligg: 1 individ ved Gjerdevik 25/1-1997 (Falkenberg 1999).

Storlom Gavia arctica Omsynskrevjande (DC)

Fåtalig hekkefugl. Knytt til uregulerte, fiskerike ferskvatn, helst med holmar for plassering av reiret. Nyttar typisk større vatn enn smålomen.

Begge lomartane er svært sky ved hekkeplassen og hekking kan difor vere vanskelig å konstatere. Av same grunn er dei svært vare for forstyrring.

DYKKARAR

Horndykkar Podiceps auritus

Sjeldan vintergjest. 1 individ ved Vinnesleiro 24/3-1978 og 3 individ overvintra i same områ- det vinteren 1978/79 (Wernøe 1980).

(24)

22 SKARVAR

Storskarv Phalacrocorax carbo carbo Ansvarsart vinterbestand

Blir observert fåtalig men regelmessig på sjøen vinterstid. Arten hekkar hos oss frå Trønde- lagskysten og nordover. Den sørlege underar- ten av storskarv, mellomskarv P.c. sinensis, vart observert i Sundvor 6/1-2000 (Falkenberg 2001), og dette er første funn av denne unde- rarten i Hordaland. Fuglen var ringmerka som reirunge i ein nyetablert (1997) hekkekoloni i Øra i Østfold. Mellomskarven har hovedutbrei- ingsområdet sitt Sør-Europa og Asia, men er i ferd med å ekspandere nordover.

Toppskarv Phalacrocorax aristotelis

Fåtalig og relativt sjeldan vintergjest. Overvint- rar normalt lenger ut mot kysten. Hekkar i nokre få koloniar langs Hordalandskysten (Bømlo, Austevoll, Øygarden og Fedje).

HEGRER

Natthegre Nycticorax nycticorax

Svært sjeldan og eksklusiv gjest. Eit individ vart observert på Sævareid 31/7-1984 (LRSK- arkiv). Dette er det einaste funnet i Hordaland av denne arten.

Gråhegre Ardea cinerea

Fåtalig hekkefugl. Hekkekoloniar er registrert på Klemmetsholmen ved Vengjaneset, på Knappholmen (og truleg Steglholmen) ved Strandvik (Byrkjeland 1999) og på Altaneset (MHS). Regelmessig men fåtalig også vinterstid.

ANDEFUGLAR

Sangsvane Cygnus cygnus Sjeldan (R)

Fåtalig men regelmessig trekk- og vintergjest i grunne innsjøområde i isfrie periodar. Grunner i dei store vatna i Sævareidvassdraget er klas- siske lokalitetar (Byrkjeland 1999), også Skjelbreidvatnet, Vengsvatnet og Berhov- datjørna.

Tundragås Anser albifrons

Sjeldan trekkgjest. Sju individ observert ved Eikelandsosen 21/4-1994 (Pedersen 1995) og i Skjelbreidvatnet ultimo april 1994 (Pedersen 1996). Begge observasjonane dreier seg truleg om dei same individa.

Grågås Anser anser

Blir årleg observert under trekket. Er òg registrert rastande på Vinnesleiro (Wernøe 1980).

Kanadagås Branta canadensis

Etablert som hekkefugl i Sævareidvassdraget og hekking er konstatert i Gjønavatnet. 19 individ observert i Skogseidvatn 8/7-1994 (MFR).

Kan overvintre dersom isforholda er gunstige.

Kvitkinngås Branta leucopsis

3 individ observert ved Vinnesleiro i november 1991 (JDJ, EDJ).

Gravand Tadorna tadorna

Årviss art på Vinnesleiro under vårtrekket på slutten av 1970-åra (Wernøe 1980).

Mandarinand Aix galericulata

Ein hann observert i Naustdalen 24/5-1991 (Pedersen 1994). Mandarinanda høyrer oprin- neleg til i Søraust-Asia, men blir mykje brukt som parkfugl i Europa. Observasjonar av denne arten i Noreg dreier seg truleg alltid om rømte fangenskapsfuglar eller fuglar frå ein liten, forvilla europeisk bestand.

Brunnakke Anas penelope

Observert på Vinnesleiro (Wernøe 1980) og i Skjelbreidvatnet (Bergo 1978).

Krikkand Anas crecca

Fåtalig hekkefugl ved vatn og tjørn.

Stokkand Anas platyrhynchos

Relativt vanleg hekkefugl ved vatn og tjørn og den vanlegaste andearten i kommunen. Også den vanlegaste andearten vinterstid, og små- flokkar blir observert både i sjøen og i isfrie ferskvatn.

Stjertand ^{Anas acuta} Sjeldan (R)

Sjeldan trekkgjest. Observert på Vinnesleiro (Wernøe 1980).

Taffeland Aythya ferina

Tilfeldig gjest. Eit par vart observert i Berhov- datjørni ved Holdhus sommaren 1976 (Bergo 1978).

Toppand Aythya fuligula

Eit hekkefunn: Ho med ein unge i Tjørni ved Holdhus 20/7-1984 (LML). Toppender blir jamleg observert fåtalig i hekketida. Vinterstid er arten meir vanleg, men må likevel reknast som fåtalig også på denne årstida.

(25)

Bergand Aythya marila Bør overvakast (DM)

Sjeldan gjest i trekktidene og om vinteren. Ei ho vart observert i Skjelbreidvatnet 5/12-1999 (NOF). Hekkar typisk i fjellvatn med god tilgang på botnlevande krepsdyr. I Hordaland er arten registrert fåtalig hekkande på Hardangervidda.

Ærfugl Somateria molissima

Blir jamleg observert i fjorden vinterstid. Det fø- religg sommarobservasjonar (Wernøe 1980), men om arten hekkar i kommunen er usikkert.

Havelle Clangula hyemalis Bør overvakast (DM)

Sporadisk gjest i trekktidene og om vinteren.

M.a. observert ved Vinnesleiro (Wernøe 1980).

Hekkar typisk i fjellvatn med god tilgang på botnlevande krepsdyr. I Hordaland er arten registrert fåtalig hekkande på Hardangervidda.

Svartand Melanitta nigra Bør overvakast (DM)

Sjøorre Melanitta fusca Bør overvakast (DM)

Kvinand Bucephala clangula

Småflokkar og enkeltindivid blir observert jamleg i trekktidene og vinterhalvåret. Rekordnote- ring: 220 individ ved oppdrettsanlegg i Skog- seidvannet 5/12 (THA). Hekkar i gamle spette- hol og hole tre. Det føreligg ingen indikasjonar på hekking.

Siland Mergus serrator Ansvarsart vinterbestand

Fåtalig hekkefugl. Kull er m.a. registrert ved Vinnesleiro og i Sævareidvassdraget.

Laksand Mergus merganser

Fåtalig vintergjest. M.a. 1 hann i Skogseidvat- net og 13 individ ved Femanger 16/12-2001 (OOV). Observasjon av 2 ungfuglar i Skog- seidvatnet 31/7-2002 kan tyde på hekking, men det kan òg dreie seg om tilflygarar.

ROVFUGLAR

Havørn Haliaeetus albicilla Omsynskrevjande (DC) Ansvarsart hekkebestand

To hekkelokalitetar er kjende i kommunen, men sannsynleg hekkar tre par. Havørna er ein kyst- og fjordfugl som opptrer mest talrik i øyri- ke område og ytre fjordstrøk. Føretrekker ku- perte kystskogsområde og fjordlier som hek- keområde, helst gammal furuskog eller blandingsskog. Arten er spesielt sårbar for forstyrring i hekketida. Trugsmål mot havørna er menneskeleg aktivitet i hekkeområdet, miljøgif- ter og auka avverking av gammal furuskog.

Bestanden har sidan fredinga i 1968 vore i vekst og i Hordaland er bestanden pr. 2000 anslått til 50-70 par (Folkestad og Sleire 2000).

Hønsehauk Accipiter gentilis ^{Sårbar (V)} Fåtalig hekkefugl. Kun ein hekkelokalitet er sikkert påvist, men sannsynleg hekkar 5-7 par i kommunen. Hønsehauken er knytt til gammal, hogstmogen naturskog og nesten utelukkande furu- og furublandingskog. Difor er dette ein av dei artane som ofte kjem i konflikt med skog- bruksinteresser. Hogst av gammalskogen er det største trugsmålet mot hønsehauken på landsbasis.

Spurvehauk Accipiter nisus

Truleg fåtalig hekkefugl. Arten er ikkje på same måte som hønsehauken knytt til eldre naturskog skog, tvert imot finn han seg ofte tilrette i litt eldre plantefelt fordi dette byd på gunstige reirplassar.

Musvåk Buteo buteo

Eit individ observert 1/5-1984 (Sætersdal 1985).

Fjellvåk Buteo lagopus

Truleg tidvis den vanlegaste rovfuglen i kommunen, men bestanden varierer i forhold til smågnagarbestanden. Først og fremst knytt til områda ovanfor skoggrensa.

Kongeørn Aquila chrysaetos Sjeldan (R)

Fåtalig hekkefugl. To par er konstatert hekkande i kommunen. Kanskje hekkar 1-2 par til.

Kongeørna er først og fremst knytt til fjellområ- da og det er difor ikkje knytt store forvaltningsmessige konfliktar til arten på kommunalt nivå. Det kan imidlertid vere ein viss konflikt i forhold til saueeigarar, men normalt vil denne konflikten vere relativt liten.

Tårnfalk Falco tinnunculus

Truleg regelmessig men fåtallig hekkefugl.

Hekkar i tørre og solvarme, høge bergveggar, gjerne med vegetasjonsrike hyller. Først og fremst knytt til fjellet, der smågnagarar er vikti-