16.2.2013
Ny norsk språkhistorie
Hovudredaktørar: Helge Sandøy og Agnete Nesse
Bind 1: Norsk språkhistorie – kronologisk oversyn (bindredaktør: Agnete Nesse)
Kapittel Hovudforfattar Sidetal Medforfattarar
1. Kjeldene åt språket, innleiing Agnete Nesse 15 2. Førhistorisk ( -700) Michael Schulte 60 3. Vikingtid/Eldre gammalnorsk (700–
1050)
Michael Schulte 65 4. Norsk mellomalder/Yngre
gammalnorsk (1050-1350)
Odd Einar Haugen
80 5. Seinmellomalder / Mellomnorsk
(1350–1536)
Endre Mørck 50
6. Dansketida (1536–1814) Agnete Nesse 60 Arne Torp
7. Etter dansketida (1814–1905) Oddmund Hoel 80 8. Det nye Norge (1905–1945) Ernst Håkon
Jahr
80 Gro-Renée
Rambø 9. Det moderne Norge (1945–) Lars S. Vikør 80
I alt 560 sider Bind 2: Struktur og variasjon (bindredaktør: Helge Sandøy)
Kapittel Hovudforfattar Sidetal Medforfattarar
1. Føresetnader for endring, m.a. kontaktlingvistiske
Helge Sandøy 50 Agnete Nesse
2. Fonologi Gjert
Kristoffersen
100 Arne Torp
3. Morfologi Hans-Olav
Enger
100 Philipp Conzett
4. Syntaks Endre Mørck 100
5. Leksikologi, semantikk, etymologi
Tor Erik Jenstad 80
6. Tekst og sjanger Eva Maagerø 70 Jan Ragnar Hagland, Anders Johansen, Jørgen Sejersted I alt 500
sider
Bind 3: Språk i bruk (bindredaktør: Brit Mæhlum)
Kapittel Hovudforfattar Sidetal Medforfattarar
1. Samtale Jan Svennevig 40 Kristine Hasund
2. Skriftkunne og
språkmedium (runer-SMS)
Jan Ragnar Hagland
75 Agnete Nesse, Hildegunn Otnes
3. Sosial og geografisk variasjon, utjamning og ny variasjon
Gunnstein Akselberg
100 Edit Bugge
4. Namn (stadnamn, personnamn, båtnamn)
Inge Særheim 100 Kristoffer Kruken
5. Fagspråk Johan Myking 50 Sylvi Dysvik, Håvard
Hjulstad 6. Andre språk i Noreg (latin,
samisk osv.)
Tove Bull 100 Sonja Erlenkamp, Eli
Raanes, Espen Karlsen, Rolf Theil
7. Norsk som andrespråk Lars Anders Kulbrandstad
30 I alt 495 sider Bind 4: Språkideologi (bindredaktør: Tove Bull)
Kapittel Hovudforfattar Sidetal Medforfattarar
1. Norsk språkhistorieskriving Ernst Håkon Jahr
80 Marit Aamodt Nielsen, Gudlaug Nedrelid 2. Ideologiar, førestillingar,
holdningar, språkdiskurs
Helge Sandøy 80 3. Nasjonale og regionale
identitetar
Brit Mæhlum 80 Stian Hårstad 4. Standardspråk, normering,
korrektheit
Lars Vikør 100 5. Idéhistoriske jamføringar med
utlandet
Tore Jansson 80 I alt 420 sider
Bind 1: Norsk språkhistorie – kronologisk oversyn (bindredaktør: Agnete Nesse)
Kapittel Hovudforfattar
1. Kjeldene åt språket, innleiing Ernst Håkon Jahr
2. Førhistorisk ( -700) Michael Schulte
3. Vikingtid/Eldre gammalnorsk (700–1050) Michael Schulte 4. Norsk mellomalder/Yngre gammalnorsk (1050-1350) Odd Einar Haugen 5. Seinmellomalder / Mellomnorsk (1350–1536) Endre Mørck
6. Dansketida (1536–1814) Agnete Nesse
7. Etter dansketida (1814–1905) Oddmund Hoel
8. Det nye Norge (1905–1945) Ernst Håkon Jahr
9. Det moderne Norge (1945–) Lars S. Vikør
Ernst Håkon Jahr:
1. Kjeldene åt språket, innleiing
Kapitlet skal m.a. gi eit oversyn over og ei vurdering av dei kjeldene vi har til å skildre språkutviklinga, frå dei eldste tider til i dag, og skal gjennom det vera ei innleiing til heile verket. Her er nokre stikkord:
- Gjennomgang av språkhistoria ut frå kva slags kjelder som dannar grunnlaget for framstillinga
- Direkte skriftlege kjelder (frå runer til sms-meldingar) vs. andre indirekte kjelder til kunnskap om språk og språktilhøve i ulike historiske periodar (t.d. demografiske
opplysningar, sosiale tilhøve, kontakt mellom ulike folkegrupper, stadnamn, personnamn osb.)
- Skriftspråksutvikling / Bruk av kjeldene til å fortelja om talespråksutvikling - Meta-kjelder, dvs. tekster om språk
- I nyare tid (1900-talet og framover): lydkjelder (opptak av talespråk; radio/tv, film)
Michael Schulte:
2. Førhistorisk tid (–700)
1. Språklig evaluering
1.1 Våre primærkilder: Runeinnskrifter (korpus med nyfunn) 1.2 Våre sekundærkilder: fenno-ugriske lånord m.m.
1.3 Hva skal barnet hete? Urnordisk–ingvæonisk–nordvestgermansk (HFN: Early Runic) 1.4 Dialektgeografisk stilling innenfor germansk (makrogrupper)
1.6 Språkendringer innenfor den eldre perioden (100/150–500) 1.7 Den såkalte overgangsperioden (500–650/700)
2. Skriftsystemet 2.1 Opphavsteorier
2.2 Skriftsystemets diakroni: Futharken i bruk
3. Kontekst: Samfunn og språkkultur
3.1 Literacy: Runisk skriftkultur som elitekultur 3.2 Språk- og skriftkontakt: Runer og latin m.m.
Michael Schulte:
3. Vikingtid/Eldre gammelnorsk (700–1050)
1. Språklig evaluering
1.1 Våre primærkilder I: Runeinnskrifter (korpus med nyfunn) 1.2 Våre primærkilder II: Skaldediktningen
1.3 Dialektgeografisk stilling innenfor nordgermansk
1.4 Sentrale språkendringer: Eggja som inngangsport i eldre gammelnorsk 1.5 Språkendringer innenfor vikingtiden (700–1050)
1.6 Sosiolektal og dialektal variasjon 1.6 På vei mot klassisk gammelnorsk
2. Skriftsystemet
2.1 Runeskriftens diakroni: overgangen fra den eldre til den yngre futharken 2.2 Subsystemer: langkvistruner, kortkvistruner og stavløse runer
3. Kontekst: samfunn og språkkultur
3.1 Skriftkultur i endring: På vei mot en pragmatisk skriftkultur
3.2 Språk- og skriftkontakt: Runer og latin; samisk-nordisk kontakt; Vikinger i Storbritannia m.m.
Odd Einar Haugen:
4. Norsk mellomalder 1150–1350
Odd Einar Haugen, 14. okt. 2009
Supplert med utkast til disposisjon, 16. nov. 2009
Det er naturleg at dei ulike kapitla i det kronologiske bandet får same struktur, og denne meiner eg redaksjonen må fastsetje – med eit visst armslag for dei enkelte forfattarane. I dette utkastet skal eg derfor kome med nokre allmenne innspel.
1. Indre vs. ytre språkhistorie
Dette er det tradisjonelle skiljet. Skal dei tre andre banda dekkje den ytre språkhistoria, eller er dette eit skilje som vi også skal ta med oss inn i bd. 1?
2. Talespråk vs. skriftspråk
Talespråket er primært, men vi kan berre nærme oss dette gjennom skriftspråket. Som eit minimum bør det vere nokre refleksjonar om korleis ein brukar skriftspråket som inngang til talespråket. I tillegg til den faktiske ortografiske variasjonen kan ulike former for feilskrift og hyperkorrekte former brukast som døme. Seip har tankar om eit høgare talemål i
mellomalderen – er det råd å seie noko om dette?
3. Kjelder
I alle fall i mitt kapittel kunne eg ønskje å gje eit mest mogleg fullstendig oversyn over kjeldene (det same trur eg kan gjerast for dei andre eldre kapitla). Det vil for det første seie runematerialet, for det andre handskriftsmaterialet (kodeksar og fragment av kodeksar) og for det tredje diploma. For dei to første kategoriane er det mogleg å gje nokså detaljerte lister, medan ein må vere meir summarisk for diploma. På dette punktet trur eg at ein kan tilføre språkhistoria noko nytt. For perioden 1150–1350 er det mogleg å seie ganske nøyaktig kor mange ord vi har i kjeldene, og ein kan vise grafisk korleis kjeldetilgangen aukar gjennom perioden. Ved å skilje mellom kodeksar og diplom får ein også godt fram korleis diploma blir stadig fleire og kodeksane (med unntak av lovkodeksane) stadig færre. I desse oversyna kan det vere aktuelt å skilje mellom omsett og heimleg litteratur, og mellom lovtekstar og andre litterære tekstar.
4. Eksemplifisering & illustrasjonar
Eg vil gjerne setje av plass til å eksemplifisere språket i perioden, slik t.d. Vemund Skard gjorde i si språkhistorie. Det inneber både originaltekst og omsetjing, gjerne også kommentar, av utvalde tekstar. Dette kan setjast opp slik at tekstdøma skil seg frå teksen for øvrig
(tekstboks e.l.), og svært gjerne med faksimile av dokumenta. Det er mange vakre kodeksar frå 1200- og 1300-talet, og runeinnskrifter kan også fortene å bli illustrerte. Eg er klar over at dette er plasskrevjande, men ei språkhistorie utan visuelle avbrot er nokså drepande å lese (jf.
Seips språkhistorie).
5. Dialektskilnader
Det er visse dialektskilnader i gammalnorsk, men det meste som er skrive om dette (Hægstad og andre) er i dag tungt tilgjengeleg. Det må vere mogleg å setje opp eit kart over dei
gammalnorske dialektane, sjølv om isoglossane ikkje kan trekkjast skarpt. Også her kan det vere aktuelt å ha med tekstillustrasjonar. Jan Ragnar Hagland har skrive oversiktleg om dette i Handbok i norrøn filologi (kap. 9), men eg trur det godt kan vere litt overlapping.
6. Kor mange komponentar?
Som nemnt bør redaksjonen fastsetje strukturen i kapitla. Eg tenkjer meg at desse delane bør vere med: (a) fonologi, (b) morfologi, (c) syntaks, (d) leksikon og (e) stilistikk.
Det store spørsmålet er kor lingvistiske vi kan tillate oss å vere. Kven skriv vi for eigentleg?
Kan ein bruke Handbok i norrøn filologi som eit jamfløringsgrunnlag? Her har Marit Aamodt Nielsen, Jan Ragnar Hagland og Endre Mørck kapittel som heilt eller delvis kunne ha vore del av ei språkhistorie. Handbok i norrøn filologi er skriven for studentar på BA-nivå, men i praksis sikkert også for studentar på MA-nivå, forutan den gamle gjengangaren, “den interesserte ålmenta”. Er kapitla i denne boka for krevjande og tekniske? Skal vi t.d. rekne med at lesarane veit kva kasus og modus er, eller skal vi prøve å forklare slike termar (på ein diskret måte)?
7. Inn og ut?
Ei språkhistorie skal kartleggje den diakrone aksen i språket, men det må gjerast gjennom ei rekkje synkrone snitt. Bør ein (kan ein?) oppsummere utviklinga gjennom eitt eller fleire synkrone snitt? For perioden 1150–1350 har grammatikkar og ordbøker lagt språktilstanden på midten av 1200-talet som grunnlag, dvs. at dei har gjort eit synkront snitt midt i perioden 1150–1350. Kan ein formulere tilsvarande snitt for inngangen og utgangen av perioden, dvs. i snittflata mellom perioden før og etter? Med andre ord: korleis skal stafettpinnen overleverast til neste forfattar? Kan ein gje eit oversyn over språktilstanden ved inngangen av perioden og ved utgangen (som då er inngangen på neste periode), slik at den språklege utviklinga i perioden så å seie er differansen mellom utgangsverdiane og inngangsverdiane?
* * *
På bakgrunn av tilbakemeldinga frå Helge Sandøy og Ernst Håkon Jahr i notat av 11. nov.
2009, gjer eg framlegg om denne høgst provisoriske disposisjonen:
1. Historisk utvikling
Redaktørane understrekar at det skal vere språkHISTORIE. Det er vanskeleg å flette saman indre og ytre språkhistorie steg for steg, så inntil noko anna blir sagt, trur eg at det enklaste kan vere å byrje med eit historisk oversyn over heile perioden. Om kapitlet skal vere på rundt 50 sider, bør ein ikkje setje av stort meir enn 5 sider til dette punktet. Problem: For ein som ikkje er historikar, kan dette lett bli avskrift. To viktige moment her: digrafi (runer og
latinskrift, begge brukte for morsmålet) og diglossi (tekster på både norrønt og latin – det siste var det langt fleire av, skal vi gå ut frå det overleverte fragmentmaterialet i Riksarkivet).
2. Kjelder
Etter eit slags fugleperspektiv i pkt. 1 er tida inne til å fortelje lesarane kva for kjelder kapitlet byggjer på. Som nemnt ovanfor, er det råd å vere ganske presis i denne gjennomgangen, men det er ikkje plass til å nemne kvar kjelde for seg (bortsett frå at dei viktigaste handskriftene bør bli omtalte!) Det er med andre ord behov for å lenkje denne delen av kapitlet til ein digital ressurs, anten det er Menota eller ein tilsvarande katalog, t.d. noko i retning av ei handlist som det finst mange av for latinske handskrifter, og som kan hende vil bli produsert for latinske handskrifter og -fragment i Noreg.
3. System 3.1 Fonologi
Oversyn over utviklinga i lydverket. Eg er usikker på om ein treng bruke fonemnotasjon i dette oversynet, eller om ein kan klare seg med god, gammaldags kursivering. Eg synest det er lettare å bruke fonetisk notasjon i hakeparenets, der det trengst. I dette underkapitlet bør ein drøfte korleis det latinske alfabtet vart tilpassa det norrøne lydsystemet, og kva for endringar som skjedde med runeortografien i perioden. Her kan ein også ta inn refleksjonar om
forholdet mellom tale og skrift, om ikkje det er gjort annan stad.
3.2 Morfologi
Oversyn over utviklinga i formverket. Konklusjon: forbausande stor stabilitet, frå den tidleg- norrøne språkforma på Eggja-steinen fram til midten av 1300-talet. Innanfor perioden 1150–
1350 er det ikkje så mykje som skjer, sjølv om ein ser tendensar til samanfall og forenkling (t.d. i bøyinga av presens partisipp, samanfall mellom 1. og 3. person eintal i verbbøyinga, og slike ting.)
3.3 Syntaks
Oversyn over utviklinga i syntaksen, der det heller ikkje er lett å påvise dei store endringane i perioden. I samsvar med framlegget til redaktørane kan det vere aktuelt å gje eit oversyn over tilstanden ved inngangen til perioden. Moment som kan vere verd å nemne er
konfigurasjonalitet og diskontinuitet, men utan at ein skal gjere gammalnorsk meir ulikt moderne norsk enn nødvendig.
3.4 Leksikon
Ordtilfanget i gammalnorsk kan drøftast med større presisjon enn tidlegare, når ein betre kan utnytte tilfanget i Gammalnorsk Ordboksverk (dataført som del av Dokumentasjonsprosjektet på 1990-talet, men enno ikkje allment tilgjengeleg). Det er mogleg at jamføringar mellom GNOs materiale (som berre omfattar norsk) og Fritzner og ONP (som dekkjer både norsk og islandsk) kan gje resultat som det er mogleg å samanfatte på fornuftig vis.
4. Bruk
Dei gammalnorske tekstane er svært ulike, med diplom og jordebøker på den eine sida, original historisk & didaktisk litteratur på den andre sida, og litteratur omsett frå latin på midten, så å seie. Det tradisjonelle skiljet mellom lærd og folkeleg litteratur viser til ein sosio- lingvistisk dimensjon i materialet. Ein kjem heller ikkje utanom å seie noko om stilistikk her.
Og så er det dei gammalnorske dialektane, då. Ikkje så store skilnader at det gjer noko, men litt må det seiast om dei. Og her bør det vere råd å få teikna opp eit kart.
5. Norm
Vandringa av den språklege norma frå Nidaros til Bergen til Oslo (som undersøkt av Jan Ragnar Hagland i hans doktoravhandling) høyrer eit stykke på veg heime i den ytre språkhistoria. Men dei konkrete utslaga er av indre art. Her bør ein også drøfte dei ulike skriftmiljøa, med eit overblikk over kva for roller kloster og kyrkjer spela på den eine sida og kongsmakta på hi sida. Hit høyrer spørsmål om skrivarverkstader, og på dette feltet er det
kome til nye resultat som følge av studiet av dei mange latinske fragmenta i Noreg (meir om dette i O.E. Haugen og Å. Ommundsen (red.), Vår eldste bok, som kjem ut i serien
Bibliotheca Nordica i 2010). Endeleg bør det seiast noko om forholdet mellom den norrøne normalortografien og den gammalnorske normalortografien ved GNO. Ved ettertanke kan mykje av dette reknast som ytre språkhistorie.
Generelt: Gjennom heile kapitlet vil eg gjerne ta med korte tekstutdrag frå diplom og handskrifter, som både omfattar fotografisk faksimile av dokumentet, diplomatarisk transkripsjon og omsetjing. Det må også vere med nokre runeinnskrifter, og då kjem
translitterering og normalisering i tillegg. Desse tekstutdraga bør brukast for det dei er verde til å illustrere moment i framstillinga. Men det tek plass! Eg ser ikkje bort frå at inntil 10 sider vil gå med til dette.
Endre Mørck:
5: Seinmellomalder/Mellomnorsk (1350–1536)
Et hovedproblem med en beskrivelse av en språkhistorisk periode i bind 1 er hvordan denne skal forholde seg til (de fleste av) strukturbeskrivelsene i bind 2 og til (enkelte av)
bruksomtalene i bind 3. I dette utkastet til disposisjon er det forsøkt å få fram hva et kapittel om seinmellomalderen/den mellomnorske perioden bør og kan inneholde uten å ta så mye omsyn til hva som måtte komme i andre deler av verket. Den tilgjengelige plassen kan imidlertid gjøre det nødvendig å redusere særlig omtalen av strukturen på talemålet, som nok er det som blir grundigst beskrevet andre steder.
I tillegg til ei innleiing med nødvendig ikke-språklig bakgrunnsstoff bør en i framstilinga forsøke å skille mellom skriftspråket og talemålet sjøl om det ikke alltid er like enkelt, slik dette utkast til disposisjon viser:
1 Innleiing:
– Kronologisk avgrensing av perioden: ulike foreslåtte start- og sluttpunkt og inndelinger i underperioder
– Avgrensing av det geografiske området: nåværende Norge + daværende tilliggende områder (som ikke omtales nærmere?)
– Historiske forhold av betydning for språkhistoria: virkninger av svartedauden, befolkingsforhold, unioner, hanseatene
– Kildemateriale for språkhistoria: tekster i latinsk skrift (diplom, jordebøker, lovavskrifter – alle med tradisjonell form) og runeinnskrifter
2 Skriftspråket:
Siden det er et skriftspråk vi møter i kildene, er det naturlig å starte med å beskrive formen på skriftspråket og bruken av det.
2.1 Tekster med latinsk skrift:
– Nye ortografiske trekk og ortografisk variasjon
– Andre nye skriftspråklige trekk i ord- og bøyingsformer – Tegn på mer skriftspråkprega samfunn
– Påvirkning fra svensk, tysk og latin og overgang til dansk 2.2 Runeinnskrifter: form og bruk
3 Talemålet:
Etter at reint skriftspråklige forhold er beskrevet, må en forsøke å få fram hva skriftspråket sett i lys av bl.a. moderne språkforhold forteller om talemålet.
3.2 Språkstrukturelle forhold:
– Fonologi: endringer fra norrønt fram mot/til moderne lydsystem inkludert nyere dialektvariasjonen
– Morfologi: endringer fra norrønt fram mot/til moderne bøyingssystem inkludert nyere dialektvariasjonen med skille mellom allomorfiske og morfologiske endringer (pluss endringer i ordlagingsmønster i den grad en kan si noe om det)
– Syntaks: mest vekt på å vise bevarte tradisjonelle trekk, men med omtale av endringer i løpet av perioden
(– Leksikon: ideelt sett om leksikalske og semantiske endringer, men lite kjent) 3.1 Språksosiale forhold:
Virkninger av språkkontakt, særlig med tysk (bl.a. innlåning av ord og affiks), men også svensk og dansk og finsk-ugrisk
Agnete Nesse og Arne Torp:
6. Dansketida (1536-1814)
Skrift og tale
I. Samfunnstilhøva ved inngangen til perioden. Politiske, kulturelle og sosiale. Kvifor perdiodeskilje 1536?
II. Oversyn over språkbrukssituasjonen:
1. den norrøne skrifttradisjonen døyr ut før 1600 ("bondebreva"),
2. dansk (med litt norske innslag, særleg i byrjinga) blir einerådande skriftspråk, 3. nokre tekster om og på norsk talemål, frå og med 1600-talet. Oversyn over bevarte språkkjelder.
Språksynet eller språkideologien på denne tida, m.a. i kva grad forfattarane såg på norsk som ein diffus variant av dansk (kanskje i ein vidare forstand) og i kva grad målføra galdt for forderva dansk skriftspråk sett med danske og norske augo. Lese- og skrivekunne i perioden.
A.1. Presentasjon og vurdering av Indrebøs "bondebrev" til og med 1584, dei fleste frå før 1550. Avgrensing v h a konkrete språkdrag jamført med samtidige dokument. Kva fortel den regionale og sosiale distribusjonen av desse breva oss om norsk skriftkultur i
samtida? Oversyn over ordtilfang, fonologi og rettskriving, grammatikk og målføredrag jamført med mellomnorsk, yngre og eldre nynorsk.
A.2. Presentasjon av dei fleste språkkjeldene og nærare vurdering av dei viktigaste. Det blir teki særskilt omsyn til språkleg bakgrunn i oppveksten til forfattarane og seinare
arbeidsstad, og mogleg dialektblanding av slike grunnar. Vidare vil det bli vurdert i kva grad forfattarane av tekster på norsk tek mål av seg å gje att ein viss variant og i kva grad dei bruker hypernorvagismar. Innverknaden frå dansk ortografi blir og drøfta. Tekstene er til ein stor del høvesdikt, og det vil bli drøfta i kor stor grad dei stilistiske førebileta kjem frå Danmark. Regional variasjon, særleg med omsyn til lydlege tilhøve og morfologi, m.a.
jamføring av isoglossar med yngre nynorsk og norrønt/gammalnorsk. Nokre hovuddrag i syntaksen. 10 Ordtilfanget jamført med gammalnorsk og mellomnorsk på den eine sida og yngre nynorsk på hi sida. Det spørsmålet blir vurdert, i kva grad dei ymse danske
elementa i tekstene har trengt inn i talemålet.
Ei skisse av målføra i Noreg i perioden, medrekna bymåla, ikkje berre på grunnlag av tekster og språkskildringar, men også norske innslag i danske tekster og ekstrapolering av detaljert kartlegging av dei ymse målføra i nyare tid. Utviklinga av personnamn og stadnamn i perioden. På kva måte kan nedervde former av stadnamn supplere andre opplysningar om målføre i perioden?
B. Dansk skriftspråk i Noreg. Oversyn over sjangrar som vart dyrka. Religiøs litteratur, både slik som vart ført i pennen av nordmenn og den som fekk stor spreiing i Noreg. Særleg vekt m.a. på dei religiøse tekstene som folk flest skulle vera kjende med (Fader vår, katekisme, salmar osb.). Språket i lovene, m.a. den norske lova til Christian IV, og i dokument frå styresmaktene, m.a. med omsyn til norske innslag og "kansellistil". Private sjangrar som privatbrev og dagbøker, m.a. skilnader i språk jamført med publikasjonar av same forfattarar. Stilistisk utvikling sett i samanheng med stilmønster frå Danmark (barokk, pietisme osb.), og eventuelle fråvik frå det. Stilen til Dass og Holberg vil blir drøfta for seg. Dansk språk i Noreg jamført med språkbruken i Danmark, m.a. med tanke på norske innslag. Desse innslaga, særleg av heimlege ord, blir bestemte ved jamføring med eldre, samtidige og seinare kjelder og ordbøker over desse språkstega, og ordbøker over samtidig dansk. Norske innslag i lydform, morfologi og syntaks funne delvis v h a ordbøker, delvis grammatikkar frå nyare tid, no sist den til DSL ved Ebba Hjorth. Det blir også drøfta, kva for ein funksjon ei slik "språkblanding" hadde innanfor rådande
språkideologi.
Sosiolingvistiske forhold
1. Flerspråklighet i Norge: ulike fremmedspråk brukt i ulike domener, og av forskjellige sosiale grupper. Geistliges bruk av latin, lærdes bruk av latin, diskusjonen rundt morsmålet som vitenskapsspråk (1700-tallet), bruk av morsmål og latin på universitetet. Bruken av tysk i Danmark fikk mye å si for dansknorsk skriftspråk og i neste omgang for norsk talemål.
Bruken av tysk i Bergen fikk primært regional betydning. Tyskens domener: handel,
militærvesen, bergverk. Norsk som unntaksland med hensyn til bruk av fransk - lite adel førte til mindre spredning av fransk til allmennspråket enn det som var tilfellet i andre europeiske land. De tre stammers møte: norsk, samisk og finsk (og russenorsk) i Nord-Norge.
2. Fremveksten av et "høyere" talemål
Norge som et diglossisk samfunn med dansk som høyvarietet og norsk som lavvarietet.
Høyvarieteten brukt i kirke, skole og rettsvesen, lavvarieteten brukt i alle andre domener, uansett sosial status hos språkbrukerne. Registervariasjon der ulike fremmedspråk var en del av registeret, sml. punkt 1. Domeneutvidelse for morsmålet på 1700-tallet førte til
sosiolekter, der et høyere talemål tok over for fremmedspråk som overklassens kode.
Diskusjon rundt lesespråk, høytidsspråk, dagligtale og dialekt: i hvor stor grad var dette faste varieteter som gjaldt hele landet? Flytende overganger og variasjon knyttet til sosial gruppe og geografi.
Oddmund L. Hoel:
7. Etter dansketida (1814−1905)
Perioden er avgrensa av to årstal som er svært sentrale i norsk politisk historie, men i seg sjølv ikkje er sentrale i norsk språkhistorie. Det kan utan vidare greitt forsvarast praktisk og
pragmatisk å bruka slike allmennhistoriske periodeskilje også i ei språkhistorisk framstilling.
Skal periodeskilja ha ei meining ut over dette, er det gjennom ei framheving av dei
språkhistoriske konsekvensane av dei unionspolitiske hendingane 1814/1905. Periodeskilja signaliserer såleis ein vilje til å sjå norsk språkhistorie i ein brei allmennhistorisk kontekst, og det har eg òg lagt til grunn.
Det ligg føre ein brei forskingslitteratur om perioden og temaet, som òg er framstilt i ei rad oversynsverk. Når intensjonen her er å gje eit samla kronologisk oversyn over norsk språkhistorie, krev dette at dei sentrale emna er med. Når plassen samstundes er avgrensa, inviterer ikkje dette til store nye og originale ’grep’ jamført med tidlegare framstillingar.
Forfattar: Oddmund L. Hoel. Planen er i utgangspunktet å skriva heile kapitlet sjølv, men det kan bli aktuelt å revurdera dette.
Disposisjon
Fyrsteutkast – særs førebels og ikkje drøfta med dei emneansvarlege for tilgrensande/overlappande emne.
Innleiing tema, inngang
avgrensing – m.a. periodisk Språksituasjonen kring 1814
talemålet – allmugedialektane, ulike varietetar av høgare talemål, bydialektane, kopla opp mot folkesetnadsstruktur – kvar budde folk?
skriftmålet – norm, bruk, endring tidleg på 1800-talet?
literarisering – kor mange kunne lesa og skriva? funksjonen til skriftmålet?
framandspråk, minoritetsspråk, innvandrarspråk (utanom dansk) – tysk si rolle 1814-1850: Språkspørsmålet blir reist
det akutte problemet hausten 1814 – langsiktige og utløysande årsaker til ’det språklege kuppet’ – Noreg får ein språkpolitikk
diskusjonen fram til 1840-åra – noko nytt å seia om den?
Hovudstraumen: den danske skrifttradisjonen i Noreg den tradisjonalistiske lina frå åra etter 1814 – omgrepa varsamt reformarbeid (Mauritz Hansen; rettskrivinga 1862)
språkbruk: varsam modernisering, aukande innslag av norvagismar likskapar/ulikskapar med dansk skriftspråk
Frå ’norsk’ til ’dansk-norsk’ til ’riksmål’
Knudsens program
det høgare talemålet (inkl. teatermålet) og bymålet – kategorisering og endringar 1850- og 60-åra: gjennombrot i lærarmiljø
sjølvstendig språkprosjekt i høve til landsmålet (1867-68), aukande spenning, varierande tilslutnad
1890-åra: tradisjonalismen og oppnorskingsprosjektet møtest = > 1907 språkleg ’urbanisme’, men ambivalens i den urbane kultureliten kor store var endringane i faktisk språkbruk før 1905?
Utfordringa: landsmålet
dialektsituasjonen på Aasens tid Aasens program – hovudraga etableringa av ein ny skrifttradisjon
målsaka som nasjonaldemokratisk kjernesak – posisjonen i Venstre-rørsla – det politiske gjennombrotet (1878/1885/1892)
landsmålsnorma – usus
rural kulturnasjonalisme – byproblemet
stoda i 1905: geografisk utbreiing, domenesituasjonen, målrørsla folkemål eller eliteprosjekt?
Ope spørsmål: handsaminga av unionsstriden Avslutning:
oppsummering: språksituasjonen i Noreg 1905 (talemål, skriftmål)
ein skriftkultur for fleire menneske – skriftspråket sin posisjon i samfunnet tilhøvet til andre språk innanfor dei norske grensene – nordkalotten, svensk
norsk språksituasjon og språkstrid 1814-1905 i internasjonalt perspektiv – særdrag og likskapar
drivkrefter bak endringane
19.3.2010 / Oddmund L. Hoel
Ernst Håkon Jahr og Gro Reneé Rambø:
8. Det nye Norge
Perioden byr på visse problem når det gjeld disposisjonen, ettersom perioden er definert etter viktige politiske hendingar utanom språksaka. For meg er t.d. tida fram til 1917 slutten på det eg ser som 1. periode i nyare norsk språkhistorie, men det blir litt vanskeleg å få det innpassa her. Derfor trur eg at det beste må bli ei inndeling etter tiår, og da slik:
1. 1900-talet, første tiår: 1905-1910 2. 1900-talet, andre tiår: 1910-1920 3. 1920-talet
4. 1930-talet
5. Krigsåra: 1940-1945
Dette er perioden da det nasjonale spørsmålet blei løyst politisk (1905) og kulturelt/språkleg (i og med krigen 1940-45). I perioden skjer også ei kraftig utviding av området for landsmål (bymål og Austlandet), fullføringa av programmet til Knud Knudsen, og dessutan
gjennombrotet politisk for samnorsktanken. 1938-reforma representerer det viktigaste sosiolingvistiske eksperimentet i språkplanlegging vi veit om nokon stad.
Lars S. Vikør:
9. Det moderne Norge (1945-2015)
To alternative måtar:
A Rein kronologisk disposisjon tiår for tiår: 1945-55, 1955-65, 1955-75 osv. Emneinndelt etter aktuelle hovudsaker i dei ymse tiåra.
B Tematisk disposisjon for heile perioden, t.d. slik:
1) ei innleiande skisse av situasjonen pr. 1945 og pr. 2015 2) opptrekking av liner på ulike saksfelt mellom desse to punkta
a) generell samfunnshistorisk oversikt b) internasjonalt
1 tilhøvet til engelsk og andre framandspråk 2 det nordiske aspektet
c) nasjonalt
1 tilhøvet mellom norsk og andre innanlandske språk 2 bokmål – nynorsk: samfunnsposisjon og normering 3 talemålsutviklinga
Bind 2: Struktur og variasjon (bindredaktør: Helge Sandøy)
Kapittel Hovudforfattar
1. Føresetnader for endring, m.a. kontaktlingvistiske Helge Sandøy
2. Fonologi Gjert Kristoffersen
3. Morfologi Hans-Olav Enger
4. Syntaks Endre Mørck
5. Leksikologi, semantikk, etymologi Tor Erik Jenstad
6. Tekst og sjanger Eva Maagerø
Helge Sandøy og Agnete Nesse:
1. Føresetnadar for endring
UTGANGSPUNKTET 1. Å definere språket
2. Avgrensingar som ligg i språket som kodesystem 3. Avgrensingar i artikulasjon, akustikk og persepsjon
Dei mest grunnleggande premissane ligg i språket som språk, og det er ikkje det lettaste å definere. Men det er viktig å peike på korleis det fasinerande språkmediet set grenser og gir mulegheiter for forandring.
TEORETISKE PÅSTANDAR OG NORSKE EKSEMPEL
4. Universelle tendensar (ev. kognitive avgrensingar) (indre faktorar)
Her finst det ein del konkrete påstandar om språkleg økonomi, preferanse for visse strukturar, typologiske samanhengar og universelle restriksjonar. Her kan ein hente eksempel frå det enorme språkhistoriske materialet vårt til å illustrere og overprøve desse teoriane.
5. Språket som sosialpsykologisk fenomen (meso-nivået) (ytre faktor)
Her må nokre grunnbegrep om normer, gruppedynamikk og identitet på plass. På same måten som innafor strukturlingvistikken er det innafor sosiolingvistikken begynt å komme teoriar og påstandar om sosiale vilkår for endringstypar. Desse påstandane om f.eks. komplisering og forenkling må drøftast og illustrerast på eksempel frå norsk språkhistorie.
6. Om språklæring (om individet, mikronivået)
Teoriar om indre og ytre faktorar for endring i språket må òg forståast på individnivået, for det er individet som har evna til å internalisere det kollektive språket i sin individuelle grammatikk − og dessutan knyte ein identitet og ambisjon til språket. Språklæringsprosessen kan fortelje ein del om viktige premissar for kva som endrar seg og korleis.
MODELLAR
7. Innovasjon, endring og spreiing
8. Språkbruk, bevisstheit og underbevisstheit
Her er poenget å vise korleis ein del av begrepa kan knytast saman i modellar. Det J. Milroy og D. Preston har lansert, kan vere utgangspunkt.
SAMFUNNET
9. Samfunnsvilkår for endring og spreiing (makro-nivået)
Her må ein analysere korleis samfunnet gir vilkår for ulike typar kontakt mellom menneske.
Maktforholda i samfunnet, både på politisk, økonomisk og kulturelt nivå, er viktige. Viktig er det òg korleis arbeidslivet er organisert (klassedelt eller egalitært), og om det er homogent eller heterogent. Kulturelle vilkår som religion og etnisitet spelar òg ei rolle på dette nivået, fordi både makt, klassetilhørsle og arbeidsmulegheiter kan styrast av kulturelle forhold.
10. Geografiske og administrative vilkår. Vilkår for kva?
Vi ser på både naturgeografiske, samfunnsgeografiske og administrative forhold. Det ikkje slik at det er geografien i seg sjølv, verken fjordar, fjell, kyrkjesokn eller drabantbyutvikling som fører til endring, men graden og typen av kontakt mellom menneska.
11. Lokalt, regionalt, nasjonalt, internasjonalt. Ideologi
Interne og eksterne forklaringar skal brukast saman for å få ei heilskapleg forståing av endringar, enten dei skjer innafor ein dialekt eller i møtet mellom fleire språk. Dei ulike kontaktsituasjonane norsk språk har vore og er i, viser oss likskapstrekk som gir oss verdifull innsikt. Her vil vi òg kunne vise at ulike typar eksterne forhold har betydning for korleis kontakten oppstår, kor lenge han varer, kor intens han er, og korfor han tek slutt.
OPPSUMMERANDE DRØFTING 12. Samspel av faktorar
13. Kor mykje og kor fort kan endringar skje? Kvar skjer det minst endring?
14. Skrift og tale
I oppsummeringa skal ein knyte saman dei ulike perspektiva og vise korleis enkeltfenomena kan vere fleirtydige, og at dei kan vere resultat av eit samspel av faktorar. Gjennom
kvantifiseringar kan ein òg illustrere korleis omfanget av samla endringar kan gjerast teoretisk interessant.
Gjert Kristoffersen og Arne Torp:
Fonologi
1. Innledning
Kort om avgrensing av fonologi Struktur og innhold i kapitlet Terminologi
2. Segmentalfonologi
Fonemer, allofoner, segmenttyper
Utviklingen av konsonantinventaret 3. Fonotaktisk betingede endringer 4. Prosodi
Kvantitet
Trykk og trykkplassering Tonelag
Intonasjon(?)
_____________________________________________________________________
Kommentarer til disposisjonen Fonotaktiske endringer
Det er under denne overskriften jeg tenker å beskrive assimilasjoner og andre endringer der kombinasjoner av segmenter eller segmentklasser er involvert, og som ikke innebærer innføring eller bortfall av segmenttyper. Et eksempel er bortfall av /h/ i framlyd i for eksempel /hnefi/, bortfall av stemte lukkelyder i konsonantsamband, for eksempel /land/ ->
/lan/ og overgang fra laminal til apikal sibilant foran /l/ i østnorsk, som for eksempel i navnet Oslo. Apikalisering av r + laminalforbindelse og bortfall av /ç/ vil derimot høre hjemme i avsnittene om utvikling av konsonantinventaret. Om dette vil være et heldig skille, er jeg foreløpig ikke helt sikker på, men det bør forsøkes.
Forhold mellom empiri og teori
Framstillingen er tenkt relativt teorinøytral, med et eklektisk forhold til det 20. århundrets viktigste språkvitenskapelige retninger, som strukturalisme, generativ fonologi i ulike avskygninger og kognitiv fonologi. Hovedvekten vil ligge på å framstille historiske utviklingsløp ved hjelp av et begrepsapparat som på samme tid er presist og best mulig velegnet til formidling. Punktet Terminologi i innledningsdelen blir derfor viktig, både med henblikk på dette punktet, og ikke minst for å sikre enhetlig begrepsbruk samtidig som konkurrerende termer for det samme begrepet introduseres og diskuteres, jf for eksempel termene kakuminal, supradental, retrofleks, apikal.
Samtidig er det viktig å gjøre greie for ulike tradisjoner mht. analyse av ulike trekk. Det finnes flere slike, også slike der mine publiserte analyser avviker fra tradisjonen. Eksempler på det siste er kvantitet (stavelsesbasert vs. tradisjonelt segmentbasert), trykkplassering etc.
Der dette er tilfellet, vil det bli lagt vekt på å gjøre greie for de ulike posisjonene og
argumentene som underbygger disse på en mest mulig balansert måte. Det vil nok likevel ikke være til å unngå at teksten vil preges av hvor forfatterens hjerte (og hjerne) ligger.
Vektlegging av fenomener
Noen fenomener, som for eksempel kvantitet og kvantitetsomleggingen, retrofleksene i øst- og nordnorsk og tonelag, er relativt grundig beskrevet både i nasjonal og internasjonal litteratur, mens andre utviklinger har en mer beskjeden plass i litteraturen. Jeg vil tilstrebe en balansert framstilling der bestemte fenomener ikke får uforholdsmessig mye plass bare fordi de er særegne for norsk eller nordisk.
Norsk som ett av mange språk – språktypologi
Men framstillingen av lydutviklingen og de ulike stadiene vil samtidig gjennomgående bli satt inn i både en nordisk, germansk og ikke minst en typologisk sammenheng. Dette siste gjelder ikke minst de universelt sjeldne fenomenene, for eksempel tonelag og de to fremre, høye, runde vokalene, men også de mer alminnelige, som vokalreduksjon i trykklett stavelse og det at trykk forutsetter tung stavelse (i motsetning til norrønt).
Medforfatter: Arne Torp
Hans Olav Enger og Philipp Conzett 3. Morfologi
1 Innledning (ikke mer enn 7 sider, HOE skriver) Hva er morfologi?
Distinksjonen ordlaging mot bøying Nominalmorfologi mot verbmorfologi Øvrig morfologi?
2 Nominalmorfologi - oversyn over kategorisystemet i norrønt, med tilbakeblikk på urnordisk (ikke mer enn 40 sider, PC + HOE)
2.1 Substantiv
Substantivbøyinga i norrønt:
bøyingsklasser, stammebøying og genus – tendenser til utjamning bakgrunn fra det urnordiske – utjamninger
Substantivbøyinga i mellomnorsk:
utjamning og bortfall av kategoriar Substantivbøyinga i den nynorske perioden:
bortfall av kategorier, regional differensiering 2.2
Adjektivbøyinga (medrekna komparativ og partisipp) i norrønt med variantar Adjektivbøyinga i mellomnorsk:
utjamning og bortfall av kategoriar Adjektivbøyinga i den nynorske perioden:
bortfall av kategoriar, regional differensiering
Komparasjon av norrøne adjektiv og adverb, med svak bøying av komparativen Utviklinga av komparativ i mellomnorsk og nynorsk
- Ulike former for adjektivbøying, forklaringsansatser 2.3
Pronomenbøying i norrønt med variantar og mønster m.a. ved klitisering - tendensar til utjamning
Pronomenbøying i nynorsk: regional differensiering, samanfall Talordbøyinga i norrønt med seinare utvikling
Nominalmorfologi i riksmål og bokmål:
opphav og vekselvirkning med talemål
3 Verbmorfologi - oversyn over kategorisystemet i norrønt (medrekna infinitte former), med tilbakeblikk på urnordisk (ikke mer enn 40 s, HOE)
Stammelaging i sterke verb i norrønt med tilbakeblikk på urnordisk, stammelaging i linne verb, preteritopresentiske verb, fluktuasjon mellom klasser
Bøyingsendingar i norrønt med tibakeblikk på urnordisk - endringar i symbolisering og tendensar til utjamning
Person- og numerusbøying i mellomnorsk: utjamning og bortfall av kategoriar; modusbøying i mellomnorsk; stammelaging i mellomnorsk
Utviklinga av verbøyinga i nynorsk: nye mønster for stammelaging, utjamning og bortfall av kategoriar
Verbmorfologi i riksmål og bokmål: opphav og vekselverknad med talemål 4 Ordlaging (ikke mer enn 20 s, PC)
Avledning Sammensetning
Hvor mye er det rimelig å se for seg for hver bolk?
5-10 sider innledning?
Minst 40 sider nominalbøying
Endre Mørck:
4: Syntaks
Det er vil være lite formålstjenlig å forsøke å behandle syntaksen i hver enkelt av de åtte språkhistoriske periodene for seg – dels fordi det er lite materiale å bygge på fra periodene før 1050 og 1536–1814, og dels fordi de syntaktiske forholda er ganske like internt i de to
tidsromma 1050–1536 og etter 1814. Det virker mer rimelig å la den syntaktiske utviklinga
framgå hovedsakelig av ei sammenlikning mellom middelaldersyntaksen slik den viser seg i materialet fra og med de eldste tekstene med latinske bokstaver og ut 1400-tallet, og den moderne syntaksen slik vi kjenner den fra 1800-tallet til i dag.
Kapitlet vil stemme godt overens med bindtittelen Struktur og variasjon med en slik beskrivelse av to språkstrukturer og både den kronologisk variasjonen som framgår av kontrasten mellom disse systema, og med en viss omtale av synkron variasjon innafor hvert tidsrom som behandles, slik dette utkast til disposisjon viser:
1 Innleiing: avgrensing av syntaksen, kilder for syntaktisk beskrivelse, språkbruk og språkstruktur, bakgrunnen for hovedvekt på to tidsrom
2 Runespråkets syntaks: syntaktiske forhold i runeinnskrifter
3 Ei sammenlikning av eldre og moderne norsk syntaks: noe om fellestrekk, men hovedvekt på forskjeller
3.1 Heilsetninger: plassering av finitte og infinitte verb og av nominale ledd, inkludert om konnektiv/narrativ inversjon, eventuelt litt om plasseringa av andre leddtyper
3.2 Leddsetninger: karakteristiske trekk ved ulike typer finitte leddsetninger (nominale, relative og adverbiale) og infinitivsledd (bl.a. akkusativ med infinitiv), rekkefølgen på finitt verb og setningsadverb, stilistisk inversjon
3.3 Ikke-setningsforma ledd: oppbygging av nominale ledd, usammenhengende ledd 3.4 Stil- og sjangervariasjon:
– I eldre tid: folkelig og lærd stil, arkaiske trekk i eddadikt, formelfaste diplom
– I nyere tid: skilnad på talt og skrevet språk, fra kansellistil til mer talemålsnær syntaks 4 Utviklinga fra eldre til moderne norsk syntaks:
4.1 Fra morfologisk markerte nominal til tydeligere syntaktiske kategorier:
– Subjektet: slutt på subjektlause setninger, oppkomst av formelt subjekt, flere syntaktiske subjektsegenskaper
– Objekt: noen objektskombinasjoner > syntaktisk mer ulike direkte og indirekte objekt, andre objektskombinasjoner > objekt + preposisjonsledd
4.2 Grammatikalisering: refleksivt pronomen > affiks, utvikling av flere subjunksjoner (fyrir því at > fordi o.l) og muligens også flere setningsadverb
Eksempel til å illustrere middelaldersyntaksen bør så langt som mulig tas fra norske tekster, mens oversettelser av disse eksempla i stor grad vil kunne fungere som illustrasjoner på den moderne syntaksen. – Både av plasshensyn og med tanke på lesbarhet bør en i stor grad nøye seg med å gjøre greie for rekkefølgen av ord, men i noen tilfeller kan det nok være
oppklarende i vise trestrukturer. Imidlertid bør en også i slike tilfeller holde seg nær opp til en tradisjonell beskrivelse og ikke bruke for mye av syntaktiske modeller som krever ekstra forklaring.
Tore Erik Jenstad:
5. Leksikologi/semantikk/etymologi
Språkhistorie stikkordsdisposisjon leksikologi/semantikk/etymologi
Generelt om leksikon i forhold til andre nivå i språket:
Ordforrådet i eit språk er eit ope system i stadig vekst, fornying og avgang, og vanskeleg å karakterisere kort. Orda er direkte avhengige av sakleg-kulturelle utviklingar, har dels utprega sosiale komponentar og står i lausare feltstruktur enn lyden. Ordforrådet tilpassar seg
samfunnsendringar og nye kommunikative oppgåver, reagerer raskt på nye behov. Det er vart for skifte i samfunnsvilkår og i folks tenkemåte, verdigrunnlag og verdsoppfatning. Ord er også det som blir lettast lånt i språkkontaktsituasjonar. Dei gjennomgår oftare individuelle (”historiske”) endringar, fonologi, morfologi og syntaks meir allmenne/lovmessige.
Eit kapittel om dette er nøydd til å bli eit nybrottsarbeid langt på veg. Det er lite direkte mønster å finne.
Leksikalsk og semantisk endring bør vel bli overordna stikkord, eller endringar i det leksiko- semantiske systemet. Det må peikast på årsaker, drivkrefter og vilkår (språklege og kulturelle, og samspelet mellom dei) for endring i ord og ordforråd
Altså vil det bli koplingar til allmenn historie og til kulturstraumdrag som påverkar ordforrådet, t.d.:
Kristendommen Klassisk renessanse Reformasjonen Oppdagingane
Gruvedrift/industrialisering Vekst og spesialisering i vitskap Massekultur og globalisering Samansetninga av ordforrådet:
Kan det påvisast om samansetning har vorte gradvis meir produktivt enn avleiing i ordlaginga, slik ein meiner det har skjedd i tysk?
Arveord/lånord
Indoeuropeisk/germansk/nordisk/norsk
Lånord til ulike tider (kjeldespråk: keltisk, latin, lågtysk, høgtysk, nederlandsk, fransk, engelsk, samisk/kvensk/finsk)
”Kebabnorsken” – og andre nye innvandrarspråk Semantisk endring:
Tydingsutviding (generalisering)
Tydingsinnsnevring (spesialisering) t d verpe
Døme på at endringa kan gå så langt at tydinga blir den motsette av den opphavlege Homonymkollisjonar
Folkeetymologiske omlagingar (nymotivering) Forsøk på styring av ordbruken:
Eufemistiske nylagingar (gamleheim – aldersheim)
”Politisk korrekt” språk (neger-debatten, ordbruk som del av diskusjonen om kjønnsroller) Følgje utvalte ordfelt gjennom historia. Illustrere viktige trekk i utviklinga gjennom punktstudiar.
Andre moment:
Bidrag frå kvar periode til ordforrådet i det heile; ”ordforrådsprofil” i forskjellige periodar.
Her ser eg for meg faktaboksar/rammetekster med typiske ord som kjem inn i kvar periode.
Kvart hundreår, det siste hundreåret gjerne med 10-årsbolkar.
Den sterke veksten i fagordforrådet i moderne tid (må samkjørast med kapittelet om fagspråk i band 3)
Standardiseringa i ordforrådet i dagens talemål, orddaude (her finst ein del hovudoppgåver å byggje på)
Endringar i ordgeografiske mønster. Er det slik at ordgeografiske mønster kan halde seg sjølv om orda blir bytte ut, slik det delvis er påvist t.d. i USA?
Foregår det stadig nyskapping i ordforrådet reginoalt/lokalt (det trur eg det gjer, til ein viss grad), eller kjem alle nye ord inn gjennom media?
Endringar i frekvens
Avgrensingsspørsmål som må avklarast
Mot morfologien – kor behandlar vi t.d. nye affiks? Og overgang frå sjølvstendige ord til affiks?
Det same gjeld grammatikalisering, .t.d framvekst av refleksiv form av verbet, og av etterhengt bunden artikkel
Kva med endringar i leksikalsk syntaks? (valens, kollokasjonar)
Semantikk må primært bli ordsemantikk/leksikalsk semantikk (og lingvistisk, ikkje filosofisk tilnærming)
Tor Erik Jenstad 29.3.2010
Eva Maagerø, Jan Ragnar Hagland, anders Johansen og Jørgen Sejersted
6. Tekst og sjanger
Bind 3: Språk i bruk
(bindredaktør: Brit Mæhlum)
Kapittel Hovudforfattar
1. Samtale Jan Svennevig
2. Skriftkunne og språkmedium (runer-SMS) Jan Ragnar Hagland 3. Geografisk variasjon, utjamning og ny variasjon Gunnstein Akselberg 4. Namn (stadnamn, personnamn, båtnamn ...) Inge Særheim
5. Fagspråk Johan Myking
6. Andre språk i Noreg (latin, samisk osv.) Tove Bull
7. Norsk som andrespråk Lars Anders Kulbrandstad
Jan Svennevig og Kristine Hasund:
1 Samtale
1 Noen temaer i studiet av språket i samtaler
Samtaleanalyse: Sekvenser, turtaking, reparasjon Høflighetsteori: Tiltale, indirekthet, demping
Interaksjonell lingvistikk: pragmatiske partikler, slang, talespråkssyntaks 2 Tiltaleformer og høflighetskonvensjoner
Historiske forklaringer av norsk egalitær høflighetskultur
Framveksten og bortfallet av høflighetsformer i pronomensystemet
Konvensjonell indirekthet i anmodninger: ”Du kunne vel ikke hjelpe meg litt?”
Hilsnings- og avskjedsfraser
3 Pragmatiske partikler, noen kasusstudier Utviklingen fra innholdsord til partikkel
Partikkelen bare – fra adjektiv til fokusadverb til sitatmarkør Partikkelen liksom
Ikke sant? – fra spørsmålspåheng til responsuttrykk
4 Samtalespråkets syntaks
Dublering av ledd i ekstraposisjon (dislokering) Talespråklige demonstrativer (den der, sånn derre) Responsive konstruksjoner (”Ny og ny, fru Blom”) 5 Ordforråd
Banning: domener (religion, sex og avføring), tabuer og nesten-banning Slang: Emneområder, importord
Eufemisme og dysfemisme
Jan Ragnar Hagland, Agnete Nesse og Hildegunn Otnes:
2: Skriftkunne og språkmedium (runer–SMS)
Generelt
Om språk og representasjon av språk ved hjelp av skrift.
Om skrift som eige språkhistorisk tema: Mål eller middel (ei grunnlagsdrøfting).
Skriftkunne (literacy) og fråvere av skriftkunne (orality) som norsk språkhistorisk tema – endringar over tid. Må vi rekna med eit kontinuum frå munnleg til skriftleg, eller korleis skal overgangen til eit stadig meir skriftbasert samfunn framstillast i språkhistorisk lys m.v.?
Skriftsystem i eit språkhistorisk perspektiv
Runer og runesystem → digrafisk situasjon → skrift med latinske bokstavar (frå paleografiske perspektiv til boktrykk i ulike periodar). Ei avgrensing mot framstillinga i Bind 1 vil her vera nødvendig. Blindeskrift bør få eit eige avsnitt med her.
Medium til formidling av skrift og tekstforming
Stein, tre, bein og andre materiale (runer/epigrafisk bruk av latinske bokstavar) → pergament
→ papir → elektroniske media (latinske bokstavar): Konsekvensar av dette for tekstforming.
Substansiell forsking med språkleg relevans for siste fase manglar.
Teknologiar til utforming av skrift – språkhistoriske konsekvensar
Hogging i stein, rissing med kniv m.v. (runer). Penn og blekk (manuscript literacy). Boktrykk (historisk utvikling) → digitale verkty (inkl. det emblematiske SMS frå emneoverskrifta og nye sosiale medium, der det òg manglar skikkeleg forsking med relevans for språk )+
munnlege etermedium.
Skrift og opplæring.
Mellomalder og før: Kva veit vi om opplæring i runeskrift og om opplæring i skrift med latinske bokstavar?
Nyare tid. Skolen: Frå tavle og griffel via stilebok til personleg datamaskin: Konsekvensar for opplæring i tekstformingskompetanse.
Samanfatning
Eg ser elles for meg at noko av dette (det nyare stoffet) blir utforma av ein eller fleire andre.
Om blindeskrift blir med, vil også det måtta utformast av ein spesialist på feltet.
Gunnstein Akselberg og Edit Bugge:
3. Geografisk variasjon, utjamning og ny variasjon
Sosial og geografisk variasjon, utjamning og ny variasjon
1. Sentrale termar og modellar
Under temaet Sosial og geografisk variasjon, utjamning og ny variasjon vil det vera naudsynt å ha ein bolk om terminologi og modell for sosial og geografisk talemålsvariasjon (inkludert utjamning og ny variasjon). I den samanhengen vil det vera viktig også å trekkja inn
dialektomgrepet – sosiolektaspektet og geolektaspektet – knytt til ein diskusjon om omgrep som dialektdød, sosiolektdød, dialektendring og sosiolektendring. Aktuelle spørsmål kan vera: Kva krav skal eller bør ein setja til ein sosiolektisk og geolektisk varietet? Når forsvinn ein sosiolekt og ein dialekt? Osb.
2. Dialektmøte (sosiolektmøte og geolektmøte), nivellering og spreiing
Det vil også vera naudsynt å diskutera tilhøve som dialektmøte (sosiolektisk og geolektisk), talemålspåverknad og sosial og geografisk spreiing. I ein slik samanheng vil det vera viktig å ta med emna talemålregionalisering og talemålsnivellering. Slike ovringar må verta sette i høve til det at dei fleste talemålstrekka held seg, og det at det dessutan finn stad revitalisering av talemålet.
3. Lokale og regionale mønster
Det vil vera viktig å få fram korleis talemålsutviklinga – den sosiolektiske og geolektiske – ovrar seg i dei ulike landsdelane i dag. Er det store likskapar eller finst det store skilnader?
4. Årsaker
I ein annan hovudbolk vil problemstillinga vera kva for årsaker som styrer sosial og
geografisk variasjon, utjamning og ny variasjon. Her vil t.d. relasjonen mellom skrift og tale vera sentral, og eventuell påverknad frå ein eller fleire "standardar". Til dømes bør
talemålspyramiden trekkjast inn her. Han kan nyttast som modell til å illustrera dei ulike utviklingane som finn stad forskjellige stader i landet, med t.d. vekt på den vertikale og horisontale dimensjonen.
5. Komparativt perspektiv
Talemålsregionalisering, regionaliseringsprosessar, regionalmål osb. må studerast både i eit diakront og synkront perspektiv, og dessutan setjast inn i eit visst komparativt perspektiv til tilsvarande variasjon/endring/utvikling i andre land som t.d. Sverige, Danmark, England og Tyskland.
6. Tradisjonelt vs "moderne" spreiingsmønster
Den tradisjonelle dialektinndelinga (sosialt og geografisk) må diskuterast. Får den
talemålsutviklinga som skjer i dag konsekvens for den tradisjonelle dialektinndelinga (sosialt og geografisk)?
7. Kronologisk utvikling og framstelling
Framstellinga av den sosiolektiske og geolektiske variasjonen går frå urnordisk tid og fram til samtida i dag. Forfattarane vil ta føre seg dei ulike språkhistoriske periodane og gje eit
oversyn over det vi veit om sosiolektiske og geolektiske variasjonar innom kvar av desse. Slik sett vert dette eit oppsummeringskapittel over talemålsendring – sosialt og geografisk – over eit tidsrom på nær 2000 år.
Her vert spørmålet om språkhistorisk inndeling aktuelt. Kva for språkhistoriske periodar skal nyttast (t.d. namn og årstal)? Skal det vera ei felles periodeinndeling for heile verket, eller skal kva forfattar/kvart kapittel definera periodane sjølv?
8. Empiri
Empirien skal hentast frå tradisjonelle kjelder og nyare, som artiklar, hovudoppgåver, masteroppgåver og doktorgradsavhandlingar.
9. Eksempel og illustrajonar
Det vil vera ein føremon om det nye bokverket kan ha nye kart, nye bilete, nye illustrasjonar, nytt tabellmateriale osb.
10. Skrivarar
Av di dette er eit stort kapittel på 100 sider, vil vi vera to forfattarar. Den eine er stipendiat Edit Bugge og den andre Gunnstein Akselberg. Denne forfattarfordelinga har i tillegg til arbeidsmengda, også med eit alders- og kjønnsaspekt å gjera.
11. Status pr. 27.03.2010
P.t. diskuterer dei to forfattarane kapittelstruktur og fordeling av arbeids- og skriveoppgåver.
Vi vil koma attende til dette når vi har eit meir konkret utkast til disposisjon av kapitlet.
Bergen 27.03.2010 Gunnstein Akselberg .
Inge Særheim og Kristoffer Kruken:
4. Namnekapitlet
Kapitlet om namn bør ikkje vera ei norsk namnelære, men ei utgreiing om namn i
språkhistorisk samanheng. På kva måte er namna eit viktig kjeldetilfang når det gjeld norsk språk og språkutvikling? Det vil vera naturleg å sjå nærare på oppkomst, spreiing og utbreiing av namnetypar og namnelagingsmåtar, på tilhøvet mellom ord og namn, på utvikling av namneformer og namnebruk, på innlån av namn gjennom språkkontakt, og på tap av namn.
Viktige kjelder som gjev kunnskap om namn og namnebruk må omtalast, både den munnlege traderinga frå generasjon til generasjon og dei skriftlege kjeldene (runeinnskrifter, mellomalderdokument, jordebøker, utskiftingsdokument etc.). Det er vanleg å dela i to hovudgrupper: stadnamn og personnamn. Ein reknar òg med ei samlegruppe for andre namn (namn på dyr, båtar, våpen, institusjonar, verksemder m.m.). Dette talar for tre underkapittel.
I kapittel 1. Stadnamn bør ein nemna teoriar om bakgrunnen til dei eldste
namnelagingane, særleg naturnamna (bl.a. H. Krahe, H. Kuhn, T. Vennemann). I omtalen av dei eldste namna på øyar, fjordar, elvar og innsjøar vil ein sjå på førnordiske (og moglege førgermanske) avleiingstypar, og jamføra med skylde namnelagingar i andre land.
Namnetypar som speglar viktige fasar i gards- og busetnadsutviklinga, bør omtalast, bl.a. vin-, heim-, land-, stad-, set-, tveit-, bø-/by- og rud-namn, dessutan namn på setrar,
husmannsplassar og andre busetnadseiningar. Det vil vera naturleg å visa til tilsvarande
lagingar i norrøne busetjingsområde vest i havet (Island, Færøyane, Shetland etc.). Andre namnegrupper som må takast med, er landskapsnamn, områdenamn og inndelingsnamn.
Nokre grammatiske særdrag fortener spesiell omtale, bl.a. framveksten av bestemt form i stadnamna i siste delen av mellomalderen, og ulik geografisk distribusjon av dette trekket. Stadnamnkapitlet bør elles ta opp framveksten – og tapet – av lokale namn i fjellet, på gardane (teignamn) og i skjergarden (bl.a. médnamn), dessutan gate- og vegnamn i byar og tettstader. Omtalast må òg stadnamnlova og striden om offisiell skrivemåte av nedervde stadnamn (bl.a. tilhøvet gardsnamn/etternamn), dessutan striden om bynamn (t.d.
Nidaros/Trondheim), fylkesnamn og andre offisielle inndelingsnamn.
I kapittel 2. Personnamn bør ein omtala dei namngjevings- og namnelagingsmåtane som ein finn i dei eldste runeinnskriftene (variasjonsprinsippet), og dei endringane som kjem i vikingtida (fullnamnoppkalling m.m.). Ein vil bl.a. ta opp innhaldet i namneledda
(tydingsgrupper), vidare geografiske og sosiale skilje i namngjeving og namnebruk, dessutan tidlege og nyare innlån av namn frå andre språkkulturar (keltisk, gresk, latin, tysk, kristen kultur, engelsk mfl.). Også uttale og skrivemåte av personnamna fortener omtale, dessutan utviklinga i namnetypar og namnebruk, bl.a. dobbelnamn, motenamn, spreiingsmønster og internasjonalisering, og sjølvsagt den nordiske namnerenessansen.
Også andre namn som er nytta om personar, bør omtalast, som tilnamn (kjælenamn, utnamn, patronym, metronym, yrkesnamn), etternamn (slektsnamn) og mellomnamn. Det må vurderast om innbyggjarnamn (inkolentnamn) høyrer med i dette kapitlet, og om litterær namnebruk skal omtalast. Lova om personnamn bør få omtale.
I kapittel 3. Andre namn vil ein omtala andre namnetypar som er nytta i eldre og nyare tid, bl.a. namn på husdyr (hestar, kyr, stutar, hundar, kjæledyr), båtar og våpen. Kapitlet bør også omhandla namn på lag og organisasjonar, aviser, butikkar, selskap og verksemder.
Utvikling i namnelaging, namnetyding og namnebruk, dessutan utanlandsk påverknad og namnemotar er område som det vil vera naturleg å gå inn på.
Samiske og kvenske namn bør òg kort omtalast (ev. i eit anna kapittel). Det bør takast med litt om norsk namnegransking, om registrering av namn og namnesamlingar (arkiv), dessutan om lett tilgjengeleg faglitteratur.
Inge Særheim (det vil truleg bli ein eller fleire medforfattarar)
Johan Myking, Sylvi Dysvik og Håvard Hjulstad:
5. Fagspråk Disposisjon
A) Innleiing og avklåring av omgrep Må ta stilling til
I Definisjonar, innfallsvinklar, avgrensingar
II Status og statusendringar for norsk som fagspråk, inkl. institusjonalisering III Korpusutvikling og norsk fagspråk
Fagspråk vs. terminologi, grenseflatene mot allmennspråket (jf. media) – konsekvensar for valet av kjeldemateriale og grenseflater mot andre delar av verket, særleg 2/5, 4/2 og 4/3. Til dømes fagspråk vs. sakprosa/mediespråk.
Få inn eit historisk perspektiv på fagspråkomgrepet, jf. Ammon, Kalverkämper m.fl.:
handverk > industri > postindustri, spesialisering og arbeidsdeling; vitskap, kunnskap og utviklinga av eit norsk vitskapsspråk; horisontal vs. vertikale skilje
Er fagspråket berre terminologi? Prinsipielt nei, men pragmatisk kanskje ja; konsentrasjon om det leksikalske nivået med eit sideblikk til andre band om tekst og sjangrar
Handlar ’fag’ berre om yrke? Prinsipielt nei, livsstilsdomene prinsipelt relevante A) Hovudtendendensar i norsk leksikalsk vokster
Korleis 'måler' vi tilvoksteren frå fagspråket?
[- NB: grenseflata mot "leksikologien", Jenstad]
- fagspråk og terminologi i tidlegare språkhistorieskriving - faglitterært kjeldemateriale
- termar i aviskorpus og i andre allmenne korpus
- fagtermar som vert kjende i samband med viktige hendingar
- fagtermar i den allmenne debatten om tilpassing og gjennom allmenne ordbøker - utviklingstendensar i etterkrigstida, særleg etter 1980-talet
- har norske dialektar vore utnytta som kjelde for terminologi?
Frå 1800-talet og utetter: Kom det eit norsk vitskapsspråk?
- matematikk: Lie, Abel, kva gjorde dei?
- jus: Gjelsvik - filosofi, teologi??
Eit tidleg fagspråk: sjømannsspråket - kvar kjem sjømannsterminologien frå?
- ulikt tilsig i ulike periodar (arveord, mellomnedertysk, engelsk) - sjøfart vs. fiskeri, to sider av same sak? (sosiolingvistisk/korpus-) - frå sjømannsspråk til oljespråk – parallellar og analogiar
1800-talet - 2000:
Framvoksteren av nynorsk terminologi - orddanning (purisme vs. antipurisme)
- 1980-talet: fagspråket og anbeheitelse-debatten - fekk vi ein spesifikt nynorsk terminologitradisjon?
- nylaging via språkressursar 1900-talet, 1. halvdel:
- mot eit nytt juridisk stilideal, syntaktisk og stilistisk.
- nyskaping av juridisk terminologi - Gjelsvik 1900-talet, 2. halvdel
- innverknaden frå engelsk (Asta Stene)
- fagspråklege konsekvensar - intensivert avløysing - frå 'tyske' til 'engelske' normer for termdanning?
1970- og 1980-talet: “olje og data”
- oljespråket: frå språkpolitisk uro til medviten fornorsking (og retur) - havbruket som ny nasjonal næring - ei kjelde til språkleg vokster?
- dataspråket - frå diskusjonstema til systematisk avløysing
Tusenårsskiftet:
- Har fritids- og livsstilssektoren skapt eigne terminologiaar B) Institusjonalisering av terminologiarbeidet
- nasjonale vs. internasjonale utviklingstendensar
- framvoksteren av internasjonale institusjonar frå 1920-talet - RTT (1897/1938 - 2001) (delforfattar: Håvard Hjulstad) - Norsk språkråd /Språkrådet 1972-2010
- Bergensmiljøet ca 1970–1996 – eit kraftsentrum?
- 1990-talet: tendensar til stagnasjon
- Omdanninga av Språkrådet – ny giv for terminologiarbeidet?
- framvoksteren av ein nynorsk terminologitradisjon (delforfattar: Sylvi Dysvik) - utviklingstrekk ved nynorske språkressursar (delforfattar: Sylvi Dysvik) C) Fagspråk og terminologi i samfunns- og kulturdebatten
- 1980-talet: "olje og data" som bekymringstema
- mellom 1970 og 2010: Var klarspråkdebatten ei neglisjering av fagspråket?
- 2000-talet: fagspråk i domenetapsdebatten – eit uryddig felt?
D) Oppsummering: ”norsk fagspråk mot 2105”
- Norsk i hundre?
- Mål og meining
Tove Bull, Sonja Erlenkamp, Eli Raanes, Espen Karlsen og Rolf Theil:
6. Andre språk i Norge
Føremålet med dette emnet må vere å gjere greie for andre språk enn norsk som har hatt og har heimvist i Norge, men ikkje for desse språka per se. Poenget må vere å få kasta lys over kva dei aktuelle språka har hatt og har å seie for norsk språk, norsk språkhistorie og norsk kultur i vid meining. Språkkontakt blir såleis eit sentralt stikkord for dette emnet.
På dette tidspunktet har eg ingen sterke meiningar om korleis emnet bør disponerast. Ei eller anna form for kronologi er truleg rimeleg1, men det vil òg vere muleg å tenke seg ei todeling av kapitlet på grunnlag av posisjonen til dei aktuelle ”andre” språka, nærmare bestemt om dei er språk i bruk som morsmål i Norge (endogene) eller om dei er språk utanfor Norge
(eksogene)2.
1Vi bør kanskje diskutere heilt generelt forholdet mellom kronologibandet og ev. kronologisk disposisjon av emnekapitla.
2 Eg veit at eg bruker nemningane endogen og eksogen på ein noko uortodoks måte her, men eg finn ingen betre nemningar i farten. Vi kunne òg skilje mellom språk som har vore i bruke i Norge minst like lenge som norsk, og eldre og yngre ”innvandrarspråk”.
For kvart av språka vil det kunne vere rimeleg å ha to innfallsvinkar:
1, Språk x i Norge, 2. Språk x i norsk.
Om eksemplet er samisk, vil ein under 1 måtte ta for seg den posisjonen samisk har hatt i Norge gjennom tidene, altså noko om korleis ”Norge” har sett på samisk frå førkristen tid fram til i dag. Under 2 måtte ein drøfte muleg samisk påverknad på norsk (også norske dialektar), substrat, interferens. Tilsvarande med latin, engelsk og andre språk.
Kva for andre språk skap behandlast? Spørsmålet som her må svarast på, er om vi skal prøve å vere ”heildekkjande”, altså vise at norsk har importert språkgods (særleg leksikalske element) frå ei lang, lang rekkje språk, frå språk som har gjeve oss store delar av ordtilfanget vårt, som nedertysk, til språk med meir marginal innverknad, som tyrkisk, hebraisk, arabisk.
Kanskje er det ein idé å begynne kapitlet med ein laga tekst med masse importord frå mange språk og så fortelje kor alle desse orda kjem frå. Så kunne ein ta for seg dei viktigaste ”andre”
språka i Norge.
Endogene språk:
Samisk (nord-, lule-, sør- [pite-?]), nasjonale minoritetsspråk – kvensk (finsk tidlegare), romani/romanes, jiddisch og hebraisk (før andre verdskrigen). Kva veit vi om andre språk i grenseområda, t.d. russisk før revolusjonen i 1917? Kva med russenorsk? Og norske etnolektar som har vakse fram på grunnlag av kontakt med eit eller fleire av desse språka?
Eksogene språk:
Gresk (?), latin, nedertysk/lågtysk (kva nemning bør brukast?), hollandsk/nederlandsk, høgtysk, engelsk, fransk.
Nyare ”innvandrarspråk”. Vise kor mange dei er, gå nærmare inn på dei ”største” og vise korleis dei påverkar norsk, ikkje minst mellom ungdom. Multietnolektar.
Kva med andre nordiske språk? Kva for språk har eg no gløymt? Og når sluttar eit språk å vere eksogent?
Lars Anders Kulbrandstad:
7. Norsk som andrespråk
Innledning
Utgangspunkt i interessevekkende eksempel, f.eks. innskriften på Kårstad-steinen, kanskje den eldste norske andrespråksteksten vi har
Orientering om innholdet i kapittelet Den samfunnsmessige konteksten
«Språkmøter»
Migrasjon, kolonisering, globalisering og internasjonalisering Begrepet ’andrespråk’
Begreps- og termhistorikk Andrespråk som innlærerspråk Andrespråk vs. fremmedspråk Andrespråk som etnisk markering Etnolektale andrespråkvarieteter
Andrespråk vs. etnolektale førstespråksvarieteter Norsk som andrespråk i Norge
Hva vet vi om norsken til de nasjonale minoritetene og innvandrete minoriteter i Norge opp gjennom tidene?
Samer og kvener Skogfinner
Jøder, tatere og sigøynere
Prester o.a. fra tidlig middelalder
Hanseater, senere tyske innvandrere (bergverksfolk) Ungarere
Nyere innvandringsgrupper Døve
5. Norsk språk utenfor Norge
Hva vet vi om norsken til personer utenfor landet som har snakket norsk som andrespråk?
Norsk som andrespråk i Nord-Amerika
Overgangen fra norsk som førstespråk til norsk som andrespråk
Norsk som andrespråk blant etterkommere av norske utvandrere andre steder Sør-Amerika
Sør-Afrika
?
Litt om norskundervisning i utlandet tidligere og i dag Noen lingvistiske perspektiver på norsk som andrespråk
Hva vet vi om i hvilken grad og på hvilke måter norsk som andrespråk opp gjennom tidene har avspeilt den utviklingen som har foregått fonologi, morfologisk, syntaktisk, leksikalsk og pragmatisk i førstespråksvarieteter av norsk?
Norsk som andrespråk i samspill med norsk som førstespråk
Hva vet vi om i hvilken grad og på hvilke måter norsk som andrespråk har påvirket varieteter av norsk som førstespråk leksikalsk, morfologisk, syntaktisk, leksikalsk, pragmatisk?
Norsk som andrespråk som mellomledd i påvirkning på norsk fra andre språk Etnolektifisering og deetnolektifisering
Språkholdninger
Holdninger til «aksentpreget norsk»
Forskningshistorikk
Bind 4: Språkideologi (bindredaktør: Tove Bull)
Kapittel Hovudforfattar
1. Norsk språkhistorieskriving Ernst Håkon Jahr
2. Ideologiar, førestillingar, holdningar, språkdiskurs Helge Sandøy
3. Nasjonale og regionale identitetar Brit Mæhlum
4. Standardspråk, normering, korrektheit Lars Vikør 5. Idéhistoriske jamføringar med utlandet Tore Jansson
Ernst Håkon Jahr og Marit Aamodt Nielsen:
1. Norsk språkhistorieskriving
Eg trur det beste her vil vera å dele inn i ein eldre del (som særleg gjeld skildring av den indre språkutviklinga) og ein del som tar for seg nyare språkhistorie (som er mest ytre
språkhistorie).
Den første delen bør disponerast etter dei forfattarane som har skrivi oversynsverk (små eller store), dei viktigaste er da:
Hægstad Seip Indrebø Skard Haugen
Den andre delen, der det i stor grad gjeld å prøve å få fram kva ulike forfattarar har sett som drivkreftene i og bak utviklinga, kan sjå slik ut, ordna etter forklaringsmodellar:
Seip-modellen (eller: den nasjonale modellen) Indrebø-modellen
Haugen-modellen
Den språksosiale modellen Den nasjonalsosiale modellen
Helge Sandøy:
2. Ideologi, førestillingar, holdningar, språkdiskurs
TEORETISKE GRUNNBEGREP 1. Språket – eit kulturelt objekt
Her blir det viktig å gjennomføre ein begrepsdiskusjon av normer – holdningar –
førestillingar/bevissheit – ideologi. Det finst fleire måtar å bruke desse begrepa på, og ei språksosiologisk gjennomdrøfting kan vere tenleg.
2. Kulturell makt
