Eiliv Vinje
Eit språk
som ikkje passar
Epideiktiske element i Holbergs reflekterande prosa
Nordisk institutt Universitetet i Bergen
2000
Denne avhandlinga blei innlevert 19. november 1999 til vurdering for dr. art.-graden ved Universitetet i Bergen. På grunnlag av innstilling frå den sakkunnige komitéen er avhandlinga funnen verdig til å forsvarast for dr. art.-graden. Disputasen blir halden fredag 27. oktober 2000, kl. 10.15, auditorium 4 i Jus-bygget (Dragefjellet).
"Verd en behøver Reform ation, og kand Reform ationen ikke skee m ed Su cces, u d en at d et gam le bliver igien nyt" (Lu d vig H olberg, M oralske Tanker IV.20).
Forord
Kva slags tekst er Holberg-essayet? Korleis - eller på kva måte - skaper det betydning? Det er dette spørsmålet denne avhandlinga forsøker å utdjupa, konkretisera og avklara.
Spørsmålet har blitt stilt før, for lenge sidan, og i den samanheng har det også blitt påpeikt at ein ikkje utan vidare kan ta det som står i desse tekstane, for
pålydande verdi utan omsyn til litterær kode. Når eg stiller spørsmålet på nytt, er det for å utdjupa eller nyansera viktige sider ved "veremåten" til denne litteraturen.
Dei mest sentrale påstandane for arbeidet som heilskap er:
Holberg-essayet er poengtert i kraft av å vera tekstleg tvetydig, dvs. det gir motstridande signal om teksten.
Det tvetydige kan bestemmast nærmare som spenning mellom meddeling og oppløysing av meddeling.
Dette spenningsforholdet kan utdjupast ved tekstens litterariserande grep, nærmare bestemt innslaget av framsyning (epideiksis).
Innslaget av framsyning er varierande, og denne variasjonen er eit sentralt tekstleg grep.
Framsyning som litterariserande grep kan hos Holberg forklarast som retorisk figur.
Figur er eit generelt begrep som kan omfatta ulike konkretiseringar. Eg vil framheva brev, paradoks og enkel stil som viktige konkretiseringar i Holbergs reflekterande prosa.
For å gjera nærmare greie for dette tar eg teoretisk utgangspunkt i estetikk- debatten, i spørsmålet om kva det er som gjer kunst til kunst, og litteratur til
litteratur. Her drar eg nytte av den systematikken Gérard Genette presenterer i boka Fiction et diction, nærmare bestemt skiljet mellom ein "essensialistisk" poetikk som gjer greie for det poetiske som ibuande og objektiverbare eigenskapar ved teksten, og - på den andre sida - ein "kondisjonalistisk" poetikk som gjer greie for dette som avhengig av kommunikasjonssituasjonen, bl.a. av den responsen som lesaren gir på teksten. Vidare blir ein kondisjonalistisk poetikk relatert til eit moderne tekstbegrep, nærmare bestemt tekstteorien til Roland Barthes. Men i den vidare utviklinga av
problemstillinga er det ikkje moderne, snarare tradisjonell teori som kjem i forgrunnen.
Arbeidet som heilskap kan langt på veg sjåast som framlegg til ein poetikk for Holbergs reflekterande prosa på grunnlag av den gamle retorikken.
Det er i den nærmare bestemminga av denne orienteringa mot tradisjonen at det føreliggande arbeidet kan seiast å profilera seg. I denne samanhengen er det nødvendig å gjera tre presiseringar, eller åtvaringar.
For det første ei åtvaring mot å setta likskapsteikn mellom tradisjonell retorikk og eit klassisistisk tekstbegrep. Eg støttar meg på tradisjonell retorikk, men meiner like fullt at eit klassisistisk tekstbegrep er lite eigna til å gjera greie for den
forankringa i tradisjonen som ein finn i Holberg-essayet. Eit tekstbegrep innretta mot vidd (ingenium) og framsyning (epideiksis) er etter mitt syn meir dekkande.
For det andre ei åtvaring mot eit snevert figurbegrep. Ein føresetnad for at figurbegrepet skal kunna gjera greie for elementet av framsyning, er ei presisering eller problematisering av figurbegrepet. Her er det tilvising til Genette som bruker ei gammal og inklusiv oppfatning som korrektiv til ei moderne og snever. Eit moderne figurbegrep styrer særleg mot konkretisering, førestilling, sansemessig erfaring. Eit eldre er meir ope også for intellektuell erfaring, for tanke, poeng, vidd.
For det tredje ei åtvaring mot positivisme i bestemminga av forholdet til tradisjonen. Det har vore vanleg å gjera greie for tilknytinga til tradisjonen hos ein forfattar som Holberg ved påvising av eksakte og dokumenterbare førelegg. Dette gir etter mitt syn eit for snevert bilete. Forfattaren står i gjeld ikkje bare til påvislege kjelder som han auser meir og mindre ope og meir og mindre direkte av, men også til tekstlege konvensjonar - tenkemåtar og grep - som bare kan bestemmast generelt og omtrentleg.
Avhandlinga har fleire innslag av tekstanalyse, ikkje bare av Holbergs essays, men også av tekstar frå andre delar av forfattarskapen samt frå den europeiske tradisjonen. Når det gjeld det sentrale tilfanget, Holbergs essays, så dreiar det seg om ikkje så reint få tekstar. All den tid det er språk og skrivemåte som står i fokus, ville det neppe ha noko for seg å gi kvar og éin av desse eigen omtale. Analyseavsnitta er derfor for ein del forsøkt retta mot tilfanget som heilskap - eller større delar av det, særleg kjem Moralske Tanker som bok i fokus - og for ein del mot enkeltstykke som kan seiast å vera representative for tilfanget som heilskap.
Holberg-litteraturen er omfattande, noko som gjer det nødvendig å bruka den selektivt. I den grad eg gjer bruk av dette stoffet, er det med tanke på at det skal vera til hjelp i å utvikla problemstillingar og gi svar på spørsmål. Dette inneber ikkje at det er få referansar, bare at det i praksis er uråd å kombinera ei avgrensa og målretta
problematiering med ei fulldekkande og uttømmande beskriving av all relevant litteratur.
Også overfor faglitteraturen i eit meir generelt perspektiv er det nødvendig å ta eit atterhald. Sjølv om det bare er essayistikken som står i fokus, og ikkje heile forfattarskapen, peiker også denne delen ut i ein mangfaldig europeisk tradisjon. På kvart punkt i denne tradisjonen - Montaigne, Erasmus, Addison, osv. - har det vakse fram ein omfattande, tildels umåteleg sekundærlitteratur. Det same gjeld dei
litteraturvitskaplege tematiseringane. Når det er tale om figur, brev, paradoks, og særleg når slike begrep blir forsøkt nyanserte i eit historisk perspektiv, er det fare for at stoffet kan bli både stort og uhandterleg. Dette har eg opplevd som både
frustrerande og utfordrande.
Avhandlinga er skriven med generøs støtte frå Historisk-filosofisk fakultet, Universitetet i Bergen, i form av stipendiatstilling i åra 1994-97.
Bergen, november 1999, E. V.
Innhald
Kap. 1. Innleiing ... 1
Holbergs reflekterande prosa ... 1
Lesing orientert mot innhald ... 4
Problem ved innhaldsorientert lesemåte ... 7
Fiksjon og diksjon ... 14
Fiksjon og diksjon hos Holberg ... 16
Diksjon utdjupa som moderne tekstbegrep ... 22
Moderne tekstbegrep relevant for Holberg? ... 27
Kap.2. Gjenbruk ... 33
Kap. 2.1. Idealitet ... 35
Klassisismen som repressiv idé ... 35
Klassisisme hos Holberg og i Holbergforskinga ... 37
Problem ... 39
Den ikkje reduserbare teksten... 40
Frigjeringsperspektiv på overleveringa ... 44
Brandes ... 45
Fjord Jensen ... 52
Billeskov Jansen ... 56
Konklusjon ... 71
Kap. 2.2. Vidd ... 73
Striden mellom dei gamle og dei moderne ... 73
Gammalt og nytt historiebegrep ... 74
Holberg og historia ... 75
Kap. 2.3. Framsyning ... 85
Den problematiske kategorien epideiksis ... 85
Grad av framsyning ... 87
Metaspråk og figur ... 89
Konklusjon ... 93
Kap. 3. Figur ... 95
Figurbegrepet ... 95
Figur hos Holberg ... 103
Konklusjon ... 112
Kap. 4. Brev ... 113
Kap. 4.1. Kommunikativ funksjon innskriven i teksten... 115
Definisjon av brevet ... 115
Holbergs bruk av brevforma ... 118
Konklusjon ... 128
Kap. 4.2. Mellom illusjon og stilisering ... 129
Antikkens familiare-definisjon ... 129
Mellomalderens ars dictaminis ... 132
Renessansen ... 133
16.-18. hundreår - avretorisering? ... 140
Konklusjon ... 143
Kap. 4.3. Epideiktisk bruk av brevet hos Holberg ... 145
Epistler ... 146
Moralske Tanker ... 149
Levnetsbreva ... 154
Konklusjon ... 157
Kap. 5. Paradoks ... 159
Kap. 5.1. Paradoks som retorisk begrep ... 161
Etymologi, vanleg språkbruk i antikken, paradoksografi ... 161
Filosofi og retorikk ... 162
Argumentasjonsstrategi ... 164
Argument baserte på feilslutningar ... 167
Er paradokset ein retorisk figur? ... 169
Paradokset som stilprinsipp ... 176
Paradokset som grunnkategori i ein poetikk ... 177
Paradokset som tekstkategori ... 179
Framsyning, simulering, argumentasjon ... 181
Konklusjon ... 192
Kap. 5.2. Paradoks i Holberg-essayet ... 195
Epistel 69 som modell for Holbergs paradoks ... 195
Paradokset i Moralske Tanker (og Niels Klim) ... 201
Teori-praksis ... 201
Sjanger ... 207
Komisk regresjon (materielt orientert fornuft) ... 216
Feilslutning ... 219
Konklusjon ... 224
Kap. 6. Enkel stil ... 227
Holbergs prosa enkel? ... 227
Anticiceroniansk prosastil ... 229
Ein problematisk, men kraftfull teori ... 233
Antitesen bindeledd mellom enkel og utbrodert stil ... 235
Enkel stil og paradoks ... 239
Førestillinga om eit enkelt språk i Moralske Tanker ... 245
Kiasmen ... 255
Konklusjon ... 261
Konklusjon... 263
Litteraturliste ... 269
Utgåver av Holbergs verk ... 269
Annan litteratur ... 270
Register ... 287
Verksregister (Holbergs verk) ... 287
Namneregister ... 289
Innleiing
Holbergs reflekterande prosa
Til H olbergs reflekterand e p rosa reknar ein først og frem st M oralske Tanker frå 1744 (M Tkr) og Epistler frå 1748-54 (Ep), og så kan ein føya til innleiingane til d ei p arvise biografiane i Sammenlignende Helte-Historier frå 1739 og Sammenlignende Heltinde-Historier frå 1745. M Tkr inneheld 63 stykke foru tan "Fortale" og "Forbered else". Ep inneheld ca. 540 stykke sam t
"Fortale". Innleiingane i helte- og heltinnehistoriene er til sam an 23 i talet. (Jansen 1938-39, II, 35.)
M oralske Tanker
Kvart av stykka i M Tkr er ei u tlegging av ein sentens, oftast i form av d issertasjon, i nokre få tilfelle i brevform . Sentensen står som overskrift og er p å latin. Den er henta frå
forfattarens eigne latinske ep igram som kom u t først i fem bøker 1737, u tvid a til seks bøker i 1743 og end eleg til sju bøker i 1749 (Ehrencron-Mü ller 1933, X, 248-50 og 456). I kvar av bøkene var ep igram m a ord na m ed nu m m erering. Dette system et blir overført til M Tkr og fu ngerer d er som overskrifter eller kjennem erke; over kvart stykke er d et
tilvising til bok ("Libr.") og ep igram ("Ep igr") i Epigrammer, f. eks. vil overskrifta "Libr. I.
Ep igr. 117" i M Tkr visa til tilsvarand e stad i Epigrammer. Etter d enne tilvisinga blir d et latinske ep igram m et gjengitt i sin heilskap eller i u td rag.
Epistler
H olberg gav sjølv u t sine Epistler i fire band eller Tom er, første og and re Tom e i 1748, tred je og fjerd e i 1750. I tillegg u tkom eit fem te band p osthu m t i 1754. Tekstane er ord na m ed fortløp and e nu m m erering (f. eks. "Ep istola CDXLIV."). Kvar tekst er p å ru d im entæ rt vis u tform a som brev, m ed innleiings- og slu ttform u lar og m ed referanse til ein
kom m u nikasjonssitu asjon. Men brevform a verkar p åklistra og er sjeld an i næ rleiken av å gi illu sjon om verkeleg korresp ond anse.
Frå narrasjon til refleksjon
I forfattarskap ens kronologi p lasserer d enne p rosaen seg i forlenging av d ei m ange og til d els om fattand e historiografiske verka som H olberg skreiv p å 1730-talet og litt inn p å 1740-talet. Det er glid and e overgang m ellom d enne historiografiske og narrative fasen og d en p åfølgjand e reflekterand e. Som historikar er H olberg reflekterand e; ein generell tend ens er at han knyter d en historiske beretninga til eit resonnem ent. Og sett frå d en and re sid a er hans essay fu lle av historiske beretningar. Foru tan eit slikt generelt slektskap m ellom historiografi og reflekterand e p rosa, er d et sæ rleg tre stad er d er overgangen m ellom narrasjon og refleksjon er m erkbar.
(1) Sammenlignende Helte-Historier frå 1739 inneheld ei rekke biografiar ord na i p ar.
Mod ellen hentar H olberg hos Plu tark som skreiv ei m engd tekstar av d ette slaget. Til skilnad frå sitt greske førebilete har H olberg foran kvart biografert p ar ei innleiing som i generelle vend ingar d røftar eit sp ørsm ål som ved kjem d ei om talte p ersonane (f. eks. om årsakene til fram vekst og ned gang i store m onarki). Desse refleksjonane har i d et store og heile eit historiografisk innhald . I op p følgjingsverket Sammenlignende Heltinde-Historier frå 1745 er d erim ot innleiingane m eir lau srivne frå d et historiske stoffet og d røftinga får d erm ed karakter av frittståand e m oralfilosofi.
(2) N iels Klims reise til den underjordiske verden blei først u tgitt p å latin u nd er tittelen N icolai Klimii iter subterraneum, 1741. Tilsynelatand e er d et bare ei reiseberetning, om klokkaren frå Korskirken i Bergen som ram lar ned i eit hol i Fløyfjellet, fer gjennom jord skorp a og ned p å ein p lanet i jord as ind re. H er m øter han fram and e folk og fram and e skikkar. Det som skjer frå ep isod e til ep isod e, er ikkje sæ rleg m otivert internt i forteljinga.
Den styrand e fornu ft i historia er - enkelt sagt - at N iels er p å reise, op p lever nye ting og blir forbau sa over d et han m øter. H er er eit fast m ønster - N iels stilt overfor d et fram and e - som gjer boka til m oralfilosofisk d røfting i form av reiseberetning. Det som blir d røfta, er d et eine og d et and re og d et tred je og d et fjerd e; em nelista er om trent like lang og
innhald srik som d en ein finn i M Tkr.
(3) Dei tre latinske levnetsbreva, m ed fellestittel A d virvm perillvstrem, er i d et ytre ein sjølvbiografi, skriven i fleire vend ingar, som ein slags følgjetong; Epistola prima (Epist I) frå 1728, Epistola secvnda (Epist II) frå 1737 og Epistola tertia (Epist III) frå 1743. Men ved næ rm are ettersyn er sjølvbiografi-form a bare ein ytre ferniss. Rett nok lar d et seg gjera å lesa i d et m inste første band , Epist I, som sjølvbiografi. Den resterand e d elen, sæ rleg Epist III, er langt m eir p roblem atisk i så m åte. Biografien m å vika for p resentering av
forfattarskap en, for jam føringar av ei rekke eu rop eiske nasjonar, og end eleg for eit knip p e p å seks essays u nd er tittelen "Prøve p aa et m oralsk system " ("Sp ecim en qvod d am
System atis Morales"). Året etter (1744) finn ein att d esse seks stykka i d ansk om setting - i tillegg til nokre sm å end ringar - i M Tkr. Dette inneber
at Epist I-III, sett u nd er eitt, startar som au tobiografi, d vs. beretning om sentrale hend ingar i eit livsforløp , og end ar som essay, d vs. d røfting av eit m oralfilosofisk sp ørsm ål i
p oengtert form . Bruk av tilfanget
Eg forsøker å sjå H olbergs reflekterand e p rosa under eitt. Dei sp ørsm ål eg stiller gir ikkje rom for å gjera greie for tilfanget d el for d el, og p å u ttøm m and e vis, m en aktu aliserer u like d elar av d et i varierand e grad . I p raksis inneber d ette at d et verket som kjem m est i foku s, er M Tkr som u tan tvil er høgd ep u nktet i H olbergs essayistikk. Det er "[…] d et d anske Skrift, i hvilket H olberg skarp est har overvaaget sin Prosa", seier Billeskov Jansen (Ep, VIII, 5), ein karakteristikk som er d ekkand e for båd e d etalj og heilskap . Form a er p olert og p oengtert, og flettar sam an eit stort tilfang av u like kjeld er i ein tett vev. Ikkje m inst som bok er M Tkr eit gjennom kom p onert verk (jfr. H aged orn Thom sen 1984), noko langt m eir enn eit tilfeld ig sam antreff av enkeltståand e teksta r. På d enne bakgru nn blir eksem p la oftare henta herifrå enn frå Ep. I d et store og heile er Ep m ind re u tp rega enn M Tkr; p rosaen er ikkje så p olert og så p oengtert, bru ken av kjeld er er ikkje så sam ansett og m angfald ig som i M Tkr. Innleiingane frå helte- og heltinnehistoriene kjem heilt i
bakgru nnen og blir bare sp orad isk om talte. Derim ot er d et korte om talar av tekstar som ligg u tanfor H olbergs reflekterand e p rosa i streng forstand , av N iels Klim, Epist I-III og d ei historiografiske verka.
Spørsmål
Eg forsøker å stilla teksten i foku s ved å sp ørja korleis d en skap er betyd ning, kva vilkår for betyd ning som ligg til gru nn for d en. Teoretisk inneber d ette ei retorisk orientering, altså ei interesse for kva d et er sp råket gjer m ed m ottaka ren, korleis teksten d efinerer ei lesarrolle eller konstru erer sin lesar.
I tilfellet H olberg kan ein trygt seia at ei slik p roblem stilling ikkje er grip en u t av lau se lu fta. Som forfattar kom han tid leg u t i hard t vêr p å gru nn av
sam fu nnssatiren i Peder Paars, noko som ser u t til å ha sett varige sp or, for han kjem ofte tilbake til d enne konflikten, gjerne i generelle vend ingar, d vs. som eit sp ørsm ål om kva som er rett og rim eleg lesing eller tolking av satiren (N ielsen 1984, 45-168).
H an hevd ar bl.a. at folk ikkje veit korleis d ei skal lesa satire, f. eks. når d ei tar generell kritikk av m enneskeleg veikskap som åtak p å d ei sjølv, som p ersonleg kritikk. I d en grad lesarrolla er eit sp ørsm ål som op p tar H olberg og til d els også er eit p roblem for han, viser d et tilbake p å d en kjensgjerning at han ku nne d riva eit til d els høgt retorisk sp el m ed sine lesarar. I Peder Paars, i
M etamorphosis, i N iels Klim, i kom ed ie-p arod ien Ulysses von Ithacia gjer d ette seg op p lagt gjeld and e. And re stad er går d et m eir stillferd ig og m ind re støyand e for seg.
Dette gjeld historieverka, levnetsbreva, og ikkje m inst essayistikken.
Dette sp elet kan sjåast i sam anheng m ed eit sentralt m otiv i forfattarskap en.
Tigelliu s- eller "Væ gelsind "-m otivet vitnar om ei interesse hos forfattaren for d et skiftand e sinn, som snart er slik, snart slik, som går frå d et eine ytterleggåand e s tand p u nkt til d et and re u tan at ein kan forstå kvifor. H an bru kar d ette m otivet også om seg sjølv, f. eks. når han fortel at han kan vera op p farand e; ein hu nd som bjeffar, ei d ør som slår kan bringa han u t av fatning. Korvid t ein slik karakteristikk er d ek kand e for Lu d vig H olberg som historisk p erson, skal eg ikkje ta stilling til. Det som d erim ot har større interesse, er korvid t d en ram m ar forfattarrolla, d vs. m åten forfattaren kom m u niserer m ed lesaren p å.
Lesing orientert mot innhald
Utgjevings- og resep sjonshistoria (Ehrencron-Mü ller 1933, X, 312-55, 403-55; M Tkr, 379-83) gir grovt sett inntrykk av at H olbergs reflekterand e p rosa til tid er har vore neglisjert. Éin ting er at d en har kom m e i sku ggen av and re d elar av forfattarskap en, sæ rleg kom ed ie- og satired iktinga. Vel så viktig er d et at d en for ein stor d el har blitt lese u tan om syn til form og litteræ re grep . Sp råket har stillteiand e blitt op p fatta som m eir eller m ind re transp arent bu nad for tanken.
Ei slik lesing, orientert m ot innhald m eir enn form , gir H olberg sjølv støtte til. H an seier at tanken er viktigare enn form a, innhald et viktigare enn u ttrykket, kva folk gjer er viktigare enn kva d ei seier, osv. "Forbered else" til M Tkr kritiserer franske m oralistar for å sjå m eir etter form enn "Materie" (M Tkr, 15). "Fortale" til Ep fram hevar at sam linga er orientert m ot innhald og ikkje tom m e ord og kom p lim ent (Ep, I. s. III). Eit u op p sliteleg m otiv i forfattarskap en er å låttleggjera vid løftig eller "ziirlig" sp råk (jfr. f. eks. d en talen skolem eisteren held "om d en Fu gl Phoenix" i Juele-Stue, scene 12).
H olberg kallar M Tkr for "et heelt m oralsk System a" (M Tkr, 9), og når han i Ep 447 hevd ar at M Tkr skap te "m ange Bevæ gelser" (Ep 447, V, 10), er d et m est sannsynleg ein referanse til at d et er d ei filosofiske og teologiske synspunkta som har verka p rovoserand e.
Dette inntrykket blir stad festa av Joh. A. Scheibe i 1764; han seier om M Tkr: "Insond erheit hat sein d arinn befind liches so genanntes Glau bensbekenntnizs m anche Leu te gegen ihn in H arnisch gebracht" (sit. etter Ehrencron -Mü ller 1933, X, 314).
Flyttar ein blikket til H olberg-litteratu ren, kan d et nok vera vanskeleg å finna litteræ re belegg for p åstand ane om at M Tkr sku lle ha verka p rovoserand e p .g.a. d ei syn eller hald ningar som d er blir m ed d elte. (Petersen 1871, 522; Ehrencron-Mü ller 1933, X, 315). Derim ot er d et gru nnlag for å hevd a at lesinga for ein stor d el har vore saks - og innhald sorientert. Den varsem d a som blei u tvist ved d en svenske om settinga frå 1782 - d er nokre av d ei m est brennbare sty kka regelrett blei u telatne - m å tolkast som teikn p å at d et filosofiske og teologiske innhald et var kontroversielt (Ehrencron -Mü ller 1933, X, 327- 28). Det kom to tyske om settingar allereie i 1744, d en eine av Christian Mengel, d en and re av Elias Reichard . Den første var eit hastverksarbeid og blei sterkt kritisert, bl.a. ford i om settaren ikkje had d e d ei nød vend ige faglege kvalifikasjonar for op p gåva.
Wer d ie Schrifften d es H errn H olbergs ü bersetzen w ill, d er m u sz sich m it d en Wissenschaften schon gu t bekannt gem acht haben. Denn w ie ist es m öglich,
p hilosop hische Ged ancken au szu d ru cken, w enn m an d as Wesentliche d er Philosop hie noch nicht kennet, sond ern noch es lernen m u sz. (sit. etter Ehrencron -Mü ller 1933, X, 330.)
Utgåva til Reichard er ei kom m entert u tgåve. Merknad ene er ikkje bare av typ en
op p lysand e forklaringar; u tgjevaren vid areu tviklar - og kjem m ed innvend ingar til - d ei tankane han finn i teksten. Ap p aratet blir om fattand e, for ikkje å seia vid løftig, m ed sitat og tilvisingar, noko som tyngar d en lette stilen til H olberg. Ehrencron-Mü ller hevd ar at d ette i enkelte tilfelle tar lu ven frå teksten (334).
Ei orientering m ot d et filosofiske in nhald et er også m erkbar m id t p å 1800-talet, d å d et ser u t til å ha vakse fram ny interesse for H olberg -essaya. Litteratu rhistoria til N . M.
Petersen gir eit p ar sid er til M Tkr, m en tekstom talen går i hovu d sak u t p å å p arafrasera ein d el av d ei m oralfilosofiske læ resetningane som verket inneheld . Parafrasen blir avru nd a m ed ein karakterisktikk som først og frem st kontekstu aliserer stoffet, d vs. lenkar d et til ein sam tid ig d ebatt og gjer d et tilsvarand e u aktu elt for ettertid a.
Denne let fattelige, for alle og enhver forstaaelige, Læ re, d er træ d er op im od d en herskend e Theologi, havd e to for d en Tid farlige Sid er: d en kald te m enig Mand til Eftertanke, og d en næ gted e d e theologiske Gru bleriers Gyld ighed . Derfor gjord e d en en saa overord enlig Virkning, som ingen nu æ nser, ford i Tingen er bleven triviel; m en d en Gang var d en et Livssp ørgsm aal. (Petersen 1871, 522.)
Tid leg p å 1900-talet er d et interesse for H olberg -essayet også frå fagfilosofisk synsstad . Utan nem n everd ig p roblem atisering blir d et bru kt som kjeld e når ein skal d oku m entera p åstand ar om forfattarens filosofiske ståstad , hans hald ning til
u like sp ørsm ål. Filosofen og filosofihistorikaren H arald H øffd ing reknar H olberg som første d anske filosof, og M Tkr og Ep som hovu d kjeld ene til hans filosofi
(H øffd ing 1909, 8-9). H olberg d røftar fleire sp esifikke sp ørsm ål, seier H øffd ing, m en d et som er hans eigentlege stu d iu m , er m oralfilosofi forankra i op p lysningstanken.
"[… D]en Hovedtanke, til hvilken der atter og atter vendes tilbage, er at der gives en Moral, som er gru nd et p aa N atu rens Lys" (8). H øffd ing tar rett nok eit visst atterhald når han nem ner at d et av og til kan vera vanskeleg å skilja m ellom sp øk og alvor (6), at H olberg ikkje har u tvikla sine tank ar u tførleg og konsekvent (15), at M Tkr
innim ellom kjem inn p å m ind re vitskap lege em ne (8). Men i d et store og heile sp eler slike reservasjonar lita rolle, noko om talen av p arad okset viser til fu lle.
Han ynd ed e […] "parad oxe Meninger", hvormed han forstod saad anne, "som med god e Grund e ku ld kaste d e Meninger, d er have taget Borgerskab". Det var ikke H ang til Sp id sfind ighed eller til Tankeleg, d er led ed e ham herved : Parad oxerne sku ld e have "Rim elighed ", d .v.s. væ re virkeligt begru nd ed e, og d et vare d e, naar d et var u d vid et Erfaring, d er førte til d em . H an saa, at naar m an stiller sig p aa Erfaringens bred e Gru nd , - naar m an gru nd er sine Dom m e p aa Erfaring, - kom m er m an til at tvivle om Meget, d er hid til stod som selvfølgeligt. Det er intet Und er, at m an faar faste Meninger, naar m an hold er sig til d e givne Overleveringer og lad er d em bestem m e, hvad m an erfarer, og hvorled es m an tyd er d et, m an har erfaret. (H øffd ing 1909, 5.)
Denne p arafrasen av p arad okset kan nok sam svara god t m ed d en beskrivinga H olberg fleire stad er sjølv gir. Men når H øffd ing op p fattar d ette som forfattarens skinbarlege m eining, bl.a. ved å p resisera at han ikkje ser nokon "H ang til
Sp id sfind ighed eller til Tankeleg" ved H olberg -p arad okset, gir han eit for enkelt bilete av saka.
I si avhand ling om H olberg og religionen gir også Lu d vig Selm er
essayistikken sentral p lass som kjeld em ateriale. I d et store og heile les han d en
enkelte teksten som m einingsytring i ein aktu ell historisk d ebatt. M Tkr I.104 kan tena som eksem p el. Først nokre ord om sjølve stykket. Teksten d røftar eit såkalla stoisk p arad oks. Karakteristisk for d ei stoiske p arad oksa - ein litteræ r trad isjon m ed
op p hav i antikken - er at d ei d røftar ytterleggåand e stand p u nkt, stand p u nkt som skil seg frå vanleg op p fatning. H olberg har sans for d ei og tar d ei op p til d røfting fleire stad er, bl.a. i M Tkr II.1, som d røftar p åstand en "Bare d en vise er lykkeleg", eller i d en føreliggand e M Tkr I.104, d er d en ekstrem e p åstand en er at alle synd er er like store.
N år stoiske p arad oks har hatt tiltrekningskraft p å d ei læ rd e og gjort seg gjeld and e i trad isjonen, sku ld est d ette ikkje bare d eira filosofiske innhald og d et stand p u nkt d ei forfektar, m en også ei interesse for argu m entasjonen for d ens eiga sku ld . I M Tkr I.104 er H olberg avvisand e til d en stoiske tanken om at alle synd er er like store, at eit brot p å d et m inste bod er eit
brot p å heile lova. Tanken er så sæ r at d et ikkje sku lle vera nød vend ig å tilbakevisa d en, seier han. Det som likevel gjer d ette nød vend ig, er at m ange filosofar og teologar forfektar eit slikt sæ rt syn.
Det synes d erfor u fornød ent at igiend rive d enne Læ rd om vid tløftigere; og ku nd e m an sige, at d et var ald eles Tid ssp ild e, hvis saa m ange anseelige Philos op hi m ed Iver ikke havd e forfæ gtet d en sam m e, og hvis nogle Theologi af d e Ord : Hvo som synder mod et Bud, synder mod dem alle, ikke havd e fingeret sig en Liighed u d i Synd er (M Tkr I.104, 95).
Selm er op p fattar argu m entasjonen hos H olberg som åtak p å ortod o ksi og p ietism e i sam tid a. H olberg går "skarp t i rette m ed " sine m otstand arar, seier han, kritikken har klar brod d m ot d ei og d ei gru p p er og d ei og d ei synsp u nkt i d en og d en aktu elle d ebatten (Selm er 1914, 87). Dette inneber ei eintyd iggjering av teksten som ikkje tar tilstrekkeleg om syn til d en retoriske trad isjonen som stykket inngår i, d er stoiske p arad oks hørte til inventaret av øvingar i sp råkop p læ ringa .
Problem ved innhaldsorientert lesemåte
Viss ein les H olbergs reflekterand e p rosa slik f. eks. H øffd ing og Selm er gjer, vil ei eller anna form for tvil før eller seinare m eld a seg. Dette er eit p roblem som ikkje er sp esielt for H olbergs reflekterand e p rosa, m en som også gjeld alle slags tekstar som ligg i rand sona av d et litteræ re feltet.
I ein introd u ksjon til Montaignes Les Essais seier Ebbe Sp ang-H ansen bl.a.
d ette: "Montaignes tanker u d gør ikke en veld efineret læ re. Ovenståend e
kom m entarer kan god t risikere at have system atiseret hans synsp u nkter for m eget […]" (Spang-Hansen 1993, 24). Dette er bare ein avluttande merknad som Spang- H ansen tilføyer som eit atterhald ; tanken blir ikkje u tvikla vid are. Men d ét at tvilen i d et heile tatt m eld er seg, op nar for sp ørsm ål. Med kva rett kan ein transform era Montaigne-tekstane til ei koherent tankeverd , sam anfatta p å system atisk vis? Går ikkje forventninga om éi sam anh engand e tankeverd p å tvers av sjølve teksten eller tekstsam linga? Er ikkje d ét at tankane er system atiserte - d vs. gjort greie for som eit system - eit u ttrykk for at teksten er stu d ert for lite?
Det er ei rekke forhold som kan tala im ot å sjå p å Les Essais som ei avru nd a og veld efinert læ rebygning. Sam linga inneheld m ange enkelttekstar, hand lar om m ange em ne, bru kar eit m angfald av kjeld er p å varierand e vis, d en er skriven innanfor eit stort tid srom , m ed tilføyingar i form av båd e nye tekstar
og u tvid ing av d ei op p rinnelege, u like - til d els stikk m otsette - syn blir p resenterte.
H er er altså ei rekke forhold som gir rom for ind re m otsetnad er, slik at d et blir vanskeleg å sjå verket som u ttrykk for ei sam anhengand e læ rebygning.
Måten sam linga er blitt til p å, vitnar om at teksten er p olert, at u tform inga sp eler ei rolle for kva betyd ning teksten er berar av. Utan vid are å tilskriva p ersonen Michel Eyqu em d e Montaigne d ei m einingar som kjem til u ttrykk i Les Essais og sjå verket som d irekte u ttrykk for éin horisont, inneber å sjå bort frå form a som
betyd ningsberand e. Den tvilen som d et her er tale om , m eld er seg når d et er u klart om teksten er bare m ed d eland e eller også fram synand e.
Eit p ar and re eksem p el: H eraklit og Platon blir rekna som filosofar, og filosofihistorikarane gjer ofte greie for d eira tankar som eit slu tta teoretisk system . Men les ein tekstane d eira, blir biletet annleis. H eraklit u ttrykte seg i ei fragm entert og sentensp rega form , m ed p åstand ar som stod i kontrad iktorisk forhold til
kvarand re. Tekstane er gnom er, noko som ikkje er u vanleg i føraristotelisk filosofi, m en ifølgje filosofihistorikaren Karsten Friis Johansen er d et ingen som har u tnytta d ette som H eraklit; "han kæ m p er for at få sp roget til at u d trykke d et nye, han har p å hjerte" (Johansen 1994, 47); han viser, beviser ikkje, han antyd er m eir enn d et som blir eksp lisitt p åstått; han fekk tilnam net "d en d u nkle", og ein kan legga til: d en p oengterte, d en sym bolske. Tilsvarand e hos Platon: hos han finn ein ikkje sanninga formulert nokon stad, seier Johs. Sløk, "[…] fordi den [sanninga] kun kan leve i sp ørgsm ål og svar", d vs. i d ialogen. "At læ se Platon vil sige at træ d e ind i d enne lange d ialog, d er hverken begynd er eller end er noget bestem t sted , m en forløber, sim p elt hen, og ifølge sin natu r ald rig kan afslu ttes eller op su m m eres". (Sløk 1992, 39.)
Tilbake til H olberg: Sjølv innanfor d en d elen av H olberg -litteratu ren som stort sett overser form m essige faktorar, kan ein støyta p å p assasjar som reflekterer d et
p roblem atiske ved å sjå hans filosofi som ei sam anhengand e læ rebygning. Eg ska l kort kom m entera tre slike tilfelle. Først Ju st Bing som p eiker p å at H olberg ikkje bare m ed d eler sitt syn, m en i tillegg også vil u nd erhald a sin lesar.
[…] om han [Holberg] end forsigtig tager Afstand fra yd erliggaaend e Stand punkter, interesserer d et ham d og, at hans Meninger er p arad okse, eller at d e staar i Strid m ed d en alm ind elige Op inion" (Bing 1905, 690).
Det er ikkje bare ei d obbel m ålsetting, m en også ein m otsetnad Bing her gjer greie for. Det han seier er at H olberg tar avstand frå ytterleggåan d e stand p u nkt sam stu nd es som han inntar slike stand p u nkt sjølv. Men forsøker ikkje Bing å tona ned m otsetnad en ved m åten han form u lerer seg p å; gir han ikkje inntrykk av at forfattaren er m od erat
båd e når han avviser og sjølv inntar ytterleggåand e stand p u nkt. Ville d et ikkje vore vel så d ekkand e å hevd a at H olberg er robu st og resolu tt anten han gjer d et eine eller d et and re?
Eit anna eksem p el: Filosofihistorikaren Anathon Aall ser H olberg som gru nnleggar av ein ind ivid u alistisk trad isjon i tvillingrika. Aall taler om
ind ivid u alism en i to tyd ingar, d els som verd inorm , noko m e ikkje skal gå inn p å her, og d els som "beskrivend e teori", ein teori som tar u tgangsp u nkt i "d en
kjend sgjerning, at faktisk u tfold er sjæ lslivet sig alt efter d en ind re rytm e i d en enkelte p ersonlighet". Dette finn Aall hos H olberg. "H an iagttar bl.a. m angen ind ivid u el fagte i d et som gaar og gjæ ld er for objektiv visd om ". Aall siterer bl.a.
M Tkr I.82 som eksem p el.
N id kjæ rhet og iver skifter m ed leg em ets tilstand . Ti d er find es m ange som m ed største iver d eklam ere m od feil og laster naar d e er fastend e, m en efter m aaltid have ald eles intet at sige paa verd en. […] (sit. etter Aall 1919, 84.)
Viss ein i forlenging av d ette sp ør korleis slike observasjonar kjem til uttrykk hos H olberg, så har Aall bare eitt svar: som "beskrivend e teori", d vs. at forfattaren omtaler fenom enet.
Aall gjer m .a.o. bare greie for d et som teksten u ttrykkeleg seier. Såleis ser han heilt bort frå at forfattaren også praktiserer d et han om taler, og p å d en m åten skap ar d issonans og
sp enning i teksten. Den stad en Aall siterer frå (M Tkr I.82) inneheld ein kaskad e av
ytterleggåand e synsp u nkt; her er reform iveren så sterk at lesaren m å sp ørja seg om ikkje også d en som fører ord et taler p å fastand e hjarta. Feltet for ind ivid u alism en som
"beskrivend e teori" kan såleis u tvid ast frå d et teksten omtaler til d et d en gjer.
Eit tred je eksem p el er Kr. Krom ans om tale frå 1884, som er sæ rleg interessant p .g.a.
si lange og vid løftige innleiing om skiljet m ellom d iktar og tenkar. Krom an hevd ar som u tgangsp u nkt at d et er ein m angel ved d iktinga at fantasi og følelse i for høg grad får lov til å d om inera forstand og tanke. Men ein balanse kan gjenop p rettast, seier han, ved at innslaget av "Lyrik" blir m inska.
Tag […] fra en saad an Digter […] et vist Kvantum Lyrik, og han vil blive overvejend e Intelligens. H ans Tanker vil væ re ham af forhold svis større Betyd ning end d eres Iklæ d ning; d enne vil i højere Grad end sæ d vanlig hos Digteren ku n væ re ham et Mid d el til forskjellige Form aals Op naaelse; d et er til Dels ku n af yd re Gru nd e, at m an ved blivend e fortrinsvis kald er ham Digter; alt efter som d et theoretiske eller d et p raktiske Form aal træ d er m est i Forgru nd en hos ham , vil m an m ed større Ret ku nne kald e ham en Tæ nker eller en Reform ater [sic]. Men saaled es u d ru stet, en saad an Skikkelse var hos os Digteren eller rettere Reform atoren L u d v i g H o l b e r g . (Krom an 1884, 126.)
Sjølv om Krom an er orientert m ot innhald et i filosofien til H olberg, og sjølv om han ser tanken som overord na d ei ord a d en blir u ttrykt m ed , fører sjølve innfallsvinkelen hans - jam føringa m ellom d iktar og tenkar - d irekte m ot ei p roblem atisering av tankane som blotte m ed d elingar.
På 1900-talet har d et kom m e m eir u ttalte åtvaringar m ot å ta H olbergs essay som enkle og beine u ttrykk for forfattarens tankar. Den frem ste rep resentanten for d enne åtvaringa er F. J. Billeskov Jansen. Også han stiller "H olbergs Tankeverd en" i foku s, m en han legg sam stu nd es vekt p å litteræ re kjeld er som ligg til gru nn for kva u ttrykk d esse tankane får. N å kan ei slik besinning p å teksten sjølvsagt ta u like retningar, også u like i forhold til d en ku rsen som Billeskov staka u t. Det d reiar seg ikkje bare om å finna ein m eir eller m ind re kronglete om veg til kva forfattaren har m eint. Først og sist er sp ørsm ålet kva vilkår for betyd ning som er råd and e. Dette sp ørsm ålet blir i nyare norsk litteratu rforsking aktu alisert i au kand e grad ikkje m inst overfor tekstar som trad isjonelt har blitt p lasserte u tanfor skjønnlitteratu ren.
Georg Johannesen
I 1977 gav J. W. Cap p elen Forlag u t eit lite u tval frå M oralske Tanker u nd er tittelen Essays og i 1981 eit tilsvarand e u tval frå Epistler. Sam lingane er red igerte av Kjell H eggelu nd , og d en første har eit om fattand e etterord av Georg Johannesen, "H olb erg og essayet" (Johannesen 1977). N år han p lasserer H olberg inn i ein eu rop eisk essay - trad isjon, og likeins når han stiller sp ørsm ål om H olbergs aktu alitet for vår tid , legg Johannesen ein d obbel d istinksjon til gru nn. Den første er skiljet m ellom d et
inform ale og d et form ale essayet. I d et inform ale essayet, d vs. i trad isjonen frå Montaigne, sp eler forfattarens reflekterte og su bjektive hald ning til stoffet ei heilt avgjerand e rolle. Det legg "m ind re vekt p å em net enn p å p er sonen som skild rer seg selv ind irekte via sine reaksjoner i forhold til em net" (Johannesen 1977, 114). I d et form ale essayet, i trad isjonen frå Bacon, er em net m eir fram tred and e enn essayisten som p erson; d enne p resise ku nstp rosaen er båd e føresetnad og u ttrykk for m od erne vitskap og filosofi. Johannesen synest å ha m est sans for d et inform ale essayet, og d et er også i d enne trad isjonen han p lasserer H olberg. Den and re d istinksjonen som Johannesen legg til gru nn, er skiljet - frå Bru no Berger - m ellom (ekte) essay og p seu d oessay; glansfu lle p rosastykke er d et m ange av, seier Berger, ekte essay er som sjeld ne ed elsteinar (Berger 1964, 169-70). Dette d oble settet av innd elingar gjer d et m ogleg å bestem m a essayet, d vs. d et eigentlege eller op tim ale essayet, som ein sm al kategori.
Johannesen reiser sp ørsm ål om H olberg -essayets aktu alitet for vår tid ved å relatera d et til fire u like trad isjonar i N orge anno 1977. Det er ikkje p .g.a. sine m eir eller m ind re d ristige m einingar at H olberg har aktu alitet, heller ikkje ford i han fører ein elegant p enn, om nokon sku lle m eina d et. For d et tred je kan ein ikkje ta H olberg - essayet "til inntekt for" akad em isk p rosa; H olberg stiller seg heller kritisk til "d et form ale p seu d oessay i akad em isk forvaltnings- eller p rofesjonaliseringsp rosa"
(Johannesen 1977, 125). Då står bare ein fjerd e m u lighet tilbake: ein nyare
sam fu nnsvitskap leg trad isjon, m ed nam n som Jon H ellesnes, H ans Skjervheim , Dag Ø sterberg o.a. Det er her H olbergs essay held fram som levand e trad isjon.
Denne konklu sjonen er eg ikkje eining i. Etter m itt syn er d et u rim eleg å p åstå at trad isjonen frå H olberg bare blir vid areført innanfor d en sam fu nnsvitskap lege trad isjonen som Johannesen her refererer til. Eg er heller ikkje så sikker p å om d ei nam na han viser til, kan p lasserast i H olberg -trad isjonen p å så eintyd ig vis som han gjer. Men d en d isku sjonen er d et ikkje nød vend ig å gå næ rm a re inn p å her.
Johannesen etterlyser ei interesse for essayet i litteratu rforskinga (Essayet i N orge, 7) og taler ved d et for eit u tvid a tekstbegrep . Men d et essay -begrep et han sjølv p rofilerer, er ikkje d esto m ind re eksklu sivt - noko som ikkje skal op p fattast i negativ tyd ing - og her er eit svar p å sp ørsm ålet om p å kva m åte d esse tekstane ved kjem oss:
Ford i - eller i d en grad - d et er sp ørjand e, u nd ersøkand e, d ialogisk, og fram for alt ford i sp råket u tgjer tekstens su bstans, d ens innhald , og såleis er alt anna enn ein m eir eller m ind re kled eleg bu nad for ein allereie ferd ig tanke. Om H olberg -essayet seier Johannesen: "Farligere og viktigere enn innhold et (tankene) er form en
(tankep rosessen)".
Dette fenom enet har væ rt kalt p rosessu alitet [her er d et tilv ising til Gerhard H aas].
Prosessu alitet er ett av essayets viktigste kjennetegn, og har sam m enheng m ed essayets kritiske fu nksjon. Prosessu aliteten består av u like top oi, hvorav d e viktigste er: Å innskrive essayistens p rivatsitu asjon i saken, vise hvorfor , hvord an og at han skriver som p art i saken. (Johannesen 1977, 131-32.)
Georg Johannesen er rep resentativ for ein tend ens i litteratu rforskinga til å p raktisera eit u tvid a tekstbegrep ; tekstar som trad isjonelt har blitt op p fatta som jam ne m ed d elingar, blir u tforska som litteræ re eller retoriske ytringar . Dette gjeld ei rekke arbeid , f. eks. om Garborg (Tim e 1975, 1980), om Vinje (Tim e 1982, H aarberg 1985), om Kielland s brev (Brøyn 1990), om d en filosofiske essayistikken til H ellesnes (Sletten 1982), osv., og tend ensen gjer seg ikkje m inst gjeld and e i
generelle refleksjonar om essayet (f. eks. Aad land 1982, Linneberg 1992a). Det er ikkje nød vend ig å gjera d etaljert greie for d ette her. Eg skal nøya m eg m ed å trekka fram to arbeid som er sæ rleg relevante for m i eiga u tgreiing.
I essayet "Sp råkets forkled ning" (frå 1991) gir Kjartan Fløgstad svar p å d en kritikken som bl.a. Gill-biografien Portrett av eit magisk liv (1988) og bed riftshistoria A rbeidets lys (1990) blei m øtte m ed . Kritikken går kort fortalt u t p å at forfattaren tar seg for stor ku nstnarisk frid om og i for liten grad forp liktar seg p å historiske
kjensgjerningar. Kritikken inneber såleis p olarisering m ellom forfattarens rolle og historikarens rolle. Dette avviser Fløgstad - m ed referanse til Jacqu es Derrid a - som ei logosentrisk førestilling. Derrid a kritiserer førestillinga om talen som eit m eir d irekte u ttrykk - altså ein kortare veg til tanken - enn skrifta. Dette er ein illu sjon som har ein båd e lang og sterk trad isjon i vesterland sk ku ltu r, og som red u serer skrifta til å vera bare ned teikning av d en allereie m einingsberand e talen, d vs. som eit annanrangs m ed iu m . Som korrektiv tar Derrid a p rinsip p et om arbitraritet (fr å lingvistikken) p å alvor. d vs. p rinsip p et om ein u m otivert relasjon m ellom u ttrykkssid a og
innhald ssid a i sp råket, anten u ttrykket blir realisert i tale eller skrift .
N år vitskap sfolk vektlegg historiske kjensgjernin gar, korrekte op p lysningar, nakne fakta, p lasserer d ei seg ifølgje Fløgstad ofte u m ed vite p å talens p lass i d ette hierarkiet. I m otsetnad til d esse vitskap sfolka er forfattarane m ed vitne om at d et d ei skriv, er skrift, d ei er m ed vitne om at skrifta er nam n p å ein fram and gjerand e p rosess som er ibu and e sp råket.
Forfattarane arbeid er p å skriftas nivå, d er sp råket ikkje berre u ttrykker tankar og kjensler, m en tenker og kjenner sjølv. Denne klangbotnen i veggen av ord kan virka båd e forvirrand e og p rovoserand e p å ein hu m anistisk trad isjon som u tan vid are hevd ar eit priviligert forhold mellom tanke og tale. […] Gjennom vår skrivepraksis har vi som forfattarar m øysom m eleg læ rt oss at vi har sp råkets skriftlege forkled ning som vilkår, ikkje som noko gjennom siktig avtrykk for vår intensjon. (Fløgstad 1996, 259.)
På d enne m åten erstattar Fløgstad ei p olarisering m ellom vitskap og (skriftleg) fram stilling m ed ei anna p olarisering, næ rm are bestem t m ellom to forfattarroller, ei innd eling som m inner om - m en som ikkje er id entisk m ed - skiljet m ellom forfattar og skribent hos Roland Barthes.
Arild Linneberg stiller p å liknand e vis sæ rleg litteratu r -kritikken i foku s. Dette kjem for d et første til u ttrykk i hans eigen skrivep raksis d er han ofte m ed m erkbare litteræ re grep bryt m ed d et trad isjonelle kravet om objektivitet og nøytralitet. For d et and re forsvarer han sin p osisjon m ed argu m ent som er
ganske sam anfalland e m ed d ei ein finn hos Fløgstad : "Valget for kritikken går ikke m ellom sakp rosa og ikke-sakp rosa, skillet går m ellom d en u bevisste og bevisste litterariteten" (Linneberg 1994, 86). For d et tred je les Linneberg litteratu rkritikk som litteratu r; Vinjes kritikk av Bjørnsons bond eforteljing A rne er eksem p el i så m åte.
Linneberg gir fyld ig om tale av m eld inga til Vinje og legg sæ rleg vekt p å sim u lering som litteræ rt grep . Kort fortalt: Vinje "slaktar" A rne, m en tar sam stu nd es Bjørnson p å alvor, gjennom ei d obbel sim u lering: Vinje sim u lerer at Bjørn son sim u lerer, d vs.
p arod ierer. "Den ironien", seier Linneberg, "er essayets p arad oks - som
erkjennelsesp rinsip p . Parad oksets form skal blottlegge p arad okset i innhold et: Det er p arad oksene i bond efortellingas egen p oetikk Vinje rekonstru erer." (Linneberg 1992, 240.)
Ein viktig d etalj hos Linneberg: I lesinga av Vinje knyter han essayet og p arad okset til kritikarens op p gåve.
En virkelig kritikk, m ente Fried rich Schlegel, m å gjenskap e verket. Eller ifølge Ad orno: "Det er ikke ved å oversette verket til beg rep er at m an forstår d et (…), m en ved å gå inn i verkets im m anente bevegelse". (Linneberg 1992, 253.)
Eit liknand e syn finn ein hos Roland Barthes og Gérard Genette. Barthes seier d et ein stad slik.
Om vi antar att kritiken end ast är ett m etasp råk, består kritikerns u p p gift ingalu nd a i att u p p täcka "sanningar" u tan end ast "giltigheter". I och för sig är ett sp råk varken sant eller osant u tan end ast giltigt eller ej; giltigt, d et vill säga att d et u tgör ett konsekvent sam m anhängand e system av tecken […] d en kritiska "p rövningen", om en såd an är m öjlig, beror helt p å förm ågan att täcka - inte att avtäcka - d et granskad e verket så fu llkom ligt som m öjligt m ed sitt eget sp råk. (Barthes 1967, 278-79.)
Vinje rosar Bjørnson, ford i han i A rne p arod ierer vårt nasjonale strev. Sam stu nd es rosar Vinje Bjørnson, ford i han i A rne p arod ierer ein altfor rå realism e. På d enne m åten, seier Linneberg, lagar Vinje ei sjølvm otseiing i sin eigen tekst som sam stu nd es p e iker p å ei sjølvm otseiing i Bjørnsons bond eforteljing. Som kritikar går Vinje inn i "verkets
im m anente bevegelse" (Ad orno), han "avd ekker" ikkje noko i teksten, m en "d ekker" verket p å ein gyld ig m åte (Barthes).
Fiksjon og diksjon
Skiljet m ellom fiksjon og d iksjon skal i d et følgjand e tena som ei m eir sp esifikk referanseram m e for sp ørsm ålet om kva statu s H olbergs reflekterand e p rosa har som litteratu r.
For å u nngå m isforståing, først ein m erknad om bru k av ord et diksjon. Det er vanleg at d et refererer først og frem st til m u nnleg bru k av sp råket, næ rm are bestem t til d en m åten noko - f. eks. eit d ikt - blir sagt fram p å. Men d et er også trad isjon for ei vid are og m eir inklu siv tyd ing som refererer til stil, fasong, m åte i såvel tale som skrift. Det er d en inklu sive tyd inga som blir gjort gjeld and e her.
Disku sjonen om litteratu r som estetisk objekt har akt u alisert sæ rleg to p roblem stillingar. For d et første har litteratu ren blitt avgrensa vis -à-vis and re
ku nstartar (kom p arativ estetikk). H er har sæ rleg forhold et m ellom bilete og ord stått i forgru nnen, ikkje m inst forsøket p å å forklara d et litteræ re som bilete, som
førestilling, som sansem essig erfaring (jfr. f. eks. Kittang 1998). For d et and re har litteratu ren blitt avgrensa vis-à-vis ikkje-litteræ rt sp råk. Inntil vid are er d et d en and re av d esse p roblem stillingane som har interesse her. Som u tgangsp u nkt står ein overfor d en kjensgjerning at litteratu ren har som m ed iu m d et sam e sp råket som d aglegsp råket eller vitskap ssp råket. Kva er d et så - har ein sp u rt - som gjer at nokre tekstar blir rekna som ku nstverk, kanoniserte som litteratu r, m ed an and re ikkje blir d et? Dette sp ørsm ålet stiller Genette i artikkelen "Fiction et d iction". Den overord na p roblem stillinga hos Genette er d et "evige" sp ørsm ålet: Kva er litteratu r?, og d et er sæ rleg to trekk ved artikkelen som er verd å m erka seg. (1) Den ser - i d et m inste antyd ningsvis - litteratu rens m åte å vera literatu r p å i eit historisk p ersp ektiv, slik som i trad isjonen etter Valéry, Thibau d et, Barthes. (2) Den op p su m m erer trad isjonen ved å p eika p å to tolkingar av sp ørsm ålet, ei essensialistisk - som ser litterariteten som ibu and e visse tekstar - og ei kond isjonalistisk - som ser litterariteten som
situ asjonsavhengig og som i stad en for å sp ørja kva litteratu r er, heller sp ør om når - d vs. u nd er kva føresetnad er - tekstar blir rekna som litteræ re. Desse to tolkingane d annar gru nnlag for to forskjellige p oetikkar.
Essensialistiske teoriar op ererer i hovu d sak m ed to kriteriu m , tem atiske og form elle. Eit fram ståand e eksem p el p å tem atisk p oetikk er d røftinga av m im esis- begrep et hos Aristoteles. H er blir sp råket op p fatta som skap and e i kraft av m im esis, d vs. etterlikning av sim u lerte eller førestilte hand lingar. H er blir fiksjon eit sikkert kriteriu m som gir klare grenselinjer m ellom litteræ rt sp råk og vanleg sp råk; å gå inn i fiksjonen er å gå u t av d aglegsp råket. Baksid a av m ed aljen er at begrep et blir for snevert og u telu kkar ei rekke tekstar og sjangrar "w hose artistic character m ay not be so au tom atically attested bu t is no less evid ent all the sam e" (Genette 1993, 10). Dette
forklarer u telu kkinga av ikkje-fiktiv litteratu r (bl.a. lyrikk, satire, d id aktikk) frå d et litteræ re feltet.
Ein form elt orientert p oetikk finn ein i trad isjonen frå tysk rom an tikk, fransk sym bolism e (Mallarm é, Valéry) og ru ssisk form alism e. Poetisk sp råk blir forstått p å gru nnlag av skiljet transparens-opasitet. f. eks. i Rom an Jakobsons avgrensing av d en p oetiske fu nksjonen "d efined as the em p hasis p laced on a text in its verbal form - a form thereby rend ered m ore p ercep tible and in som e sense intransitive" (Genette 1993, 14).
Problem : d ei to greinene av essensialistisk p oetikk d ekkar til sam an ikkje heile d et litteræ re feltet; ei rekke sjangrar (historie, tale, essay, au tobiografi, osv.) vil
fram leis falla u tanfor. Det er sæ rleg slike tilfelle som aktu aliserer ein
kond isjonalistisk p oetikk, d efinert som d iksjon, d er d et er d isku rsen i seg sjølv - kva ein tekst er, i m otsetnad til kva d en seier - som bestem m er d ens litteræ re kvalitetar.
Det litteræ re blir ikkje gitt til kjenne i form av u tvetyd ige m arkørar, m en d reiar seg heller om eigenskap ar ved teksten som gir rom for ein estetisk fu nksjon. Dvs. at e in estetisk fu nksjon er avhengig av lesaren. Litteræ r er d en teksten som gir m eg - lesaren - estetisk tilfred sstilling. Denne su bjektivistiske fortolkinga av kriteriet om d en p oetiske fu nksjonen gjer ein tekst litteræ r for d ei som er m eir op p tatt av form a enn innhald et. N år Genette form u lerer seg p å d enne m åten, kan d et hend a han gir eit m isvisand e inntrykk av totalrelativism e, d vs. at d et u telu kkand e er lesarens resp ons som kan avgjera og gjera greie for om tekstar har ein estetisk fu nksjon. Ein slik totalrelativism e er etter m itt syn p roblem atisk i d en grad d en gjer d et estetiske til eit reint p rivat sp ørsm ål. Etter m i vu rd ering ville d et vera galt å ta Genette til inntekt for eit slikt syn. Det d reiar seg om at ein tekst som op p havleg ikkje var styrt av e in estetisk fu nksjon, m en heller er f. eks. d id aktisk eller p olem isk, kan overskrid a eller d ru kna ein slik p ragm atisk fu nksjon i kraft av ein ind ivid u ell eller kollektiv
sm aksd om som stiller tekstens estetiske kvalitetar i forgru nnen. Det kan nok, seier Genette, vera freistand e å sjå ei estetisk hald ning som u foreinleg m ed p raktisk eller teoretisk bru k; at d en første blir frigitt ved svekking eller red u ksjon av d en and re.
Men ei slik freisting m å ein m otstå; ein p raktisk og ein estetisk fu nksjon kan gå hand i hand . Genette gir eksem p el m ed ein vag analogi: ei kyrkje kan vera båd e heilag og skjønn.
Om råd et for ein kond isjonalistisk p oetikk er au kand e, m en d en kan ikkje trenga inn p å om råd et til ein konstitu tiv eller essensiell p oetikk. Eit ep os, ein traged ie, ein sonette eller rom an er litteræ re verk ikkje i kraft av estetisk
vu rd ering, m en i kraft av ibu and e trekk som fiksjonalitet og form . Ein konstitu tiv litteraritet er såleis i ein viss forstand u foreinleg m ed og u bu nd en av eikvar
evalu ering. Vu rd ering av slike verk p å gru nnlag av ein kond isjonalistisk p oetikk er absu rd eller irrelevant.
Det er gru nn til å p resisera at feltet for d iksjon hos Genette går p å tvers av grensa m ellom essensialistisk og kond isjonalistisk regim e. I ein essensialistisk p oetikk vil d et form elle bli op p fatta som ibu and e og objektiverbare trekk ved teksten, m ed an d et etter ein kond isjonalistisk p oetikk d reiar seg om ein tekstleg verem åte som kan gi gru nnlag for at enkelte lesarar op p fattar teksten som eit estetisk objekt.
Dei to m åtane å bestem m a litteraritet p å er ikkje rad ikalt forskjellige.
Fellesnem naren er intransitivitet. Ein p oetisk d isku rs er intransitiv ford i d ens
betyd ning (signification) er u skiljeleg frå d ens verbalform ; d en kan ikkje om settast til eit anna sp råk. På tilsvarand e vis er også d en fiktive teksten intransitiv p .g.a. d en fiktive karakteren til d ens objekt. Den m anglar referanse, eller har bare ein
p seu d oreferanse, d vs. d en er d enotasjon u tan d enotata.
Fiksjon og diksjon hos Holberg
Kategoriane til Genette kan bru kast som referanseram m e for H olbergs reflekterand e p rosa, sæ rleg for to p roblem stillingar .
For d et første som orienteringsp u nkt i ein resep sjonshistorikk, som næ rm a re bestem t gjer greie for kva p rem issar som ligg til gru nn når H olberg -essayet blir evt. ikkje blir rekna som litteratu r, som estetisk objekt. H olberg -essayet har blitt p lassert u tanfor d et litteræ re feltet p å gru nnlag av ein essensialistisk p oetikk, næ rm a re bestem t
fiksjonskriteriet. H olbergs reflekterand e p rosa har blitt p lassert innanfor d et litteræ re feltet p å gru nnlag av ein kond isjonalistisk p oetikk.
Eit eksem p el p å at ein essensialistisk p oetikk blir lagt til gru nn finn ein hos Welhaven, sæ rleg d er han taler om "Begræ nd sningen i H olbergs aand elige Anlæ g".
H ans Rige var Forstand ens, og d ets Brøst og Mangler ku nd e han blotte som latterm ild Ironiker; m en u d over d ets Græ nd se svigted e hans Ø iem aal og Ind bild ningskraft. H an havd e ved Læ sning og ved tæ nksom m e Sam m enligninger d annet sig et tem m elig hold bart Begreb om H oved fortjenesten ved d en Digtning, som han ei selv ku nd e u d øve, m en Poesiens ind re Væ sen og Id ealitet blev ham ligefu ld t tilsløret, og Tid sald erens herskend e Op fatningsm aad e, havd e Intet, som i d en Sag ku nd e led e ham til større Klarhed . (Welhaven 1992, 304.)
Welhaven reserverer seg overfor forfattarens reflekterte og d istanserte hald ning, og etterlyser im aginasjon, fiksjon, førestilling, innleving. (Me skal seinare sjå at Georg Brand es tenker p å liknand e vis.) På d enne m åten gir han ei vu rd ering av
forfattarskap en generelt, ei vu rd ering som forklarer kvifor han stort sett neglisjerer essayistikken til H olberg, sæ rleg M Tkr.
N å er d et ikkje m eininga å føra vid are ei slik resep sjonshistorisk kartlegging her og nå. Det som bl.a. taler im ot, er at sp ørsm ålet ikkje så lett lar seg avgjera som eit anten-eller, altså anten ku nst eller ikkje ku nst. Dette bringar oss over til and re p u nkt:
Dette begrep sap p aratet kan gjera greie for ein tvetyd ighet som er
gjennom gåand e i forfattarskap en, ikkje bare i essayistikken. Dette skal eg gå litt m eir d etaljert inn p å, først m ed referanse til Peder Paars, d eretter til H olbergs reflekterand e p rosa.
V aklande fiksjon, tvetydig tilgjersle
Det kom iske helted iktet Peder Paars er ein fiksjon, m en u rein eller vakland e i sitt fiktive grep . Og straks lesaren begynner å tvila p å fiksjonen, vil han også bli råd vill i sp ørsm ålet om tekstens intransitivitet. H er er etter m itt syn noko av forklaringa p å at verket fu ngerte så glim rand e som satire.
Delar av hand linga er lagt til d en vesle øya Anholt i Kattegat. Gehejm earkivar Fr. Rostgaard , eigaren av Anholt, følte seg p å vegner a v innbyggarane støtt over
"d end u sand ferd ige og u christelige Beskrivelse, som d ette vanartige Gem yt
[H olberg] haver bebyrd et d et fattige Land Anholt og sam tlige Ind byggere m ed ". I eit klageskriv til kongen tilbakeviste han d ei u sannferd ige p åstand ane han h ad d e fu nne i Peder Paars og bad om straff for forfattar og boktrykkar sam t om at boka blei
konfiskert. Kritikken var for ein d el retta m ot historiske d etaljar som Rostgaard avviste som u korrekte; bl.a. blei forteljinga om bokslaget p å u niversitetet (Peder Paars I.3) stem p la som løgn. Svaret frå Kongen - eller kongens råd - rep resenterer ei heilt anna lesing av boka. Råd et fann ikkje anna enn "lu tter fingeret Skiem t" i Peder Paars og m åtte d erfor avvisa klagen. (Christensen 1949, s. XIX-XX).
"Feillesinga" til Rostgaard kan sjåast som eit lyte hos han; han skjønner ikkje sp øk eller kan ikkje skilja m ellom fakta og fiksjon. Men feillesinga kan også
forklarast som ei m isforståing som teksten inviterer til. Det er eit velkjend t grep i satiren å gjera m enneskeleg veikskap til lått, m en p å ein slik m åte at gru p p er eller einskild p ersonar føler seg ram m a eller tråkka p å, og d et i ein slik grad at d ei ikkje klarer å la vera å p rotestera høglytt. På d en m åten blir d et ein eller fleire
blant p u bliku m som sjølv p eiker seg u t som fornæ rm a p art, og d erm ed også p eiker seg u t som kritikkverd ig offer for satiren. Deretter kan forfattaren forsikra om at d et heile bare var løgn og d ikt, at han verkeleg ikkje had d e konkrete p ersonar i tankane, at han er op p riktig lei seg viss nokon har tatt seg næ r av d et han har skrive, osv.
Fiksjonskategorien er i teorien til Genette m angelfu ll ford i d en bare kan gjera greie for d elar av d et litteræ re feltet. Til gjengjeld er d en eintyd ig og sikker som kriteriu m p å litteraritet; å gå inn i fiksjonen er å gå u t av d et vanlege sp råket, altså ei intransitivering. N år teksten av sam tid a blei op p fatta som tvetyd ig, båd e transitiv og intransitiv, kan d ette sjåast som fu nksjon av at fiksjonen - d vs. d et intransitiverand e grep et - er vakland e.
Det er fleire elem ent som gir Peder Paars d ybd e og vertikalitet som fiksjon. For d et første d reiar d et seg om såkalla litteratu r av annan grad ; Peder Paars er - biletleg talt - ein p alim p sest, skriven "over" eller "op p å" ein annan tekst, nem leg A eneiden av Vergil, som d en p arod ierer. Dette gir d obbel referanse; i tillegg til å etterlikna livet, slik ein kan førestilla d et seg i tanken, altså som fiksjon, etterlikn ar verket også annan tekst.
For d et and re førekjem sjølvkom m entarar og m etasp råk. Dette har for ein d el å gjera m ed d en sp esielle tilblivingshistoria til stykket. Dei tre første bøkene blei op p rinneleg u tgitte éi for éi, m ed nokre få m ånad ers m ellom rom før d ei sam an m ed fjerd e bok kom i første sam la u tgåve (jfr. Brix 1936; Jansen 1945; Christensen 1949).
Første bok var ein frisk og u red d satire. Men ford i forfattaren kom u t i hard t vêr, end ra d ette biletet seg i d ei p åfølgjand e bøker og u tgåver; H olberg blei ikkje bare m eir varsam m ed kva og kven han retta satiren m ot, m en føyd d e til d iverse forord og kom m entarar d er han instru erer p u bliku m om kva satire er og korleis d en bør lesast. Id et historia er fortalt ferd ig i fjerd e bok, har teksten nåd d å reflektera over seg sjølv, bl.a. ved å reagera p å d en kritikken som første bok blei m øtt m ed . På d enne m åten blir Peder Paars i tillegg til å vera sam fu nnssatire også refleksjon over kva verknad satiren har eller kan ha i sam fu nnet. Boka får eit d obbeltp ersp ektiv; d en er båd e observerand e og sjølvobserverand e. (N ielsen 1984, 45-115.)
For d et tred je m å ein sp ørja om teksten er sim u lert i sin bru k av aleksand rinar - verset. Ein sam tid ig av H olberg, Chr. Rantzau , var u sikker p å korleis han sku lle op p fatta versku nsten i d ette helted iktet. I brev til Chr. Falster, d atert 22. feb. 1720, om taler han boka som "efter m it Tycke en schm u k Invention og klygtig ind fald […]".
Men han legg til: "I Ped er Paars find er jeg Versene u nd ertid en ei d e rigeste, og veed ei, om d e for ofte forekom m end e N eglicences
ere Affectation" (Christensen 1949, XVIII). Kva er d et som gjer Rantzau u sikker p å at verset er fingert? La oss først slå fast at er d et noko Rantzau er viss p å, er d et at
aleksand rinaren i Peder Paars er u fu llkom m en. H er er eit eksem p el som sku lle tala for seg sjølv.
[...) Jeg Tingen m aa afm ale
Som d en tild raget er. H ver red elig Poet
En ting beskrive m aa, som d en er hent og skeet.
Jeg kand p aa ingen ting forvend te Farver sette, Min Geist p aa d et som skevt og kroget er at rette Bem øyer ald rig sig, skiønt en H eroisk Sang Ey lid er sligt, m en jeg blant Skiald re have Rang Ey skiøtter om , naar m an m ig tvinge vil at lyve, At give hvit for sort, og sige: Ti er tyve.
N ep tu nu s Søe-Mand er, hand ald rig settet har Paa Skru er sine Ord , han ald rig H ofm and var.
(Peder Paars I,1; Christensens u tg., 40.)
I lys av u tviklinga i ku nstp oesien - frå Arrebo via Bord ing til Kingo - ku nne ikkje Rantzau vera i tvil om at d ette var skrale greier. Det han d erim ot var u sikker p å, var om verset var affektert d årleg. Dei hald ep u nkt m e har til svar, p eiker i u like retningar.
H olberg gjer d et ald ri stort som versm akar. Fleire har fram heva sekvensar av
kom ed ien M elampe som d et yp p arste H olberg gjer av ku nstp oesi, m en u tover d et er d et sm ått m ed sm id ige vers hos han. Tvertim ot m å ein u nd ra seg over kor u tyd eleg fram stillinga ofte blir når H olberg skriv vers, i jam føring m ed kom ed iens p rosa. På d en and re sid a er d et eit sp enningsforhold m ellom innhald og form i sitatet ovanfor som kan vekka m istanke. H an taler im ot å setta "Paa Skru er sine Ord ", og gjer d ette ikkje bare i ei høgst ku nstferd ig form , m en også ei form som blir p åfalland e i kraft av sine m anglar. Den m angelfu lle aleksand rinaren står til p arod i-grep et i teksten som heilskap ; teksten viser til ein annan tekst som d en skap er d istanse til; d en bru kar eit sp råk som ikkje p assar.
Ei tilsvarand e u visse kan m eld a seg i tilknyting til u tgjevarfiksjonen i Peder Paars. I op ninga er d et tyd eleg m eininga at H ans Michelsen skal ha "et A nsigt", som H ans Brix seier; d vs. at ein kan førestilla seg d enne "Brygger og Poet" som tyd eleg iscenesett figur. Men utover i teksten "[…] blander Holbergske Egentræk sig stærkt ind i Figu ren, naar han lad er d en have Ord et" (Brix 1936, 183). Figu ren og fiksjonen er svinnand e. For lesaren op p står såleis tvil om d et er forfattaren eller ein iscenesett figu r som fører ord et. Rantzau og Brix p eiker p å kvar sin m åte p å korleis boka vaklar i sitt grep . Dette kan forklara korleis d et ku nne gå til at sam tid a op p fa tta verket så forskjellig.
Også i sine essays har H olberg skap t forvirring ved vakland e fiksjon eller tvetyd ig sim u lering. Eg skal om tala litt næ rm are to slike tilfelle. Det første gjeld kritikken som blei sett fram av historikaren Peter Fr. Su hm 1761 og d et svaret som Joh. Ad olf
Scheibe - kom p onist, litterat og om gangsven av H olberg - gav p å d enne kritikken 1764. Su hm om taler 3. og 4. tom e av Epistler (frå 1750) u nd er overskrifta "Om slette nye Bøger". At han seinare p lasserte d enne om talen u nd er eit kap ittel om gode nye bøker, tyd er p å at han har vore u sikker i vu rd eringa. H an seier bl.a.:
Stilen er ei u behagelig, og Valget af Tingene ofte ogsaa art ig, m en d en m ind ste Feil er, at intet er u d ført, d en største d erim od , at Sand hed er u nd ertid en giøres latterlige. N ogle Ep istler ind ehold e og saad anne Ting, at m an nep p e kan vid e, hvortil Au tor sigter, og at d et synes alene, at han har villet op væ kke Latter, som ibland t and re i d en, hvor han giør et Forslag at op rette et Selskab af Fru entim m er, d er ald rig m aatte gifte sig, p aa d et Byen ku nd e altid have til sin Pryd else et Forraad af sm u kke Piger. (Su hm 1788-99, VII, 179.)
Scheibe avviser d enne kritikken; h an m einer at Su hm rosar teksten for noko d en ikkje har, noko d en tvert im ot er fram and for.
Ich w eisz nicht, ob m an in solchen Briefen, w ie d iese H olbergischen sind , nach einer artigen Wahl fragen d arf? Ich glau be, nein! d er Verfasser schrieb seine Ged an ken, w ie sie ihm einfielen, ohne eine besond ere Wahl au f, er bem erkte zu w eilen w as er gelesen, u nd w as er d abey ged acht hatte. Er beantw ortet kleine Fragen, sagt seine Meynu ng d arü ber ohne Weitlaü ftigkeiten u nd ohne ein bestim m tes Urtheil au szu sp rechen. Er erzählet, er scherzt, er m erkt Fehler an, er p hilosop hirt, alles w ie es ihm einfällt, u nd w ie er au fgeraü m t ist. Wer w ird also d arinn nach einer gu ten Wahl fragen? Doch d er geringste Fehler ist, d asz nichts gehörig au sgefü hrt ist. Aber sind es nicht Brief e? Und w enn es Briefe sind , so w ird m an hoffentlich keine ord entlichen Abhand lu ngen verlangen. (sit. etter Ehrencron-Mü ller 1933, X, 405.)
H er er d et to vid t forskjellige op p fatningar. Scheib e ser enkel m ed d eling d er Su hm er fru strert over tvetyd ighet. Slik eg ser d et, blir d en m angelen Su hm er fru strert over, ikkje avhjelp t ved d et korrektivet Scheibe gir . Fru strasjonen til Su hm p eiker p å tekstens produktive verem åte. Su hm er fru strert over at han ikkje kan vera sikker p å kor forfattaren vil. Men han er vel ikkje bare fru strert? Kanskje d et lar seg gjera å gi d enne fru strasjonen p ositive forteikn? Er han ikkje også fascinert? I d en grad han op p fattar H olberg-essayet som u klart, legg han d et ikkje til sid es som likegyld ig tåketale, m en skriv om det, stiller d et som han finn u klart, i foku s. H an saknar eintyd ighet, og rettar ved d et søkelys p å teksten som tvetyd ig. H an taler om ein m angel, og p eiker ved d et p å ein m u lighet.
Også i nyare tid forvirrar H olberg sine lesarar. Dette kan d oku m enterast ved eit p ar innbyrd es d ivergerand e lesingar av Ep 247. Først nokre ord om sjølve stykket.
