Viltet i Vaksdal

(1)

Vaksdal kommune og Fylkesmannen i Hordaland

2004

Viltet i Vaksdal

Kartlegging av viktige viltområde

og status for viltartane

(2)

(3)

Viltet i Vaksdal

Kartlegging av viktige viltområde og status for viltartane

Vaksdal kommune og Fylkesmannen i Hordaland

2004

MVA-rapport 8/2004

Foto på framsida frå toppen (namn på fotograf i parentes):

(4)

(5)

Ansvarlege institusjonar og finansiering:

Vaksdal kommune og Fylkesmannen i Hordaland, miljøvernavdelinga Rapport nr:

MVA-rapport 8/2004 Tittel:

Viltet i Vaksdal. Kartlegging av viktige viltområde og status for viltartane

ISBN: 82-8060-033-7 ISSN: 0804-6387 Forfattarar:

Olav Overvoll og Tore Wiers Tal sider:

36 + vedlegg Kommunalt prosjektansvarleg:

Sveinung Klyve, miljøvernrådgjevar

Dato:

20.08.2004 Samandrag:

Vaksdal kommune har i samarbeid med nabokommunane Modalen og Osterøy gjennomført ei kartlegging av viktige viltområde. Målet med kartlegginga har vore å gje kommunen ei oppdatert oversikt over viktige viltområde til bruk i arealforvaltinga og å presentere ein kunnskapsstatus for viltet i kommunen.

Medan det gamle viltkartet nesten utelukkande omhandla jaktbare artar, omfattar den nye oversikta alle viltartar i høve til det utvida viltomgrepet: Alle artar innan gruppene amfibiar, krypdyr, fugl og landpattedyr. Eit utval av artar og funksjonsområde er kartlagt. Når det gjeld småviltet er det lagt særleg vekt på trua og sårbare artar (raudlisteartar) og fåtalige artar med spesielle habitatkrav.

Kartverket er delt i fire tema: 1) hjortevilt, 2) småvilt, 3) opplysningar unnateke offentlegheit og 4) prioriterte viltområde (viktige- og svært viktige viltområde). Av desse vil oversikta over prioriterte viltområ- de vil vere det viktigaste kartet i overordna plansamanheng. Hjorteviltkartet og kartet over prioriterte viltområde er vedlagt denne viltrapporten.

Rapporten er eit viktig supplement til karta og inneheld generelt stoff om viltforvalting, litt om korleis kartlegginga i Vaksdal har blitt gjennomført, ein omtale av dei prioriterte viltområda og ei oversikt over alle viltartar som er registrerte i kommunen.

Seks område i Vaksdal er rekna som svært viktige viltområde og 19 som viktige. Det er registrert 165 viltartar i kommunen: 2 amfibium, 1 krypdyrart, 134 fugleartar og 28 pattedyrartar.

Situasjonen for viltet kan endre seg, både naturleg og som ein følgje av tekniske inngrep og endra arealbruk. Det er difor naudsynt å oppdatere kartverket med jamne mellomrom, både for å fange opp endringar i arealbruk og ny kunnskap om viltet.

Ein har hatt avgrensa ressursar til kartleggingsarbeidet og resultatet kan difor ikkje reknast som fullstendig. Gjennom oppdateringar ved supplerande feltundersøkingar og opplysningar frå lokalkjende, vonar ein at kartverket over tid kan bli både meir presist og meir komplett.

Referanse:

Overvoll, O. & Wiers, T. 2004. Viltet i Vaksdal. Kartlegging av viktige viltområde og status for viltartane. – Vaksdal kommune og Fylkesmannen i Hordaland, MVA-rapport 8/2004: 36 s. + vedlegg.

Emneord:

Viltkartlegging, biologi, zoologi, vilt, amfibiar, krypdyr, fuglar, pattedyr Vaksdal kommune

Konsul Jebsensgt. 16 5722 Dalekvam

Tlf: 56 59 44 00, Fax: 59 59 44 01

www.vaksdal.kommune.no

Fylkesmannen i Hordaland Miljøvernavdelinga

Postboks 7310 5020 Bergen

Tlf: 55 57 22 00, Fax: 55 57 22 01

www.fylkesmannen.no/hordaland www.miljostatus.no/hordaland

(6)

(7)

FORORD

I ei tid då stadig nye naturområde blir utsette for inngrep av ulike slag, er det viktig å skaffe seg ei oversikt over område som er særleg viktige for det biologiske mangfaldet. Sidan ein stor del av arealplanlegginga skjer på kommunalt nivå, er det naturleg at også ei kartlegging av det biologiske mangfaldet skjer på dette nivået. I 1992 gav Noreg si tilslutning til Riokonvensjonen, ein internasjonal avtale der deltakarlanda forpliktar seg til å få oversikt over-, og ta vare på biologisk mangfald innan landegrensene sine. Nettopp den lokale forankringa i arbeidet med forvalting av biologisk mangfald vart un- derstreka i dette dokumentet.

Som eit første steg på vegen mot å få ei betre oversikt over viktige naturområde har Osterfjordregio- nen med Vaksdal, Osterøy og Modalen kommunar, gjennomført ei kartlegging av viktige område for viltet (Dei same kommunane har også samarbeidd om kartlegging av naturtypar, og resultata frå dette arbeidet vil også bli publisert i 2004). Viltet følgjer ikkje kommunegrensa, men lever fritt i terrenget og brukar eigna leveområde der dei finst. T.d. brukar hjorten ofte tradisjonelle trekkruter som kryssar fleire kommunar. Samarbeid om viltkartlegging over kommunegrensene er difor ofte rasjonelt og effektivt for å få god oversikt over viltet sine leveområde, og sikrar dessutan at kartlegginga blir gjennomført på ein mest mogleg einsarta måte.

Viltkartlegginga i Vaksdal, Osterøy og Modalen kommunar vart sett i gang hausten 1997 etter initiativ frå kommunane sjølve. Me var dei første kommunane i Hordaland som samarbeidde om eit slikt pro- sjekt. Kartlegginga har vore eit samarbeid mellom kommunane og Fylkesmannen i Hordaland si miljø- vernavdeling, både når det gjeld praktisk arbeid og økonomisk. Tore Wiers vart engasjert som pro- sjektleiar til å gjennomføre viltkartlegginga i samarbeid med kommunen sin miljøansvarlege og ei eiga prosjektgruppe. Wiers har stått for innsamling av data og utarbeiding av manuskart. Innsamling av data har først og fremst skjedd gjennom intervju av lokale ressurspersonar med god kjennskap til lokale viltforhold. Me ønskjer å rette ei stor takk til alle informantar! Ein del område er sjekka i etterkant for å sjå om sårbare og truga artar framleis er å finna i områda.

Karta er digitaliserte av Bloms Oppmåling AS og Fylkesmannen i Hordaland. Olav Overvoll ved Fyl- kesmannen si miljøvernavdeling stått for skriving og framstilling av rapporten og har gjort ein flott jobb for oss i sluttfasen.

Me vonar viltkartlegginga kjem til nytte i den kommunale arealplanlegginga. Me vonar òg at grunneigarar ser på kartverket som ei moglegheit til å ta omsyn, og ikkje som eit hinder for næringsverksemd.

Dei avmerka viltområda tyder ikkje vern, men bør sjåast på som ein ”ver varsam” plakat, der ein øn- skjer at viltinteressene skal bli tekne særskilt omsyn til. Det er òg eit ønskje at viltrapporten skal vere med å auke kunnskapen og interessa for vilt blant kommunen sine innbyggjarar.

Dalekvam 8.7.2004

Sveinung Klyve Vaksdal kommune, miljøvernrådgjevar Kristin Nåmdal Modalen kommune, miljøansvarleg Sture Helle Osterøy kommune, miljø- og viltansvarleg

(8)

(9)

INNHALD

FORORD... 5

INNHALD ... 7

1. INNLEIING ... 9

BAKGRUNN... 9

LOVGRUNNLAG... 9

INTERNASJONALE AVTALAR... 9

ANDRE SENTRALE DOKUMENT... 9

KVIFOR SIKRE EIT MANGFALD AV VILTARTAR... 10

2. FRAMSTILLING OG BRUK AV VILTKART ... 11

PRAKTISKE PROBLEM VED VILTKARTLEGGING... 11

KVA SKAL KARTLEGGAST? ... 11

UTFORMING AV VILTKARTVERKET... 11

KORLEIS BRUKE VILTKARTA?... 12

VILTRAPPORTEN... 12

BRUKARAR AV KARTFESTA INFORMA-SJON OM VILTET... 12

OPPDATERING OG REVISJON AV VILTKARTA... 12

3. METODIKK FOR ARBEIDET I VAKSDAL ... 13

STYRING/ORGANISERING AV PROSJEKTET... 13

INNSAMLING AV INFORMASJON... 13

INFORMANTAR... 13

KARTFRAMSTILLING... 13

4. NATURGRUNNLAGET... 14

GEOGRAFI OG AREALBRUK... 14

LANDSKAP OG GEOLOGI... 14

KLIMA... 14

VEGETASJON... 14

5. PRIORITERTE VILTOMRÅDE I VAKSDAL... 15

SVÆRT VIKTIGE VILTOMRÅDE... 15

VIKTIGE VILTOMRÅDE... 16

6. TRUA OG SÅRBARE ARTAR I VAKSDAL... 18

RAUDLISTER... 18

VIKTIGE TRUGSMÅL MOT VILTET... 18

7. STATUS FOR VILTET I VAKSDAL ... 20

AMFIBIAR... 20

KRYPDYR... 20

FUGLAR... 20

PATTEDYR... 29

KVA BØR KARTLEGGAST BETRE? ... 32

8. BRUKARINTERESSER I NATUREN OG KONFLIKTAR I FORHOLD TIL VILTET... 33

SKOGBRUK... 33

JORDBRUK... 33

FRILUFTSLIV OG FERDSEL... 33

JAKT... 34

FAUNAKRIMINALITET... 34

BUSTADOMRÅDE OG INDUSTRI... 34

VEGAR... 34

VASSKRAFTUTBYGGING... 34

KRAFTLEIDNINGAR... 35

AVFALL... 35

OPPDRETTSANLEGG... 35

9. LITTERATUR ... 36

VEDLEGG I. ARTSLISTE ... 37

VEDLEGG II. KART ... 41

(10)

(11)

1. INNLEIING

BAKGRUNN

Naturområda våre blir i aukande grad utsett for inngrep av ulike slag. Bygging av bustadfelt, industri og infrastruktur utgjer eit stadig større press på areala. I denne samanheng er det viktig også å integrere viltinteressene i planarbeidet. Bak- grunnen for å kartlegge viktige viltområde er eit ønskje om at viltinteressene i større grad skal bli tatt omsyn til i arealforvaltinga, først og fremst på lokalt nivå gjennom kommuneplanen sin arealdel, men òg på regionalt- og nasjonalt nivå. Dei of- fentlege brukarane av viltkarta vil først og fremst vere kommunen, Fylkeskommunen, Fylkesman- nen og Direktoratet for naturforvaltning. Men kartverket vil òg være tilgjengelig for t.d. konsu- lentar i samband med konsekvensutgreiingar og private reguleringsplanar.

Det er òg eit ønskje at viltkartverket skal vere med å auke kunnskapen og interessa for vilt blant kommunen sine innbyggjarar. Difor er det viktig at kart og viltrapport blir tilgjengeleg for skular og naturinteresserte i kommunen.

Tidlegare viltkart har vore prega av einsidig foku- sering på det jaktbare viltet. Dei nye viltkarta er meir omfattande og skal i prinsippet omfatte alle viltlevande landpattedyr, fuglar, amfibiar og krypdyr. Dette er i tråd med det såkalla utvida viltomgrepet (jamfør viltlova sin § 2). Det er ikkje øko- nomisk mogleg å kartleggje alle viltartar, det er heller ikkje praktisk forvaltningsmessig sett. Difor er det gjort eit utval over kva artar og artsgrupper ein ut frå lokale, forvaltningsmessige omsyn meiner det er viktig å få kartlagt. Typiske døme er vinterbeite og viktige trekkvegar for hjort, hekkeplassar for rovfugl, spelplassar for storfugl, sjø- fuglkoloniar, våtmarkslokalitetar og spettelier (skogslier med gammal skog, eldre ospeholt og god tilgang på død ved). Førekomstar av trua- og sårbare artar står sjølvsagt òg sentralt. På denne måten ønskjer ein å kartfeste område som er av særskilt verdi for ulike viltartar, og som ein difor bør ta spesielle omsyn til i arealplanlegginga.

LOVGRUNNLAG

At ein skal ta omsyn til viltet og viltet sine leve- område er grunnfesta i lovverket. Viltlova er den mest sentrale, men fleire andre sektorlover har relevans for viltforvaltinga.

• Viltlova legg rammer for forvaltninga og utøving av jakt og fangst. Sentralt står føremålsparagrafen, §1, som fastslår at viltet og viltet sine leveområde skal forvaltast slik at naturen sin produktivitet og artsmangfald blir bevart. §7 fast- set at omsynet til viltinteressene skal innpassast i arealplanlegginga i kommune og fylke. Innpassing av viltinte-

ressene i arealplanlegginga krev solid kunnskap om viltet i det aktuelle planområdet. Kunnskapen om ulike funksjons- område må vere kartfesta, slik at arealplanleggjarar i sitt daglege arbeid kan ta dei naudsynte omsyn.

• Plan- og bygningslova av 1985 pålegg kommunen m.a. å utarbeide kommuneplanar for arealdisponeringa der alle samfunnsinteresser, også viltinteressene, skal vurderast.

• Skoglova av 1965 legg rammene for bruk og utnytting av skogareala. Lova sitt føremål er å fremje skogproduksjon, skogreising og skogvern, men lova fastslår òg at det skal leggjast vekt på skogen sin funksjon som livsmiljø for plantar og dyr og som område for jakt og fiske. I Horda- land er ein relativt liten del av arealet skogkledd (ca.

17%), men skogsmiljøa er viktige viltbiotopar. Forvalting og drift av desse områda er difor svært viktige i viltforvalt- ingssamanheng.

• Naturvernlova. Områdevern og vern av enkeltobjekt skjer med heimel i naturvernlova. Områdevern er eit viktig verkemiddel for å sikre spesielle naturområde.

• Friluftslova skal først og fremst avklare forholdet mellom grunneigarar og friluftsfolk, men lova nemner òg at ferdsel i utmark skal føregå omsynsfullt overfor grunneigarar, brukarar og andre. Ein skal difor òg ta omsyn til viltet ved ferdsel i skog og mark.

• Lov om motorferdsel i utmark av 1977 har som utgangs- punkt at motorisert ferdsel i utmark skal vere forbode. Lova sitt føremål er å regulere motorferdsel i ”utmark og vassdrag med sikte på å verne om naturmiljøet og fremme trivselen”.

To tilhøyrande forskrifter av 1988 er òg sentrale her.

INTERNASJONALE AVTALAR

Noreg har ratifisert (underteikna og gitt si tilslutning til) fleire internasjonale avtalar som er sette i verk for å sikre det biologiske mangfaldet. Inter- nasjonale avtalar forpliktar også på lokalt plan, fordi det er her den praktiske forvaltninga finn stad. Dei viktigaste internasjonale avtalene med relevans for viltet er:

• Ramsarkonvensjonen (1975) gjeld vern av våtmarksområ- de, særleg med tanke på fuglar.

• Washingtonkonvensjonen – CITES (1975) regulerer den internasjonale handelen med trua og sårbare viltartar.

• Bernkonvensjonen (1979) har som føremål å verne euro- peiske artar av ville dyr og plantar, og leveområda deira.

• Bonnkonvensjonen (1979) gjeld vern av trua og sårbare viltartar som regelmessig kryssar landegrensene (trekkjande artar).

• Riokonvensjonen eller biodiversitetskonvensjonen (1993) legg opp til nasjonale prosessar der partane sjølv må identi- fisere biologisk mangfald som krev bevaringstiltak. Partane er dessutan forplikta til å utvikle nasjonale strategiar for be- rekraftig bruk og bevaring av biologisk mangfald. Riokon- vensjonen er den som i størst grad har konsekvensar på lokalt plan fordi den understrekar verdien av lokalt biologisk mangfald. Denne konvensjonen har truleg vore ei viktig år- sak til at den nasjonale forvaltninga ønskjer å satse på ei landsdekkjande, kommunevis kartlegging av biologisk mangfald.

ANDRE SENTRALE DOKUMENT

Fleire dokument utgjevne av styresmaktene er sentrale i forhold til viltforvalting. Gjennom stor- tingsmeldingane gir styresmaktene uttrykk for korleis ein ønskjer å forme politikken på spesielle område i åra framover. Her uttrykkjer ein

(12)

gjerne politiske målsetjingar og kva verkemiddel ein vil setje i verk får å nå desse.

• St. melding nr. 13 (1992-93) om FN konferansen om miljø og utvikling i Rio de Janeiro

• St. prp. 56 (1992-93) Om samtykke til ratifisering av konvensjonen om biologisk mangfald

• St. melding nr. 31 (1992-93) Den regionale planleggingen og arealpolitikken

• Miljøverndepartementet sitt rundskriv til kommunane (T-937)

”Tenke globalt - handle lokalt”

• St. melding nr. 58 (1996-97) Miljøvernpolitikk for en bære- kraftig utvikling. Dugnad for framtida.

• St. melding nr. 8 (1999-2000) Regjeringens miljøvernpoli- tikk og rikets miljøtilstand

• St. melding nr. 42 (2000-2001) Biologisk mangfald. Sektor- ansvar og samordning

KVIFOR SIKRE EIT MANGFALD AV VILTARTAR

Grunnen til at vern av viltet har blitt gjenstand for både internasjonale- og nasjonale lovverk og avtalar er mange, men dei fleste er bygde på er- kjenninga at vi sjølve er ein del av naturen og er heilt avhengige av naturprodukt for å overleve.

Grovt sett kan argumenta delast inn i tre hovud- grupper:

Økonomiske- og materielle argument: Menneska har til alle tider vore avhengig av viltet for å overleve, og i nyare tid har viltet mange stader blitt ein viktig økonomisk ressurs. Sjølv om ikkje alle dyreartar er like viktige økonomisk og materielt i dag, kan mange artar truleg bli viktige for oss i framtida. Eit genetisk mangfald er òg av betyd- ning for menneska si materielle og økonomiske

utvikling. Husdyra våre er framavla frå eit fåtal ville artar. Ved stadig seleksjon på enkelte eigenskapar dukkar det nesten alltid opp uforutsette problem, ved at visse uønskte eigenskapar føl- gjer dei ønskte. Seleksjon på eit fåtal eigenskapar fører òg til tap av genetisk variasjon. Ville po- pulasjonar kan i denne samanheng vere viktig som kjelde til ”nytt” genetisk materiale. Gen- forsking på ville dyr kan òg vere viktig i samband med vidare husdyravl fordi det hjelper oss til å forstå dei naturlege seleksjonsmekanismene.

Kulturelle- og estetiske argument: Storviltjakta kan vere ein økonomisk viktig ressurs, men det er neppe økonomien som er drivkrafta bak jegeren sin motivasjon for å drive jakt. Jakt har lange kulturelle tradisjonar, og det å drive jakt er kanskje òg ein del av mennesket sin nedarva biologi.

Men både for jegeren og andre natur- og frilufts- interesserte, er opplevinga av naturen i seg sjølv ofte det viktigaste. Sjølv om særinteressene er mange, er eit mangfald av viltartar ofte ei kjelde til rikare naturoppleving.

Etiske- og moralske argument: Mennesket er den einaste dyrearten som med fullt medvit kan ut- rydde andre artar, dette gir oss eit særskilt ansvar. Mange hevdar at alle levande organismar har den same retten til eksistens, uavhengig av om dei synes til nytte eller skade for mennesket.

Vi har òg eit ansvar i forhold til framtidige genera- sjonar sine moglegheiter for naturbruk og natur- opplevingar.

(13)

2. FRAMSTILLING OG BRUK AV VILTKART

PRAKTISKE PROBLEM VED VILTKARTLEGGING

Dei ulike viltartane set ulike krav til leveområda sine. Eit leveområde skal dekke fleire funksjonar, først og fremst næring, hekke-/yngleplass og skjul. Nokre artar er spesialiserte, medan andre artar er meir tilpasningsdyktige og kan finnast i ei rekkje ulike biotopar. Enkelte små plante- og in- sektetarar kan klare seg med leveområde på berre nokre titals kvadratmeter, medan t.d. hønse- hauken gjerne brukar eit areal på 20-50 km². Dei store rovdyra er ekstreme i sitt krav til storleik på leveområde. T.d. reknar ein med at ei familie- gruppe av gaupe (ho med to ungar) treng eit le- veområde på ca. 500 km². Einslege hanngauper kan ha leveområde på opptil 1500 km².

Det som først og fremst bestemmer storleiken på leveområdet er næringstilgangen. Kor stort leve- område eit individ eller eit ynglepar med ungar treng kan variere geografisk, alt etter lokal næ- ringstilgang. For mange artar forandrar kravet til leveområde seg også med årstidene, både når det gjeld storleik og kvalitet.

KVA SKAL KARTLEGGAST?

Momenta nemnde ovanfor gjer viltkartlegginga komplisert og det er umogleg å fange opp alle viktige funksjonsområde for alle artar. Alle artar krev heller ikkje like store omsyn. Ein har difor gjort eit utval av artar og funksjonsområde som skal kartleggast. Område ein ser det som viktig å få oversikt over i Hordaland er:

• Særleg viktige vinterbeite og særleg viktige trekkvegar for hjort og evt. elg og rådyr. Vinterbeite er berre interessant i kommunar i indre delar av fylket, der snørike vintrar kan føre til næringsmangel.

• Alle funksjonsområde for villrein (kalvingsområde, beiteom- råde, trekkvegar).

• Viktige funksjonsområde for ”sjøfugl” (m.a. viktige hekkeom- råde og større, årvisse konsentrasjonar i samband med rast- ing eller overvintring).

• Viktige funksjonsområde for ”våtmarksfugl” (m.a. hekkeom- råde for sjeldne og fåtalige artar, viktige raste- og overvint- ringsområde).

• Viktige funksjonsområde for spettar (”spettelier”). Eldre skog på høg bonitet med godt innslag av eldre lauvtre (særleg osp) og god tilgang på død ved.

• Spelplassar for storfugl (og orrfugl dersom dei har høgt tal på fuglar og er velavgrensa).

• Hekkeplassar for rovfuglar og hubro.

• Viktige funksjonsområde for raudlisteartar

Nokre funksjonsområde er relativt enkle å avgrense, som t.d. artsrike våtmarksområde, faste hekkeplassar, rasteområde og spelplassar. Det er atskillig verre å avgrense ein art sitt leveområ- de, og ei slik avgrensing vil vere skjønsmessig.

Når det gjeld leveområde har ein lagt vekt på å kartfeste område for arealkrevjande og/eller fåta-

lige artar med spesielle biotopkrav. Slike artar knyter det seg ofte store forvaltingsmessige ut- fordringar til fordi leveområda, grunna storleiken, ofte blir utsett for fragmentering. Blant dei mest aktuelle artane i Hordaland er villrein, hønsehauk, storfugl og kvitryggspett.

Andre område som er stabile over fleire år og let- te å kartfeste blir òg gjerne registrerte under viltkartlegginga, slik som hekkekoloniar av gråhegre og sandsvale og reirplassar for ravn. Desse om- råda vil vanlegvis ha låg forvaltingsmessig inte- resse.

UTFORMING AV VILTKARTVERKET

Alle kommunar som har gjennomført viltkartlegging har dei kartfesta opplysningane på digital form. På denne måten kan kartdata lett tilpassast kommunen sitt kartinnsynsverkty og kommunen kan framstille kart med ulike tema etter behov.

Å samle alle viltopplysningane på eit kart fører ofte til at kartet blir lite lesbart fordi det inneheld for mykje informasjon. Ved utskrift av viltkart er det vanleg å dele informasjonen på fire temakart:

1) Hjortevilt. Oversikt over hjorteviltet sine vikti- gaste beiteområde og trekkvegar. Når det gjeld beiteområde for hjort kan enkelte vinterbeite vere viktige å få kartfesta. Dette gjeld helst i område der det er sannsynlig at tilgang på vinterbeite kan vere ein minimumsfaktor i snørike vintrar.

2) Småvilt. Oversikt over viktige førekomstar og funksjonsområde for småviltet. I praksis dreier denne informasjonen seg stort sett om fuglar.

Men spesielt viktige førekomstar av amfibiar kan òg vere viktig å kartfeste (t.d. alle førekomstar av stor salamander og særleg store yngleplassar for frosk og padde).

3) Skjerma opplysningar. Nokre opplysningar er unnateke offentlegheit fordi det kan tenkast at opplysningane kan bli misbrukt og at allmen kjennskap til dei kan vere til skade for den aktuelle arten. Dette gjeld m.a. hekkeplassar for enkelte rovfuglartar og spelplassar for storfugl og orrfugl.

Opplysningane er tilgjengelege for sakshandsa- marar i kommunen og hos Fylkesmannen, og vil først og fremst bli nytta i tilfelle der ein står fram- for konkrete arealinngrep.

4) Prioriterte viltområde. Dette temaet er framstilt med grunnlag i dei tre andre og viser område der viltet bør ha høg prioritet. Kartet over prioriterte viltområde vil vere det viktigaste når det gjeld å trekke opp dei store linjene i arealplanlegginga.

Ein deler dei prioriterte viltområda i to kategoriar;

svært viktige viltområde og viktige viltområde.

(14)

Svært viktige viltområde

Dette er område som ut frå artsførekomstar og funksjon blir vurderte å vere spesielt viktige. I desse områda bør viltinteressene bli tillagt avgjerande vekt i arealplanlegginga. Tekniske inngrep som fører til forringing av områda sin verdi for viltet er uønskt. Det same gjeld tiltak som fører til auka ferdsel og forstyrringar i området. Ved planlegging av tiltak eller aktivitetar i slike område er det viktig at viltansvarlege på kommune- og fylkesnivå og blir kontakta tidleg i planprosessen slik at negative konsekvensar blir så små som mogleg.

Viktige viltområde

Også i desse områda bør ein gi viltinteressene høg prioritet i arealsaker. Desse områda har ikkje like avgjerande kvalitetar for viltet som dei svært viktige viltområda. Likevel gjeld dei same retningslinjene her.

Også i områda utanfor dei prioriterte viltområda pliktar ein, jf. Viltlova, å ta normale omsyn til viltet!

Mange mindre område som ikkje har kome med i viltkartlegginga kan òg reknast som viktige viltbiotopar. Dette gjeld t.d. område med frodig skog i kantar mot kulturmark, kantskog langs elvar og bekkar, mindre vatn/tjørn og område med rik lauvskog i kulturlandskapet. Sjølv om desse om- råda ikkje er med på viltkartet, er det viktig å vere klar over verdien slike område kan ha både som leveområde og såkalla spreiingskorridorar for viltet.

KORLEIS BRUKE VILTKARTA?

Viltopplysningane kan ha mange bruksområde, men er først og fremst tenkt brukt i kommunal arealforvalting. Oversikta over prioriterte viltom- råde eignar seg best når dei store linjene i kom- muneplanarbeidet skal trekkjast. Dei prioriterte viltområda tyder ikkje vern, men bør sjåast på som ein ”ver varsam plakat”, der ein ønskjer at viltinteressene skal bli tekne særskilt omsyn til.

Dersom det likevel skal gjerast større arealinngrep i slike område, bør dei meir detaljerte opplysningane frå dei andre temakarta nyttast for å prøve å gjere konfliktane så små som råd.

I mange tilfelle vil det vere naudsynt med supplerande undersøkingar i forkant av større arealinngrep. Dette gjeld særleg der dei underlig- gande artsopplysningane er usikre og mangel- fulle.

Dei prioriterte viltområda legg ikkje formelle rest- riksjonar på vanleg næringsverksemd som t.d.

skogsdrift. Men ved planlegging av større inngrep i slike område oppfordrar ein den enkelte grunn- eigar til å ta særlege omsyn og å rådføre seg med personar med fagkompetanse innan viltbio- logi. Også i slike tilfelle vil det ofte vere naudsynt med supplerande undersøkingar.

VILTRAPPORTEN

Viltrapporten er ein viktig del av viltkartverket. Her finn ein mellom anna ein kort omtale av dei prioriterte viltområda med ei grunngjeving for kvifor dei har fått høg prioritet. I tillegg blir alle dei ulike artane som er registrert i kommunen omtala. Nokre artsomtalar gir viktig bakgrunn for å kunne sette artsinformasjonen på karta i rett perspektiv.

BRUKARAR AV KARTFESTA INFORMA- SJON OM VILTET

Viltkarta er først og fremst meint å vere ein rei- skap til bruk i arealplanlegginga. Kommunen er difor viktigaste brukar, men også anna offentleg og privat forvalting vil kunne bruke desse datasetta i ulike samanhengar. Særleg når det gjeld viktige viltområde i skog, er det viktig at aktuelle grunneigarar blir informert og får tilgang til rele- vante opplysningar. Skular bør få tilgang til rapport og kart til bruk i lokalundervisninga. Relevan- te lag, organisasjonar eller enkeltpersonar vil, gjennom kjennskap til kart og rapport, kunne kome med konstruktive innspel til endringar og ny informasjon.

Gjennom Fylkesmannen si miljøvernavdeling og Direktoratet for naturforvaltning blir datasetta fagleg vurderte og lagt inn i Naturbasen. Naturbasen er ein nasjonal database for kartfesta naturinfor- masjon som no er tilgjengeleg over internet.

OPPDATERING OG REVISJON AV VILTKARTA

Jamleg oppdatering av viltkartverket er viktig for å 1) påføre ny kunnskap og 2) fange opp even- tuelle endringar i viltet sin bruk av arealet, anten det skuldast naturlege endringar eller endringar som følgje av tekniske inngrep. Det blir tilrådd ein årleg gjennomgang av viltopplysningane i samråd med Fylkesmannen, for påføring av nye opplysningar og korrektur. Det blir òg tilrådd ein hovudrevisjon kvart fjerde år i samband med revisjon av kommuneplanen.

Ein har hatt avgrensa ressursar til kartleggingsarbeidet og det er viktig å vere klar over at resultatet ikkje er fullstendig. Ved kartfestinga er det gjort skjønsmessige vurderingar, som nok kan vere gjenstand for diskusjon. Gjennom re- videringar, som både inkluderer informasjon frå publikum og feltarbeid utført av fagfolk, vonar ein at presisjonen i viltkartverket vil bli betre med tida.

Både kommunen og Fylkesmannen si miljøvern- avdeling tek gjerne imot ny informasjon og for- slag til endringar.

(15)

3. METODIKK FOR ARBEIDET I VAKSDAL

STYRING/ORGANISERING AV PROSJEKTET Viltkartlegginga har vore eit samarbeid mellom kommunane Modalen, Osterøy og Vaksdal. Før oppstart vart rammene for viltkartlegginga disku- tert i ei arbeidsgruppe med representantar frå kvar kommune, Fylkesmannen og prosjektlei- ar/viltkartleggar:

Interkommunal arbeidsgruppe Sveinung Klyve

Vaksdal kommune

Tore Solberg

Osterøy kommune

Sture Helle

Osterøy kommune

Kristin Nåmdal

Modalen kommune

Tore Wiers

Viltkartleggar

Ingrid Danielsen

Fylkesmannen si miljøvernavdeling (til 1999)

Olav Overvoll

Fylkesmannen si miljøvernavdeling (frå 1999)

I tillegg har følgjande personar deltatt på eit eller fleire møte undervegs:

Dag Brekke, Vaksdal kommune Rune Nesheim, Vaksdal kommune

Terje Danielsen Kvamme, Vaksdal kommune Åsild Lien, Vaksdal kommune

Per Nordmark, Vaksdal og Modalen kommunar

INNSAMLING AV INFORMASJON

Innsamling og kartfesting av viltopplysningar har blitt gjennomført av viltkartleggjar. Følgjande in- formasjonskjelder er nytta:

• Områdeopplysningar Fylkesmannen si miljøvernavdeling

• Intervju med ansvarlege for hjortevald og andre personar med god kjennskap til lokale viltførekomstar

• Gamle viltkart

• Litteratur

• Eigne feltregistreringar

Intervjua vart i hovudsak gjennomførte våren og hausten 1997, det meste av feltarbeidet vart gjennomført sommaren same år.

Artslista er utarbeidd av Fylkesmannen si miljø- vernavdeling på grunnlag av generell kunnskap om fuglefaunaen i kommunen, opplysningar frå Zoologisk Museum Bergen og gjennomgang av litteratur. Mykje opplysningar er funne ved gjennomgang av ”Krompen”, Norsk Ornitologisk Forening sitt regionaltidsskrift for Hordaland.

INFORMANTAR

Ei rekkje personar fortener takk for nyttige opplysningar:

Dag Brekke DBR Sverre Langhelle SLA David Blomdal DBL Truls Langhelle TLA Jarle Blomdal JBL Odd Nese ONE

Sigbjørn Dale SDA Gunnar Jarle Nesheim GJN Reidar Fjellanger RFJ Rune Nesheim RNE Andreas Fossmark AFO Knut Rødland KRØ John Fossmark JFO Karin R. Sandven KRS Helge Furnes HFU Jørgen Skjærve JSK Endre Helle EHE Per Småbrekke PSM Knut Hesjedal KHE Jean-Pierre Soulere JPS Sveinung Klyve SKL Magne E. Straume MES Per Kulshamar PKU Terje Torsvik TTO Terje D. Kvamme TDK Terje Vedå TVE

KARTFRAMSTILLING

Vurdering av grenser og verdisetting av viltområ- da er gjort i samarbeid mellom viltkartleggar og fylkesmannen si miljøvernavdeling.

Manuskarta er digitaliserte av Bloms Oppmåling AS etter manuskart i målestokk 1:50 000 utarbeidd av viltkartleggar. Nokre område er sidan justerte og digitaliserte på nytt ved fylkesmannen si miljøvernavdeling.

Den generelle metoden for kartframstilling er skildra i DN-handbok 11 (DN 1996). Her legg ein opp til at karta over prioriterte viltområde blir framstilt ved såkalla overlayanalyse. Denne metoden er ikkje brukt i Vaksdal. Her er avgrensinga av prioriterte viltområde gjort med fagleg skjøn, på grunnlag av opplysningar om artsførekomstar og kunnskap om dei aktuelle artane sine habitatkrav.

(16)

4. NATURGRUNNLAGET

GEOGRAFI OG AREALBRUK

Vaksdal kommune ligg i nordlege del av Horda- land fylke (sjå kart på framsida) og grensar til Lindås og Osterøy kommunar i vest, Bergen, Samnanger og Kvam i sør, Voss i aust og Mo- dalen og Vik (Sogn og Fjordane) i Nord.

Kommunen sitt areal er ca. 738 km² og talet på innbyggjarar ca. 4150. Jordbruksarealet utgjer omlag 1% av totalarealet og omlag 9% er pro- duktiv skog.

LANDSKAP OG GEOLOGI

Landskapet i Vaksdal er prega av store høgde- forskjellar med fjell opp mot 1200 moh. og dju- pe fjordlandskap. Markerte landskapstrekk er indre delar av Osterfjordsystemet med Sør- fjorden og Veafjorden langs Osterøy, Bolstad- fjorden mot Voss og dalføra Vaksdal/Herfinn- dalen, Bergsdalen, Hesjedalen og Eksinge- dalen. Frå dalføra stig landskapet bratt opp mot fjellområde på rundt 1000 moh. Kommunen sitt høgaste punkt er Skjerjevasshovden, 1264 moh. i nordaust.

Berggrunnen er for det meste prega av harde grunnfjellsbergartar, men enkelte stader finn ein meir lettforvitra kambrosilurske bergartar som fylitt.

KLIMA

Sjølv om Vaksdal ligg eit stykke frå den ytre kysten, ligg det meste av kommunen ei sone med klart kystpåverka klima, typisk for ytre og midtre fjordstrøk på Vestlandet (Moen 1998).

Ved kysten er klimaet prega av milde vintrar og kjølige somrar, medan det i typiske innlandskli- ma er varme somrar og kalde vintrar. Vaksdal ligg ein stad imellom desse ytterpunkta.

Området Vaksdal ligg i er prega av mange dagar med nedbør, vanlegvis meir enn 200 dagar i året (Moen 1998). Årsnedbøren er høg, rundt

2500 mm, men topografien gjer at det lokalt kan vere nokså store variasjonar. Det er også stor lokal variasjon når det gjeld temperaturar. Ved målestasjonen på Dale, 50 moh. er gjennom- snittleg månadstemperatur for kaldaste måna- der (januar og februar) -3 °C og varmaste må- nad (juli) 15 °C. Årsmiddeltemperaturen er 5,5

°C, men ligg sjølvsagt vesentleg lågare i fjellet.

Dei indre dalføra og høgareliggande delane av kommunen kan ha eit nokså langvarig snødek- ke og Gullbrå, øvst i Eksingedalen er kjent for å kunne ha store snømengder. Kystnærleiken gjer at snødekket i låglandet som regel er tynt og meir kortvarig, men også her er det store lokale variasjonar.

VEGETASJON

Vaksdal har nokså variert vegetasjon avhengig av topografiske, lokalklimatiske og geologiske forhold. Plantelivet er generelt rikast langs vassdraga og sørvendte dalsider og fjordlier.

Som dei fleste andre stader i Hordaland ber skogen sterkt preg av tidlegare utnytting, både til ved, tømmer og stadvis lauvsanking og hus- dyrbeite. Verkeleg gammal skog i økologisk for- stand finst ikkje, men ein del gamle lauvtre står att hist og her, og ein del av furuskogen er godt over 100 år.

Furuskogen er mest utbreidd i dei lågareliggan- de områda rundt indre Osterfjorden. Furusko- gen har mange stader godt innslag av lauvtre, særleg bjørk og osp, men stadvis også ei og anna eik. Bjørk er vanlegaste treslag og domi- nerer i dei indre og høgareliggande delane av kommunen. I sørvendte lier finn ein innslag av edellauvskog.

Skoggrensa går ved omlag 500 m i ytre delar av kommunen og omlag 700 m i indre delar.

Omlag 60% av kommunen sitt areal ligg over skoggrensa (Kart 1, Vedlegg II).

(17)

5. PRIORITERTE VILTOMRÅDE I VAKSDAL

Det avgrensa 25 prioriterte viltområde i Vaksdal:

6 svært viktige- og 19 viktige. I det følgjande blir kvart enkelt av dei prioriterte viltområda gitt ein kort omtale. Numra på dei ulike viltområda viser til områdenumra på kartet over prioriterte viltom- råde bak i rapporten (Kart 3).

Målet med viltkartlegginga har vore å plukke ut dei områda ein meiner har størst verdi for viltet.

At ein har lukkast med dette hundre prosent er tvilsamt. Naturareala i Vaksdal er store og mange område er svært utilgjengelege. Det finst nok om- råde utanfor dei prioriterte viltområda som nok kunne ha vore med, og det er nok område innanfor dei prioriterte viltområda som er mindre viktige for viltet. Kartlegginga må difor sjåast på som eit første steg på vegen mot ei betre oversikt over viktige viltområde i kommunen. Etter kvart som ein får ny informasjon og aktuelle område blir betre undersøkte, vil det danne grunnlag for juster- ing av dagens viltområde, både når det gjeld avgrensing og verdivurdering.

Dei store viltområda i høgfjellet og i skog (Kart 3) er eit signal om at området inneheld vesentlige kvalitetar for arealkrevjande artar. Men særleg når det gjeld skogområda, er det ønskjeleg med ei, om mogleg, meir detaljert stadfesting av verdiar innanfor dei prioriterte områda (her vil m.a.

skogbruksnæringa sine MiS-registreringar kunne vere til hjelp). Dei store prioriterte viltområda er først og fremst aktuelle når kommunen skal trek- kje dei store linjene i arealplanlegginga. For andre aktørar, t.d. skogbruksnæringa, er dei prioriterte viltområda eit signal om at det innanfor desse områda finst viktige verdiar ein bør ta omsyn til.

SVÆRT VIKTIGE VILTOMRÅDE

2. Lauvtjørnane

Område i skoggrensa med furuskog, myrar og fleire vatn og tjørn. Området har først og fremst verdi som hekkeplass for smålom. Dette er ein svært fåtalig art i Hordaland og han er svært var for forstyrringar på hekkeplassen. Smålom som årleg blir sett på næringssøk i Austre- og Vest- revatnet på Osterøy, er truleg hekkefuglar frå dette området.

7. Tettaneset-Åsen-Kleivfjellgjelet

Skogområde som strekkjer seg frå Tettaneset og Åsen ved Stanghelle innover langs nordvestsida av Dalevågen mot Kleivfjellet. Skogbiletet er variert og inneheld både furuskog og lauvskog. Tet- taneset og Åsen er furudominert, med innslag av eik i sørvest mot fjorden. Det er også fleire fine ospeholt i området. Lia ned mot Hellestræet er lauvrik, og med godt innslag av osp. Her er det

funne svært mange spettehol og truleg hekkar både kvitryggspett, flaggspett, dvergspett, grå- spett og grønspett i området. I lia opp mot Store- fjellet er det relativt gammal bjørkeskog, som truleg òg er eit godt spetteområde. Området omfattar også ein hekkelokalitet for hønsehauk.

9. Bukkstein - Toskedalen

Området omfattar eit område mellom Bukkstein og Toskedalsvatnet. Lia ned mot fjorden er lauv- dominert, men har innslag av blandingsskog med furu. Området på ”platået” er variert og inneheld både furuskog og bjørkeskog. Viktig område for spettefuglar. Særleg lia med rik bjørkeskog vest for Bukksteinsvatnet blir framheva som ein god spettebiotop (Mjøs & Håland 1999). Kvitryggspett er funne hekkande i området, medan gråspett og dvergspett hekkar sannsynleg. Viktig leveområde for storfugl. Det er registrert ein spelplass i områ- det. Smålom hekkar også innan området.

15. Grøssvik

Område med ganske gammal furuskog på grensa mot Osterøy. Hekkeområde for hønse- hauk og leveområde og sannsynleg hekkeom- råde for storfugl og kvitryggspett. Viktig beite- område for hjort.

16. Gammersvik

Furuskogsområde frå 100 til omlag 300 m o.h.

sør for Gammersvik. Truleg eit av dei viktigaste leveområda for storfugl i kommunen. Den størs- te kjende tiurleiken i kommunen ligg i dette om- rådet, på denne er det registrert opptil tolv spe- lande fuglar (år 2000).

17. Stamnesfjellet - Austerliåsen

Variert furuskogsområde på varierande bonitet.

Stadvis nokså storvaksen furuskog i dei nedre delane, men meir glissent i høgda. Området inneheld m.a. ein hekkeplass for hønsehauk og spelplassar for både storfugl og orrfugl. Dverg- spett er registrert i området og kvitryggspett er konstatert hekkande. Det hekkar også smålom innan området. I området ved Stamnesfjellet vart det sommaren 2004 registrert skogsnipe med hekkeåtferd. Sannsynleg hekking av skogsnipe er berre registrert to stader i Vaksdal kommune.

19. Elvika-Simmenes-Eidslandet

Stort, furudominert skogområde nord for indre Osterfjorden og Eidsfjorden. Området er veg- laust (med unntak av vegen frå fjorden opp til Mellesdalen) og vanskeleg tilgjenge. Som i dei fleste furuskogsområda i Hordaland er lauvinn- slaget stadvis godt og enkelte stader er det rein lauvskog. Mykje av skogen er relativt skrinn,

(18)

men meir storvaksen skog finst stadvis. Områ- det er ikkje godt undersøkt, men er truleg, grunna storleiken, eit av dei viktigaste leveom- råda for storfugl i Vaksdal. Ein leik er registrert, men truleg ligg minst tre leikar i området. Om- rådet er òg eit viktig leveområde for hjort. Både dvergspett og kvitryggspett er registrert hekkande og det er fleire fine ospeholt i området.

Området har truleg potensial som hekkeområde for hønsehauk, men konkrete registreringar fø- religg ikkje.

Området er vurdert som svært viktig grunna storleiken, vanskeleg tilgang (og dermed også lite inngrep) og påvist hekking av kvitryggspett og dvergspett. Ein grundigare gjennomgang av området i felt er ønskjeleg.

VIKTIGE VILTOMRÅDE

1. Lia aust for Austrevatnet

Lia langs austsida av Austrevatnet, går opp til ca.

350 m o.h. i den sørvestlege delen. Lia er dominert av furuskog med spreidde innslag av lauvtre.

Delar av skogen er relativt gammal og enkelte stader, litt nede i lia, ganske storvaksen.

Området blir rekna som eit viktig leveområde for storfugl. Både gråspett og kvitryggspett nyttar jamleg området for næringssøk. Begge artane hekkar truleg innan området, men dette er ikkje stadfesta.

3. Heggebotn

Området må sjåast i samanheng med område 1.

Relativt gammal furuskog, men jamt over noko skrinnare mark enn i område 1. Viktig leveområ- de for storfugl, og mogleg hekkeområde for kvitryggspett.

4. Fokstad-Moldargjelet

Bratt, austvendt li, på Osterøy vis a vis Stanghel- le. Dei øvre delane av området har furuskog på litt varierande bonitet. Langs fjorden er det mest lauvskog, også parti med edellauvskog.

Området er eit viktig leveområde og sannsynleg hekkeområde for kvitryggspett og er elles eit viktig vinterbeiteområde for hjort.

5. Stanghellebukta med Holmen

Viktig overvintringsområde for andefuglar, først og fremst kvinand, men òg stundom siland og stokkand. Det er sjeldan snakk om store mengder, kanskje opp til 40-50 kvinender på det meste. Holmen er ein av dei få hekkekoloniane for fiskemåse i Vaksdal. Kolonien er ikkje stor, rundt 10 par. Det er òg registrert hekking av tjeld her.

Det har stundom vore problem med at folk har

6. Dalevågen

Overvintringsområde for andefugl. Laksand, kvinand, siland, toppand og stokkand. Det er ikkje snakk om store mengder, men det ligg nesten alltid fugl her. Talet på laksand ligg ofte på 10-20 individ. Dei siste vintrane har opptil ni songsvanar hatt tilhald i Dalevågen. Fossekallen nyttar òg ofte området i elveosen og langs land for næ- ringssøk vinterstid. Siland og stokkand hekkar i tilknytning til området.

8. Øyane

Elveslette med stadvis tette vierkratt ved Øye i Bergsdalen. Området har truleg god insektpro- duksjon, noko som saman med godt skjul, gjer området attraktivt for sporvefuglar. Det er imidler- tid ikkje gjort systematiske registreringar i områ- det som understøttar dette.

10. Brattlia-Kvåstaddalen-Kvamslia

Bratt fjordli med lauvskog og innslag av blandingskog på austsida av Veafjorden. Rekna som eit viktig område for spettefuglar. Kvitryggspett hekkar sannsynleg i området. Området er òg aktuelt for både gråspett, grønspett og dvergspett, men observasjonar av desse artane manglar.

Vinterbeite for hjort.

11. Stamnessundet

Beiteområde for dykkender, særleg vinterstid, men tala er små. Mest kvinand, men òg siland og stundom laksand. Stokkand blir ofte observert i den grunne vika ved Fethaugen. Det langgrunne strandområdet har òg ein viss verdi som næringsøksområde for vadefuglar, vipe, raudstilk og strandsnipe er observert fåtalig. I berget bak stranda hekkar nokre få par fiske- måse.

12. Bolstadstraumen

Beiteområde for dykkender, særleg vinterstid, men små tal. Mest kvinand, men òg siland og stundom laksand. Siland er registrert med kull i området. Fossekall kan òg av og til sjåast langs land vinterstid.

(19)

13. Vest for Bolstadfjorden og Vikafjorden Skogområde dominert av furu, men innslag av lauvtre, m.a. ospeholt. Leveområde for storfugl, to leikar er registrert i området. Gråspett er på- vist hekkande og sannsynleg hekkar også kvitryggspett.

14. Dyvikadalane-Tyssebrua

Furuskogsområde, men ein del lauvinnslag i sørlege del. Det skal vere ein gammal hekkeplass for hønsehauk i området, men det er usikkert om denne lokaliteten framleis er intakt.

Ved Tyssebrua skal det vere registrert hekkande dvergspett og kvitryggspett er sannsynleg hekkefugl. Området er eit viktig beiteområde for hjort.

18. Nedre Hesjedalen

Område med furu og blandingskog. Av lauvtre er det mest bjørk, men også noko rogn, hegg osp og eik. Det er ein del gadd i området, for det meste av ung bjørk. Det er registrert hekking av kvitryggspett og grønspett her, men om dette området er viktigare enn andre liknan- de område i Hesjedalen er usikkert. Området er for lite til å dekke kvitryggspetten sitt behov, men førekomsten av død ved og osp gjer nok i alle fall delar av området til ein attraktiv spettebiotop.

20. Teinledhaugane

Furuskogsområde sør for Eidslandet. Laveom- råde for storfugl og beiteområde for hjort.

Sannsynleg hekkeområde for kvitryggspett.

21. Nesøyane

Våtmark. Øvre del av Nesevatnet i Eksingeda- len. Grunt område med mudderbotn. Rasteom- råde og hekkeområde for andefugl, først og fremst stokkand og krikkand. Stjertand er observert i området i trekktida.

22. Flatekvål

Våtmarksområde. Raste og yngleområde for andefuglar, mest stokkand og krikkand i små tal. Brunnakke er registrert hekkande i området, men status for denne arten i dag er usikker.

23. Nesheimsvatnet

Mosaikkprega våtmarksystem på Nesheim i Eksingedalen. Omfattar også Nesheimsvatnet naturreservat. Vegetasjonen er prega av starr- område, belte med elvesnelle, høgtvakse vierkratt, bjørkekratt og fuktig grasmark i overgang- en mot dyrka mark (Fylkesmannen i Hordaland 1991). Dei viktigaste ornitologioske kvalitetane ligg innanfor reservatgrensene. Av andefuglar er stokkand, krikkand og brunnakke er registrert hekkande, av vadarar enkeltbekkasin, raudstilk og strandsnipe (og vipe i tilknytning til dyrka mark). Ein god del sporvefuglar nyttar og områ- det som hekke og næringsøksområde. Av våt- markstilknytta artar hekkar blåstrupe og sivsporv.

Nesheimsvatnet. Foto: Sveinung Klyve.

24. Trefalldeltaet

Frodig våtmark med tette, stadvis høgvakse vierkratt. Hekke- og næringsøksområde for sporvefuglar, m.a. våtmarkstilknytta artar som blå- strupe og sivsporv. Mogleg interessant trekklo- kalitet, men dette er ikkje nærmare underøkt.

25. Fjellområda rundt Eksingedalen

Bakgrunnen for avgrensinga av desse store fjellområda som prioriterte viltområde, er at dei inngår som del av Fjellheimen villreinområde.

Men områda innanfor Vaksdal kommune er nokså marginale i forhold til reinen sin område- bruk (sjå artsomtale).

(20)

6. TRUA OG SÅRBARE ARTAR I VAKSDAL

RAUDLISTER

For å oppnå større fokus på artar som er sjeldne, truga eller i tilbakegang, er det utarbeidd spesielle oversikter over slike artar med ei vurdering av dagens status (bestand og bestandsutvikling).

Det er dette som blir kalla raudlister. IUCN (Inter- national Union for the Conservation of Nature) gir ut slike lister på verdsbasis og mange land har gitt ut nasjonale raudlister. Den offisielle norske raudlista blir utgitt av Direktoratet for Naturforvalt- ning. Dei siste åra har også enkelte Fylkesmenn utgitt fylkesvise (regionale) raudlister. Meininga med regionale raudlister er å rette fokus på regional bestandssituasjon og dermed sikre at tiltak blir gjennomført for å sikre levedyktige bestandar også på lokalt og regionalt plan. Nokre artar på den nasjonale raudlista kan vere relativt vanlege regionalt og lokalt. I slike tilfelle har det aktuelle fylket eller den aktuelle kommunen eit særskilt forvaltingsansvar. Ei raudliste kan òg innehalde artar som er i framgang, men som i nær fortid har hatt sterkt reduserte bestandar (t.d. havørn).

Raudlistene må reviderast etterkvart som kunnskapen om artane aukar. Bestandssituasjonen for enkelte artar kan òg endre seg relativt raskt.

Nasjonale raudlister blir gjerne reviderte kvart femte år. Raudlista denne rapporten byggjer på er Nasjonal rødliste for truede arter i Norge 1998 (DN 1999). Det er òg utarbeidd ei regional raudliste for Hordaland: Handlingsplan for truete og sårbare viltarter i Hordaland (Danielsen 1996).

Dei ulike kategoriane ein finn i den siste utgåva av den nasjonale raudlista er definerte under.

Utrydda - Ex (Extinct)

Artar som har forsvunne som reproduserande i landet.

Omfattar vanlegvis artar som ikkje har vore påvist dei siste 50 åra.

Direkte trua - E (Endangered)

Artar som står i fare for forsvinne i nær framtid dersom dei negative faktorane held fram.

Sårbar - V (Vulnerable)

Artar med sterk tilbakegang, som kan gå over i gruppa direkte trua dersom dei negative faktorane held fram.

Sjeldan - R (Rare)

Artar som ikkje er direkte trua eller sårbare, men som likevel er i ein utsett situasjon, fordi dei er knytt til eit avgrensa geografisk område eller ein liten bestand med spreidd og sparsam utbreiing.

Omsynskrevjande - DC (Declining, care demanding) Artar som ikkje tilhøyrer føregåande kategoriar, men som grunna tilbakegang krev spesielle omsyn og tiltak.

Bør overvakast - DM (Declining, monitor species)

Ei raudliste inneheld òg ei oversikt over såkalla ansvarsartar. Dette gjeld artar som det aktuelle landet har eit spesielt forvaltningsansvar for, fordi store delar av bestanden på gitte tidspunkt oppheld seg i landet. Ansvarsartar treng ikkje vere sjeldne eller truga. Døme på norske ansvarsartar som er vanlege er fjellrype og bergirisk.

VIKTIGE TRUGSMÅL MOT VILTET

Mange plante- og dyreartar er naturleg sjeldne, men mange er i tilbakegang som følgje av men- neskeleg aktivitet. Her er lista opp nokre viktige trugsmål mot biologisk mangfald:

Handel med ville dyr er den tredje største illegale marknaden på verdsbasis. Særleg i tropiske strøk kan samling vere eit problem for allereie få- talige artar. Ville artar i Noreg som kan vere att- raktive i denne samanheng er m.a. jaktfalken.

Men her i landet er nok problemet først og fremst aktuelt i samband med ulovleg import av viltartar som kjæledyr.

Intensiv jakt eller forfølging har ført til at enkelte dyreartar har blitt utrydda eller gått kraftig tilbake.

Døme frå vårt land er fjellrev og dei store rovdyra gaupe, ulv, bjørn og jerv.

Miljøgifter utgjer eit alvorleg trugsmål mot enkelte artar. Rovdyr er spesielt utsette, fordi giftstoffa blir meir konsentrerte for kvart ledd i næringskjeda.

Vandrefalken er eit klassisk døme på dette: Bruk av DDT i landbruket førte til at vandrefalken fekk problem med reproduksjonen (eggskalfortyn- ning), og bestanden vart kraftig redusert. Etter at bruken av DDT vart forbode har bestanden tatt seg opp att og er framleis i vekst.

Innføring av framande artar. På mange av Stille- havsøyane står mange bakkerugande fugleartar i ferd med å forsvinne som ei følgje av introduksjon av katt og rotter. I vårt land er minken eit døme på introduksjon av ein art som har fått uheldige følgjer Mange sjøfuglkoloniar på øyar nær fastlandet lid periodevis store tap grunna minken sin predasjon på egg og ungar.

Øydelegging av naturtypar og leveområde. Det hjelper lite å verne artar dersom ein samtidig ikkje vernar områda artane er avhengige av.

Her i landet er problemstillinga først og fremst aktuell i samband med reduksjon i arealet av våtmark og gammalskog og bortfall av enkelte kulturlandskapstypar som følgje av endra drifts- former i landbruket.

(21)

Tabell 1. Raudlista viltartar og ansvarsartar i Vaksdal.

Status i Noreg Art Førekomst i Vaksdal Moglege trugsmål lokalt Direkte trua (E) Åkerrikse Yngla sannsynleg fåtalig for 30 år

sidan. • Omleggingar i landbruket til maskinell drift og tidleg slått

Sårbar (V) Hønsehauk Fåtalig hekkefugl • Reduksjon i areal av gammalskog Jaktfalk Mogleg fåtalig hekkefugl • Forstyrring på hekkeplass

• Faunakriminalitet Vandrefalk Mogleg fåtalig hekkefugl • Forstyrring på hekkeplass

• Faunakriminalitet

Hubro Fåtalig hekkefugl • Kraftliner

Vendehals Fåtalig hekkefugl • Bortfall av beitemark og skogsbeite?

Kvitryggspett Fåtalig til vanleg hekkefugl • Reduksjon i areal av gammalskog (mangel på død ved)

• Mangel på død ved Bjørn Siste individ skoten i 1884 -

Sjeldan (R) Songsvane Årviss, fåtalig vintergjest • Kraftlinjer

Stjertand Sjeldan og sporadisk trekkgjest • Bortfall av grunne ferskvassområde

Kongeørn Fåtalig hekkefugl • Forstyrring på hekkeplass

Jerv Tilfeldig streifdyr • Jakt

Omsynskrevjande (DC) Smålom Fåtalig hekkefugl • Forstyrring på hekkeplass

• Vassdragsregulering

• Drukning i fiskegarn Storlom Fåtalig hekkefugl (ikkje årviss) • Forstyrring på hekkeplass

• Vassdragsregulering

• Drukning i fiskegarn Havørn Mogleg fåtalig hekkefugl • Forstyrring på hekkeplass

Gråspett Fåtalig hekkefugl • Reduksjon i areal av eldre lauv- og

blandingsskog

• Mangel på død ved

Dvergspett Fåtalig til vanleg hekkefugl • Reduksjon i areal av eldre lauv- og blandingsskog

• Mangel på død ved Bør overvakast (DM) Sjøorre Sjeldan trekkgjest • Drukning i fiskegarn

Trane Sjeldan trekkgjest -

Piggsvin Fåtalig • Påkjørslar

Skjeggflaggermus Fåtalig • Ukjent

Dvergflaggermus Truleg relativt vanleg • Ukjent

Ansv. hekkebestand Havørn Observerast regelmessig • Forstyrring på hekkeplass

Jaktfalk Fåtalig hekkefugl • Faunakriminalitet

Fjellrype Ganske vanleg hekkefugl i fjellet • Høgt jakttrykk

• Kraftlinjer i fjellet

Raudstilk Fåtalig hekkefugl -

Skjerpiplerke Fåtalig vintergjest -

Svartbak Streif vinter, fåtalig - Bergirisk Fåtalig hekkefugl, streif vinter -

Ansv. vinterbestand Storskarv Fåtalig vintergjest • Drukning i fiskegarn

Siland Fåtalig hekkefugl -

Fjøreplytt Mogleg fåtalig hekkefugl -

Ansv. heile året Lemen Vanleg i fjellet -

(22)

7. STATUS FOR VILTET I VAKSDAL

AMFIBIAR

Frosk Rana temporaria

Vanleg i tilknytning til myrar, vatn og vassdrag.

Kan opptre nokså talrikt i område med gamle torvdammar, grunne og stilleståande tjørn o.l.

Utbreidd over det meste av kommunen.

Padde ^{Bufo bufo}

Er mellom anna registrert på Herlandsnesjane (Byrkjeland 1999) i Osterøy kommune og finst difor truleg andre stader også i Vaksdal sin del av Osterøy. Utbreiing og førekomst i resten av kommunen er usikker. Mindre vanleg enn frosk.

Padda si utbreiing i Vaksdal er dårleg kjent. Ho finst i ytre delar av kommunen, og er i alle fall kjent frå Osterøy. Foto:

Sveinung Klyve.

KRYPDYR

Hoggorm Vipera berus

Vanleg art i det meste av kommunen.

FUGLAR

Blant landlevande virveldyr står fuglane i ei særstilling når det gjeld utbreiing og artsrikdom.

I Vaksdal er det registrert 134 fugleartar. Av desse er omlag 90 artar hekkefuglar (sjå artslista Vedlegg I).

Kvalitetssikring av fugleobservasjonar Å artsbestemme fuglar i felt kan ofte vere svært vanskeleg, sjølv for erfarne ornitologar. Enkelte artar er svært like av utsjånad, og faktorar som lysforhold, observasjonsavstand og observa- sjonstid gjer artsbestemminga ofte svært vanskeleg. For å kvalitetssikre fugleobservasjonar har Norsk Ornitologisk Forening, NOF, difor oppretta to ekspertutval som vurderer innrap- porterte observasjonar. Det regionale/fylkesvise organet for kvalitetssikring heiter LRSK (Lokal rapporterings- og sjeldenhetskomite). Enkelte

som krev godkjenning av desse komiteane.

Artsfunn blir publiserte i årlege rapportar i lokal- tidsskriftet for NOF-Hordaland, Krompen, av LRSK og i NOF sitt nasjonale tidsskrift, Ornis Norvegica, av NSKF. Desse publikasjonane in- neheld òg observasjonsdato, observasjonsstad og namnet på observatør.

Denne viltrapporten følgjer NOF sin praksis på dette feltet. Blant artar som krev godkjenning er difor berre artar med funn godkjent av LRSK eller NSKF omtalte og rekna som offisielle. For desse blir det referert til aktuelle publikasjonar frå sjeldanhetiskomitéane. For enkelte uvanlege eller spesielle observasjonar som ikkje krev godkjenning, er det referert til andre rapportar i NOF-Hordaland sitt lokaltidsskrift eller til obser- vatør.

Meir stoff om LRSK sitt arbeid finn du på NOF-Hordaland sine internettsider. Her er det m.a. lagt ut oppdaterte lister over artar som må godkjennast og rapporteringsskjema for nedlasting: http://cyberbirding.uib.no/nof/lrsk/.

LOMMAR

Smålom Gavia stellata Omsynskrevjande (DC)

Fåtalig hekkefugl i høgareliggande område, m.a. på Osterøy. Sky. Hekkar gjerne i avsides- liggjande, mindre vatn og tjørn. Hekking og mogleg hekking er kjent frå 7 lokalitetar.

Sju hekkelokalitetar for smålom er kjende i Vaksdal. Vaks- dal er dermed truleg ein av dei ”beste” smålomkommunane i fylket. Hordalandsbestanden tel kanskje 15-20 par, men arten hekkar oftast i avsidesliggande vatn og tjørn og er sky og vanskeleg å kartlegge. Foto: Sveinung Klyve.

Storlom Gavia arctica Omsynskrevjande (DC)

Fåtalig hekkefugl. Det er kjent berre ein hekkeplass i Vaksdal og denne har ikkje vore i bruk årleg. Storlomen er knytt til uregulerte, fiskerike ferskvatn, helst med holmar for plassering av reiret. Nyttar typisk større vatn enn smålomen.

Begge lomartane er svært sky ved hekkeplas-

(23)

SKARVAR

Storskarv Phalacrocorax carbo Ansv. vinterbestand

Blir observert fåtalig men regelmessig på fjorden vinterstid. Arten hekkar hos oss frå Trønde- lagskysten og nordover.

HEGRER

Gråhegre Ardea cinerea

Førekjem regelmessig i lågt tal både ved fjorden og langs elvar og vatn. Hekking er ikkje kjent. Regelmessig men fåtalig også vinterstid.

ANDEFUGLAR

Songsvane Cygnus cygnus Sjeldan (R)

Fåtalig vintergjest. Ein flokk på opptil 9 individ har dei siste åra overvintra regelmessig i Dale- vågen (TWI). Elles av og til i Heiebotsvatnet på Osterøy og Vikavatnet i Hesjedalen (SKL).

Opptil ni songsvaner har overvintra i Dalevågen dei siste åra. På bildet sjåast tre vaksne og fem ungfuglar. Foto:

Sveinung Klyve.

Grågås Anser anser

Blir årleg observert under trekket. Rastar sjeldan i Vaksdal, men er m.a. observert på Rød- land i Bergsdalen (25 ind. 9/9-1980, JPS).

Kanadagås Branta canadensis

Kanadagåsa vart innført til Noreg og sett ut med tanke på jakt. Arten har no etablert seg som hekkefugl fleire stader i landet. Så langt føreligg det ikkje hekkefunn frå Vaksdal, men arten blir observert frå tid til anna.

Kvitkinngås Branta leucopsis

Har blitt observert under trekket. Trekkruta går vanlegvis nærmare kysten.

Mandarinand Aix galericulata

To hannar vart observert ved Rødland, Bergs- dalen i perioden 1/5-30/6-1999 (SKL, Falken- berg 2000). Mandarinanda høyrer opphaveleg

til i Søraust-Asia, men blir mykje brukt som parkfugl i Europa. Observasjonar av denne arten i Noreg dreier seg truleg alltid om rømte fangenskapsfuglar eller fuglar frå ein liten, for- villa europeisk bestand.

Brunnakke Anas penelope

Fåtalig hekkefugl i Eksingedalen (m.a. ei ho med to ungar ved Flatekvål 30/6-1999 (Falken- berg 2000) og Bergsdalen (ved Småbrekke/

Rødland).

Krikkand Anas crecca

Fåtalig hekkefugl ved fleire vatn og tjørn.

Stokkand Anas platyrhynchos

Relativt vanleg hekkefugl ved vatn og tjørn og den vanlegaste andearten i kommunen. Også ganske vanleg vinterstid, og småflokkar blir observert både i sjøen og i isfrie ferskvatn.

Stjertand Anas acuta Sjeldan (R)

Sjeldan gjest under trekket. Observert ein gong i Nesedeltaet i Eksingedalen.

Toppand Aythya fuligula

Blir observert fåtalig heile året, men oftast om vinteren. Største ansamling er utanfor Vaksdal Mølle, der flokkar på over 300 fugl er observer- te vinterstid.

Ærfugl Somateria molissima

Eit myteområde der ein del hannar samlast på seinsommaren, ligg frå Padøyna og Hokøyna i Lindås, innover mot Romarheimsfjorden og Ind- re Osterfjorden, utanfor Grøssvik og Gammers- vik. Elles sporadisk på fjorden vinterstid, er m.a.

sett utanfor Stanghelle.

Sjøorre Melanitta fusca Bør overvakast (DM)

Er observert på Vikavatnet i Hesjedalen, men hekking er ikkje kjent frå Vaksdal. Hekkar typisk i fjellvatn med god tilgang på botnlevande krepsdyr. I Hordaland er arten registrert fåtalig hekkande på Hardangervidda.

Kvinand Bucephala clangula

Småflokkar og enkeltindivid blir observert jamleg i vinterhalvåret, både i fjorden og i ferskvatn.

Fast vintergjest m.a. i Dalevågen, ved Stang- helle og ved Stamnes.

Siland Mergus serrator Ansvarsart vinterbestand

Fåtalig hekkefugl. Kull er m.a. registrert ved Straume, Stamnes.

Laksand Mergus merganser

Er funnen hekkande i Hordaland berre to gong- er, begge funna er gjort i Vaksdal, ved Lavik i Eksingedalen. Første gong i 1988 (Osaland