Ulovfesta avskjering av bevis

(1)

Ulovfesta avskjering av bevis

Med fokus på om den norske læra tilfredsstiller EMK artikkel 6 nr. 1 sitt krav om ”fair trial”

Kandidatnummer: 779 Leveringsfrist: 25. April 2016 Antall ord: 17 459

(2)

i Innhaldsliste

1 INNLEIING ... 1

1.1 Tema og problemstilling ... 1

1.2 Oppgåva sin aktualitet og avgrensingar ... 2

1.3 Straffeprosessen si plassering i rettssystemet ... 3

1.4 Metode ... 4

1.4.1 Tolking av norske rettskjelder ... 4

1.4.2 Tolking av internasjonale rettskjelder ... 5

1.5 Vidare framstilling ... 6

2 DEN NORSKE ULOVFESTA LÆRA OM AVSKJERING AV BEVIS ... 7

2.1 Hovudregel om fri bevisføring og fri bevisvurdering ... 7

2.2 Problemstillinga ... 8

2.3 Beviset må vere erverva på ulovleg eller utilbørleg måte ... 8

2.4 Avskjeringsvurderinga ... 9

2.5 Føring av beviset representerer ei fortsatt eller ny krenking ... 11

2.6 Konkret interesseavveging ... 12

2.6.1 Introduksjon til interesseavveginga ... 12

2.6.2 Prinsipielle omsyn ... 13

2.6.3 Moment i den konkrete saka ... 15

3 OM RETTEN TIL EIN RETTFERDIG RETTARGANG – EMK ARTIKKEL 6 NR. 1 ... 23

3.1 Kva ligg i omgrepet ”fair trial”? ... 23

3.1.1 Innleiing ... 23

3.1.2 Kontradiksjon ... 24

3.1.3 Sjølvinkriminering ... 24

3.1.4 Absolutte rettigheiter etter EMK ... 25

3.2 Vil EMD avstå frå å vurdere bevisførsel? ... 25

3.3 Ei konkret heilheitsvurdering ... 26

3.4 Døme frå EMD sin praksis ... 27

3.4.1 Walston mot Norge ... 27

3.4.2 Khan mot Storbritannia ... 28

3.4.3 Funke mot Frankrike ... 29

3.4.4 Saunders mot Storbritannia ... 30

3.4.5 Jalloh mot Tyskland ... 31

3.4.6 Gäfgen mot Tyskland ... 32

(3)

ii

4 TILFREDSSTILLER DEN NORSKE LÆRA KRAVET OM RETTFERDIG

RETTARGANG ETTER EMK ARTIKKEL 6 NR. 1? ... 34

4.1 Kva krav stiller EMK artikkel 6 til det norske rettssystemet? ... 34

4.2 Korleis vurderer norske domstolar EMK artikkel 6 i konkrete saker? ... 35

4.2.1 Stiller Norge strengare krav enn EMD? ... 38

4.3 Må også avleia bevis avskjerast for å sikre ein rettferdig rettargang? ... 39

4.4 Burde bevisavskjeringslæra vore lovfesta? ... 41

4.5 Konklusjon ... 42

5 KJELDELISTE ... 44

5.1 Litteraturliste ... 44

5.2 Lover og internasjonale konvensjonar ... 45

5.3 Forarbeid ... 45

5.4 Norsk rettspraksis ... 45

5.5 Rettspraksis frå EMD ... 46

(4)

1 1 Innleiing

1.1 Tema og problemstilling

Tema for denne masteroppgåva er avskjering av ulovleg eller utilbørleg erverva bevis i straffesaker. Hovudfokuset vil vere å vurdere om feil avskjering av bevis kan påverke vurderinga av om sikta har fått ei ”fair trial” etter EMK artikkel 6 nr. 1.¹ Samt om den norske læra tilfredsstiller krava i EMK artikkel 6.

I ei konkret sak kan det vere i sikta si interesse at beviset vert avskore, då det talar mot sikta si sak, eller det kan vere i sikta si interesse at beviset vert ført, då det er til gunst for sikta. Spørs- målet er om begge desse alternativa kan påverke om sikta har fått ein rettferdig rettargang eller ikkje. I den vidare framstillinga vil eg difor tale om feil avskjering. Feil avskjering representerer feilen ved saksbehandlinga nøytralt, uavhengig av om det var avskjering eller ikkje-avskjering som var feil i den enkelte sak.

Etter menneskerettslova § 2 gjeld Den Europeiske Menneskerettskonvensjonen som norsk lov.

Vidare går det i § 3 fram at ved motstrid mellom gjeldande lovverk, skal konvensjonar nemnd i § 2 gå føre. Dette legg eit stort press på norske rettsreglar til å heile tida vere oppdatert og i samsvar med EMK sitt regelverk. Det omfattar også å vere oppdatert på korleis EMD tolkar konvensjonen.² Dersom Norge si tolking av EMK ikkje samsvarar med EMD si tolking, kan Norge verte dømd for brot på konvensjonen.³

Avskjering av ulovleg og utilbørleg erverva bevis i straffesaker byggjer på ei ulovfesta lære, opparbeid gjennom rettspraksis.⁴ Ettersom avskjeringslæra ikkje er lovfesta må vurderinga av om læra er i samsvar med EMK artikkel 6. nr. 1, ta utgangspunkt i enkelte saker. I denne opp- gåva vil eg, gjennom vurdering av læra som kjem til uttrykk i rettspraksis, prøve å dra ut og vurdere hovudtrekka i læra. Læra inneber ei vurdering av om bevis skaffa på ulovleg eller util- børleg måte skal tillatast ført for domstolen eller ikkje. Eit døme kan vere at politiet gjennom tortur og umenneskeleg behandling oppnår forklaring frå sikta. Etter den ulovfesta læra, og etter EMK artikkel 6, vil dette beviset verte nekta ført for domstolen.

1 Europarådet sin konvensjon av 4. November 1950 om beskyttelse av menneskerettighetene og de grunnleg- gende friheter (Den Europeiske Menneskerettskonvensjonen (EMK))

2 Den Europeiske Menneskerettsdomstol (EMD)

3 Sjå EMK artikkel 1, jf. artikkel 32.

4 Sjå blant anna Rt. 1991 s. 616, Rt. 1997 s. 795 og Rt. 1999 s. 1269

(5)

2

For å kunne konkludere i oppgåva må eg fyrst undersøke dei to regelsetta kvar for seg. Det vil seie kva som fylgjer av den ulovfesta bevisavskjeringslæra og kva som ligg i kravet om ”fair trial”. Dette inneber blant anna å undersøke korleis den ulovfesta læra om avskjering av ulovleg og utilbørleg erverva bevis vert tolka i norsk rett. Eg må og sjå om feil avskjering av eit bevis i det heileteke kan medføre ein urettmessig rettargang. Og sist, men ikkje minst, korleis EMD har vurdert bevisavskjering opp mot kravet i EMK art. 6 nr. 1. Med dette som utgangspunkt vil eg forhåpentlegvis kunne vurdere hovudproblemstillinga i oppgåva; om feil avskjering kan på- verke vurderinga av om sikta har fått ei ”fair trial”, samt om den norske læra tilfredsstiller kravet i EMK artikkel 6 om ei ”fail trial”. Ideelt bør den norske læra tilfredsstille krava i EMK, då norsk rett vert presumert å vere i samsvar med våre internasjonale forpliktingar.

1.2 Oppgåva sin aktualitet og avgrensingar

Som vist i punkt 1.1 vil oppgåva hovudsakleg forsøke å undersøke om den norske læra om bevisavskjering tilfredsstiller våre internasjonale forpliktingar. EMK har sidan vedtakinga i 1950, og ikkje minst sidan inkorporeringa i norsk rett i 1999, fått meir og meir å seie for tolking av norske rettskjelder.⁵ I dag kan ein sjeldan ta stilling til eit rettsspørsmål, utan å undersøke kva internasjonale kjelder krev av det norske regelverket. At ei oppgåve som denne difor er aktuell, må etter mi meining vere klart.

I den vidare framstillinga vil eg undersøke og drøfte ei mengde rettspraksis frå Høgsterett. Un- der desse drøftingane vil eg prøve å nytte omgrepet ”sikta” om vedkommande saka dreier seg om. Dette til tross for at rette nemning til tider vil vere mistenkt, sikta, tiltalt eller straffedømd.

Bakgrunnen for dette er at nemninga ikkje er avgjerande for mine poeng, og det vil difor vere ryddigare å nytte ei nemning på vedkommande det er snakk om.

I oppgåva vil det vere nødvendig for meg å gjere visse avgrensingar for at oppgåva ikkje skal favne for vidt. For det fyrste vil oppgåva dreie seg om læra om avskjering av ulovleg og util- børleg erverva bevis i straffeprosessen. Læra er også aktuell i sivilprosessen, men det vil ikkje verte behandla her, om ikkje det er nødvendig for samanhengen i oppgåva. Grunnen til at eg ser vekk frå sivilprosessen er at det er eit grovare tillitsbrot til folket dersom ulovleg eller util- børleg erverva bevis vert nytta mot ein person som risikerer straff. I straffesaker vil det dessutan som oftast vere politiet som ervervar bevisa, sjølv om det også kan tenkast tilfelle der private ervervar ulovlege eller utilbørlege bevis, for så å levere desse til politiet. Uansett måten beviset er ulovleg eller utilbørleg erverva på, er dette framgangsmåtar som ikkje er ønska i det norske rettssystemet.

5 Norge ratifiserte konvensjonen allereie i 1953. Gjennom straffeprosesslova § 4 og seinare gjennom menneskerettslova § 3 har den i dag forrang framfor norske rettskjelder ved motstrid.

(6)

3

For det andre kan eg ikkje undersøke alle måtar ulovlege eller utilbørlege bevis kan verte erverva på. Dette kunne ha vore interessant informasjon dersom fokuset i oppgåva hadde vore retta mot den ulovfesta læra åleine, samt politiet sine etterforskingsmetodar. I denne oppgåva vil det likevel falle utanfor problemstillinga å drøfte alle måtar ulovlege eller utilbørlege bevis kan verte erverva på.

Til slutt er det klart at retten til ein rettferdig rettargang er ein svært vid rettssikkerheitsgaranti.

Det vil difor ikkje vere mogeleg for meg å gå i detalj i alle sider av kravet. Mitt hovudfokus er å undersøke korleis bevisføring kan påverke kravet. Om ei sak vert behandla innan rimeleg tid, er offentleg, eller om domstolen er uavhengig og upartisk, er alle viktige sider av artikkel 6.

Desse sidene vil likevel falle utanfor denne oppgåva. I den vidare framstillinga vil eg konsent- rere meg om dei sidene som har størst påverknad i forhold til mitt hovudfokus om bevisavskjering.

1.3 Straffeprosessen si plassering i rettssystemet

Norsk straffeprosess høyrer inn under rettsområdet offentlege rett. Saman med sivilprosessen utgjer den rammeverket for rettargangsmåten for norske domstolar. Ei prosessordning er ei vurdering av ulike, ofte motstridande omsyn.⁶ Omsyna skal hovudsakleg sikre ein trygg, rask og billig rettargang.⁷ Eit anna viktig moment for straffeprosessen er å sikre at rettargangen vekker tillit og respekt hjå folk flest.⁸ For å sikre desse omsyna byggjer straffeprosessen på visse grunn- leggande prinsipp. Dette er til dømes anklageprinsippet, prinsippet om offentlegheit, prinsippet om muntlegheit og bevisumiddelbarheit.⁹ Formålet med denne oppgåva er å sjå om den norske ulovfesta læra om bevisavskjering, lever opp til krava stilt i EMK artikkel 6. Dersom det er tilfelle kan ein også seie at den ulovfesta læra om bevisavskjering lever opp til krava me har stilt til oss sjølve. Både EMK artikkel 6 sitt krav om ein rettferdig rettargang og dei grunnleg- gande prinsippa i straffeprosessen, har som formål å sikre ein rettargang som vekker tillit og respekt hjå folk flest.

6 Andenæs, J (2009) s. 1

7 Andenæs, J (2009) s. 1

8 Andenæs, J (2009) s. 1

9 Andenæs, J (2009) s. 3

(7)

4 1.4 Metode

1.4.1 Tolking av norske rettskjelder

For å kunne avgjere om den norske ulovfesta læra om avskjering av bevis er i samsvar med EMK sitt krav om rettferdig rettargang, må ein tolke både dei norske ulovfesta reglane og den internasjonale regelen. Dette krev kunnskap om både norsk og internasjonale rett, men mest av alt krev det kunnskap om korleis ein skal tolke og forstå innhaldet i desse kjeldene.

For å fastlegge innhaldet i norsk rett, må ein nytte det som av Eckhoff har vorte kalla rettskjel- defaktorar.¹⁰ Dette er ulike kjelder, som det etter den juridiske metoden, er tillatt å hente informasjon og argument frå for å avgjere eit rettsleg spørsmål. Altså kjelder med lovleg relevans. I fylgje Eckhoff kan desse faktorane kategoriserast i sju grupper; lovtekstar, forarbeid, rettspraksis, andre myndigheiter sin praksis, private sin praksis, juridisk teori og reelle omsyn.¹¹ Desse faktorane vil også danne grunnlaget for denne oppgåva.

Då denne oppgåva skal vurdere ei ulovfesta lære, reiser det særlege spørsmål. Forskjellen mellom lovfesta og ulovfesta rett går hovudsakleg ut på korleis rettsreglane formelt sett kjem til uttrykk.¹² Medan lovfesta rett kjem til uttrykk i lovtekst, kjem ulovfesta rett ofte til uttrykk gjennom rettspraksis. Ulovfesta rett representerer på den måten rettsreglar som er gjeldande utanfor lovteksten sitt område.¹³ Rettspraksis kjem som fylgje av dette til å utgjere hovudkjelda i denne masteroppgåva.

Når ein tolkar rettskjelder er målet alltid å kome fram til ein rettsregel. Dette utgangspunktet er det same enten ein tolkar lovfesta eller ulovfesta rett. For å kome fram til ein rettsregel ut frå den ulovfesta læra må ein trekkje slutningar ut frå dei rettskjeldefaktorane ein har tilgjengeleg.

Til dømes undersøke om det kan trekkjast generelle slutningar frå tidlegare rettspraksis eller frå relevant juridisk teori. Eller samanlikne den ulovfesta læra i straffeprosessen med den tilsvarande regelen for sivilprosess i tvistelova § 22-7.

I dagens rettskjeldebilete har også internasjonal praksis stor vekt. Dette gjeld særleg EMD si tolking av EMK, då EMK gjennom menneskerettslova er inkorporert som norsk lov.¹⁴ Å få på det reine kva den internasjonale regelen krev av norsk rett, kan vere avgjerande for tolkinga av

10 Eckhoff (2001) s. 22

11 Eckhoff (2001) s. 22

12 Andenæs, M. H (2009) s. 5

13 Andenæs, M. H (2009) s. 5

14 § 3

(8)

5

den norske regelen.¹⁵ Presumsjonsprinsippet fungerer her som eit avvegingsprinsipp mellom dei to regelsetta.¹⁶

1.4.2 Tolking av internasjonale rettskjelder

EMK er inkorporert som norsk lov gjennom menneskerettslova § 3. I forarbeida til denne lova går det fram at det overordna mål med inkorporeringa var at ”norsk rettspraksis i størst mogeleg grad samsvarar med den til ei kvar til gjeldande internasjonale tolkingsprakis”.¹⁷ At EMD sin rettspraksis vil vere ei rettskjelde med stor vekt må av dette vere klart. Dette kjem og fram i Menneskerettsutvalet si vurdering av inkorporeringa der dei uttalar at ”organenes avgjørelser eller uttalelser normalt vil være rettskildefaktorer av betydelig vekt ved tolkningen av konven- sjonene, også når tolkningen foretas av nasjonale myndigheter”.¹⁸

Tolking av EMK krev likevel meir enn å fylgje EMD sine avgjersler. Bakgrunnen er at internasjonale konvensjonar må tolkast etter dei internasjonale normer som gjeld for vedkommande konvensjon.¹⁹ For EMK er tolkingsprinsippa i Wienkonvensjonen gjeldande.²⁰ For norske domstolar vil dette seie at i tillegg til å vurdere EMD sin rettspraksis som ei viktig kjelde, må dei også nytte den same juridiske metoden som EMD nyttar. Dette vart bekrefta i plenumsdommen Rt. 2005 s. 833. Der gjekk det fram at norske domstolar må gjennomføre ei sjølvstendig tolking av konvensjonen, med utgangspunkt i ”konvensjonsteksten, alminnelige formålsbetraktninger og EMDs avgjørelser”.²¹

Til tross for denne nære tilknytinga til EMD er det ikkje norske domstolar si oppgåve å utvikle konvensjonen. Dette er ei oppgåve lagt til EMD. I tilfelle der det er tvil om tolkinga av konvensjonen skal norske domstolar ”kunne trekke inn verdiprioriteringer som ligger til grunn for norsk lovgivning og rettsoppfatning”, men berre til ei viss grad.²² Om norske domstolar skulle vere like dynamisk som EMD i tvilstilfeller, kunne ein risikere at dei tolkar konvensjonen vidare enn det som er nødvendig.²³ Noko som også av omsyn til balansen mellom lovgjevings- myndigheit og domsmyndigheit, ville kunne vere uheldig.²⁴

15 Arnesen og Stenvik (2015) s. 72

16 Arnesen og Stenvik (2015) s. 72-73

17 Innst.O.nr. 51 (1998-1999), punkt 8

18 NOU 1993:18 s. 89

20 Wienkonvensjonen av 23. Mai 1969 om traktatretten.

21 Rt. 2005 s. 833, avsnitt 45

22 Rt. 2005 s. 833, avsnitt 45

23 Rt. 2000 s. 996

24 Rt. 2000 s. 996

(9)

6

Av dette er det klart at norske domstolar skal legge EMD sin metode til grunn for tolkinga av konvensjonsrettigheiter, men kva vil dette seie i praksis? Etter Wienkonvensjonen artikkel 31 er det klart at konvensjonar skal tolkast ”in good faith in accordance with the ordinady meaning to be given to the terms of the treaty in their context and in the light of its object and purpose”.

Altså bør ein legge vekt på dei argument og formål som ordlyden gjev uttrykk for, i større grad enn ordlyden i seg sjølv. Grunnlaget for dette er at ordlyden, i motsetnad til i norsk rett, ofte er knapp og skal fungere som eit utgangspunkt for ei formålsretta og tidsriktig tolking.²⁵ I internasjonale forum er det ofte enklare å verte einige om ein ordlyd, enn om kva ordlyden inneber.²⁶ Ser ein på ordlyden i EMK artikkel 6 er det vanskeleg å seie kva som er omfatta i kravet om

”fair trial”, utan å undersøke korleis EMD har tolka ordlyden. Saman med ordlyden og formålet med konvensjonen spelar difor EMD sin rettspraksis ei avgjerande rolle i tolkinga av konvensjonen og i oppgåva her.

1.5 Vidare framstilling

I den vidare framstillinga vil eg i punkt 2 gjere greie for den norske ulovfesta læra om bevisavskjering. Ettersom læra er ulovfesta vil mykje av drøftinga også her byggje på relevant rettspraksis. Eg vil så, i punkt 3, gå vidare til å gjere greie for innhaldet i EMK artikkel 6 og kva omgrepet ”fair trial” inneber. Eg vil sjå på kva som går fram av ordlyden og kva EMD har tolka inn i omgrepet. EMD si tolking av omgrepet vil eg prøve å vise ved å gå gjennom relevant rettspraksis, for så å dra slutningar ut frå denne. Til slutt, i punkt 4, vil eg samanfatte kva krav EMK artikkel 6 stiller til det norske rettssystemet. Vidare undersøke korleis norske domstolar vurderer artikkel 6 i konkrete saker. Eg vil også undersøke forholdet til avleia bevis. Gjennom desse punkta vil eg prøve å samanlikne dei to regelsetta, dra samanhengar og sjå på likheiter og ulikheiter.

(10)

7

2 Den norske ulovfesta læra om avskjering av bevis 2.1 Hovudregel om fri bevisføring og fri bevisvurdering

I Rt. 2008 s. 605 går det fram at utgangspunktet for norsk straffeprosess er fri bevisføring.²⁷ Det vil seie at partane i ei straffesak har tilgang til å føre dei bevis dei sjølv ynskjer. I sivilprosessen er hovudregelen lovfesta i tvistelova § 21-3. For straffeprosessen sin del er utgangspunktet ikkje kome til uttrykk i lovtekst, men er å rekne som den klare hovudregel.²⁸ Bakgrunnen for hovudregelen er at fri bevisføring sikrar best mogeleg opplysing av saka.

I tillegg til prinsippet om fri bevisføring, gjeld prinsippet om fri bevisvurdering. Prinsippet er lovfesta i tvistelova § 21-2 fyrste ledd, men gjeld tilsvarande for straffeprosessen. Prinsippet medfører at det er opp til retten å vurdere kva verdi dei ulike bevisa har i forhold til saka.²⁹

I eldre norsk rett var det lova sjølv som gav uttrykk for kva vekt dei ulike bevis hadde. Dette vart kalla

”legal bevisbedømmelse”. Etter Norske Lov kunne dommaren til dømes ikkje byggje på vitnebevis med mindre to tilsvarande vitneprov vart lagt fram (N.L 1-13-1).³⁰

Med fri bevisføring som utgangspunkt, er det unntak frå hovudregelen som krev nærare grunngjeving. I tvistelova § 22-7 går det fram at retten ”i særlige tilfeller” kan nekte føring av bevis erverva på ”utilbørlig” måte. Tilsvarande bevisforbod har ein òg i straffeprosessen, men heime- len er då ulovfesta.³¹ Det at reglane er dei same for både sivil- og straffeprosess, gjev rettspraksis frå begge rettsområder gjensidig relevans.³²

I tillegg til ulovfesta avskjering av ulovleg eller utilbørleg erverva bevis, har ein i straffeprosessen ei rekkje lovfesta bevisforbod. Blant anna har ein forbod mot bevis som er i strid med omsynet til riket sin sikkerheit, tilfelle i strid med tausheitsplikt og i enkelte tilfelle der det er snakk om tyngande personopplysningar, hemmelege kjelder, og liknande.³³ Omsynet bak desse bevisforboda veg, etter lovgjevar si meining, tyngre enn omsynet til saka si opplysing.

27 Avsnitt 13

28 Rt. 1990 s. 1008

29 Rt. 1996 s. 1114 (s. 1119)

30 Andenæs (2014) s. 165

31 Øyen (2010) s. 423

32 Elden (2012) kap. 14.17.1

33 Strpl. §§ 117, 118, 119, 120, 122, 124 og 125.

(11)

8 2.2 Problemstillinga

I norsk rett gjev verken tvl. § 22-7 eller den ulovfesta læra noko klar regel om at bevis som er skaffa på ulovleg eller utilbørleg måte skal avskjerast.³⁴ Av ordlyden ”særlige tilfeller” i tvl. § 22-7, kan ein legge til grunn at det er snakk om ein viss terskel før spørsmålet om avskjering skal vurderast. I forarbeida til tvistelova vart det slått fast at det faktum ”At beviset er ervervet på utilbørlig måte er en nødvendig, men ikke tilstrekkelig betingelse for å nekte det ført”.³⁵ Det er difor nødvendig å drøfte to problemstillingar i samband med avskjering av bevis. Som det går fram i Rt. 1991 s. 616 og seinare i Rt. 2003 s. 1266, må ein for det fyrste fastslå om beviset er erverva på ulovleg eller utilbørleg måte.³⁶ For det andre må ein vurdere om det at beviset er erverva på ulovleg eller utilbørleg måte, skal føre til avskjering. I denne samanheng må ein legge til grunn at vurderingane vert omtrent dei same for direkte og avleia bevis.³⁷ Ho- vudformålet med vurderingane er å undersøke om ein skal fylgje hovudregelen om fri bevisfør- ing, eller om ervervsmåten gjev grunnlag for å gjere eit unntak. At føring av beviset hindrar ein rettferdig rettargang etter EMK artikkel 6, er eit typisk døme som gjev grunnlag for unntak frå hovudregelen i norsk rett.

2.3 Beviset må vere erverva på ulovleg eller utilbørleg måte

Vurderinga av om eit bevis er skaffa på ein ulovleg måte, reiser sjeldan vanskelege spørsmål.

Som Odd Kostveit uttrykkjer det, tyder ”ulovlig” normalt ”i strid med gjeldende rett”.³⁸ Gjel- dande rett vil normalt innebere ein kvar lovfesta eller ulovfesta rettsregel som utgjer ein mate- riell, kompetansemessig eller saksbehandlingsmessig skranke for korleis eit bevis kan skaf- fast.³⁹ Med andre ord, om ein rettsregel har vorte broten i samband med ervervinga av beviset.

At rettsregelen kjem til uttrykk i inkorporert lovverk, spelar inga rolle for vurderinga.

Rt. 1991 s. 616 omhandla hemmeleg videoovervaking av tilsette i eit gatekjøkken. Arbeidsgje- var hadde fatta mistanke om at ein tilsett ved gatekjøkkenet putta pengar i eiga lomme. For å sikre bevis mot den tilsette, monterte arbeidsgjevar hemmeleg videoovervaking av kassa. Sjølv om det var tvil om overvakinga var lovstridig, kom Høgsterett til at beviset likevel måtte avskjerast. Dette vart grunngjeve med at framgangsmåten som vart nytta ”ut fra alminnelige personvernhensyn i utgangspunktet bør anses uakseptabel”, uavhengig av om den vart ramma av

34 Øyen (2010) s. 424

35 NOU 2001: 32 s. 961

36 Side 618 og avsnitt 20

37 Bratholm (1959) s. 128-129

38 Kostveit (1995) s. 6

39 Øyen (2010) s. 425

(12)

9

positiv lovtekst eller ikkje. Etter Høgsterett si meining burde ikkje domstolen henge seg for sterkt opp i den tradisjonelle spørsmålsstillinga om det er mogelegheit til å føre eit ulovleg erverva bevis. Avgjersla vart seinare fylgt opp i Rt. 1997 s. 795 der det klart går fram at den ulovfesta læra omfattar meir enn bevis som er skaffa gjennom ei straffbar handling.

Men kva ligg så i omgrepet ”utilbørleg”? Då utilbørleg er stilt opp som eit alternativ til ”ulovleg” tilseier dette at terskelen er lågare enn terskelen for ulovleg erverva bevis. Ordlyden i seg sjølv tilseier at det må vere snakk om ein ervervsmåte som er kritikkverdig, og som strider mot etiske normer. Dette viser óg att i rettspraksis. Til dømes har illojale og støytande bevis vorte rekna som utilbørlege.⁴⁰ Vidare har ein døme der bevis innhenta på falske premissar har vorte rekna som utilbørlege.⁴¹ Generelt kan ein sjå at utilbørlegheitsnorma må vurderast konkret i kvar sak. Av rettspraksis kan ein likevel sjå at Høgsterett har ein lågare terskel for å fastslå at eit bevis er skaffa på utilbørleg måte, enn dei har for å avskjere beviset.⁴²

Vurderinga av om eit bevis er erverva på ulovleg eller utilbørleg vis reiser særlege spørsmål i forhold til avleia bevis. Bakgrunnen for dette er at desse bevisa ofte vert erverva på lovleg måte, men på bakgrunn av ei ulovleg krenking.⁴³ Høgsterett har difor vridd problemstillinga til å spørje om bevisforbod for eit bevis medfører ein ”dominoeffekt” i forhold til dei øvrige bevis i saka?⁴⁴ På denne måten vert avskjeringsvurderinga den same som for direkte bevis, ei heilheitsvurdering.

2.4 Avskjeringsvurderinga

I dette stadiet av vurderinga, har ein slått fast at beviset er erverva på ulovleg eller utilbørleg vis. Spørsmålet vidare vert difor om ein skal føre beviset til tross for feilen, eller om ein skal avskjere beviset med den verknad at det ikkje skal leggast fram for domstolen.

I norsk teori og rettspraksis er hovudregelen at eventuelle feil ved ervervinga av eit bevis ikkje skal hindre at beviset vert ført for domstolen.⁴⁵ Hovudregelen sikrar at avgjersla i straffesaker byggjer på den materielle sannheit, altså det som reelt sett kan bevisast.⁴⁶

40 Rt. 1997 s. 795

41 Rt. 1999 s. 1269 og Rt. 2009 s. 1526

42 Sjå til dømes Rt. 2009 s. 1526 der beviset vart rekna som utilbørleg erverva, men likevel ført for retten.

43 Sjå til dømes Rt. 1994 s. 1010 og Rt. 1997 s. 1778. I sistnemnde vart politiet klar over ei valdtekt som fylgje av brot på tausheitsplikta frå ein tilsett på eit sjukehus. Seinare bevis i saka var lovleg erverva, men hadde ikkje kome til politiet sin kjennskap om det ikkje hadde vore for brotet på tausheitsplikta.

44 Sjå Rt. 1997 s. 1778 der Høgsterett tiltrer lagmannsretten si formulering av problemstillinga.

45 Fredriksen (2013) s. 269 og Rt. 2006 s. 582, avsnitt 22

46 Fredriksen (2013) s. 269

(13)

10

Domstolane har som oppgåve å nytte den informasjon som er tilgjengeleg gjennom hovudforhandlinga til å fatte ei mest mogeleg rett avgjersle.⁴⁷ Dette inneber å vurdere ulike prinsipielle og konkrete omsyn opp mot kvarandre. Med det utgangspunktet ville det ha vorte feil om omsynet til den materielle sannheit alltid skulle ha fått avgjerande vekt. Av forarbeid og rettspraksis er det klart at spørsmålet om eit bevis skal avskjerast på bakgrunn av den ulovfesta læra, må avgjerast ut frå ei konkret vurdering, med vekt på prinsipielle omsyn og på forholda i den konkrete sak.⁴⁸

Kva moment som bør vektleggast i forhold til den konkrete saka, kjem godt fram i Rt. 1999 s.

1269 (s.1272) :

”Ved vurderingen av om et ulovlig ervervet bevis skal tillates ført, må det blant annet legges vekt på om føringen av beviset vil representere en gjentakelse eller fortsettelse av det rettsbrudd som ble begått ved ervervet av beviset. I tilfeller hvor føring av beviset vil representere en gjentakelse eller fortsettelse av rettsbruddet, må beviset normalt nek- tes ført. I andre tilfeller må spørsmålet bero på en interesseavveining. Ved denne avveiningen må det blant annet legges vekt på grovheten av den krenkelse som ble begått ved ervervet av beviset, om den som satt med beviset pliktet å forklare seg eller utlevere dette, hvor alvorlig eller viktig saken er, og bevisverdien av beviset [...]”.

Også forarbeida til tvisteloven gjev visse retningslinjer for kva moment som bør vere med i vurderinga.⁴⁹ Der går det fram at for å tillate beviset ført teller særleg omsynet til saka si opplysing og vekta det har å oppnå ei materielt riktig avgjersle. Vidare at dette må vegast opp mot, blant anna, at bevisavskjering kan verke preventivt, om det ville ha vore mogeleg å skaffe opp- lysningane til vege på andre måtar, og ikkje minst verknaden det vil ha for domstolen sin tillit dersom dei tillèt føring av bevis erverva på ein kritikkverdig måte.⁵⁰

Av utdraget frå Høgsterett kan ein i tillegg til å sjå kva moment Høgsterett vektlegg, også sjå korleis dei vektlegg nokre av momenta. Til dømes at eit bevis normalt må nektast ført dersom føringa representerer ei gjentaking eller fortsetting av den krenkinga som fann stad under ervervinga av beviset.

47 Strpl. § 305

48 NUT 1969: 3 s. 197 og Rt. 1991 s. 616

49 NOU 2001: 32 s. 961

50 NOU 2001: 32 s. 961

(14)

11

2.5 Føring av beviset representerer ei fortsatt eller ny krenking

For å vurdere om føring av eit bevis vil representere ei gjentatt eller fortsatt krenking, må ein vurdere kva verdiar rettsregelen som vart broten under ervervet representerer. Dersom framlegginga av beviset på ny krenkar den same verdien, eller framlegginga held fram krenkinga av den verdien, må beviset normalt avskjerast. Rettspraksis har fleire døme på dette.

Eit døme går fram i Rt. 1991 s. 616. Spørsmålet i saka var om arbeidsgjevar si skjulte videoovervaking skulle avskjerast som bevis i ei avskjedssak. I avskjeringsvurderinga la Høgsterett til grunn at overvakinga representerte ei alvorleg integritetskrenking som ut frå alminnelege personvernomsyn måtte reknast som uakseptable. Høgsterett nekta bevisa ført, då bevis erverva på denne måten kunne verke støytande, samt framlegginga kunne oppfattast som ”en ny krenkelse av den som er blitt overvåket”.

I Verksbetjent-dommen var retten til å halde seg taus og vernet mot sjølvinkriminering krenka.⁵¹ Spørsmålet var om ein verksbetjent hadde hjelpt ein fange til å rømme frå fengselet. Då politiet ikkje hadde bevis for verksbetjenten si rolle i rømminga, nytta dei provokasjon. Det vil seie at politiet, ved hjelp av ein innsett i fengselet, provoserte sikta til å forklare seg om si rolle om rømminga. Då sikta ikkje vart gjort oppmerksam på at han forklarte seg for politiet og at han ikkje hadde plikt til å forklare seg, vart beviset rekna som ulovleg erverva. I vurderinga av om beviset difor skulle avskjerast poengterte Høgsterett at å legge fram opptaket som bevis, på ny ville krenke sikta sin rett til å halde seg taus.

I Rt. 2006 s. 582 kom Høgsterett til at føring av beviset ikkje ville medføre ei gjentaking eller fortsetting av den opphavlege krenkinga. Saka gjaldt beslag av ladd pistol etter ransaking av ein bil. Det var på det reine at ransakinga av bilen var ulovleg, då det ikkje var sannsynleg at den som vart ransaka hadde gjort ei kriminell handling som kunne medføre friheitsstraff, jf.

strpl. § 192 fyrste ledd og § 195 fyrste ledd. Ein ser her at retten til privatliv vart krenka ved den ulovlege ransakinga. Under domstolsbehandlinga av saka er retten til privatliv ikkje krenka.

Retten til privatliv omfattar ikkje vern av ulovlege gjenstandar.

Som her vist, vert bevis som på ny eller som fortsett den opphavlege krenkinga, normalt avskore. Men ein har også tilfelle frå rettspraksis der saka sitt alvor veg så tungt at også slike bevis vert tillatt ført. Eit slikt døme har ein i Rt. 2009 s. 1526. Saka gjaldt to forsøk på overlagt drap.

Spørsmålet for Høgsterett var om lydbanda som hadde vore nytta som bevis, skulle ha vore nekta ført då dei var erverva på ulovleg måte. Opptaka gav innsikt i ein konfidensiell samtale mellom sikta, ein anna innsett og fengselspresten. Utan at sikta og presten var klar over det,

51 Rt. 1999 s. 1269

(15)

12

vart samtalen teke opp. Opptaket representerer difor eit klart brot på føresetnaden om tausheitsplikt. Høgsterett framhevar at føring av eit slikt bevis vil vere klart ”illojalt” mot personen som var i god tru om konfidensialitet. Til tross for dette konkluderte Høgsterett med at opptaka kunne spelast av på grunnlag av saka sin alvorlege karakter. Omsynet til den materielle sannheit vog med andre ord tyngst.

Dette er det næraste tilfelle ein har i rettspraksis der eit bevis vart ført til tross for at føring av beviset gjentek krenkinga. Eit moment i vurderinga var at personen bak opptaket, ikkje hadde plikt til å halde informasjonen konfidensiell slik presten hadde. At han offentleggjorde informasjonen var difor ikkje ei krenking av føresetnaden om tausheitsplikt.

Hovudregelen som her er framstilt gjeld både direkte og avleia bevis. Dersom det avleia beviset vernar same interesse som det direkte, til dømes tausheitsplikt, kan det avskjerast med same grunngjeving. I praksis ser ein likevel at avleia bevis ofte vernar andre verdiar enn dei direkte bevisa. Til dømes kan ei forklaring bryte ei tausheitsplikt. Vidare kan ein tenkje at forklaringa leiar til reelle bevis. Typisk vil då vere DNA, levningar, bilspor, osv. Dette er bevis som vernar andre verdiar enn tausheitsplikta. Avskjeringa må då avgjerast ut frå ei konkret interesseavveging.

2.6 Konkret interesseavveging 2.6.1 Introduksjon til interesseavveginga

I dei tilfelle føring av eit bevis ikkje representerer ei gjenteke eller fortsatt krenking, må avskje- ringsspørsmålet avgjerast ut frå ei interesseavveging.⁵² I denne vurderinga må domstolen vurdere dei ulike momenta opp mot kvarandre for å finne den mest mogeleg rette løysinga i kvar sak. At dei ulike momenta kan verte vekta ulikt i ulike saker, må difor vere klart. Som vist i punkt 2.4, må ein i den konkrete interesseavveginga vurdere både prinsipielle og konkrete omsyn i kvar sak. Å gjere greie for alle omsyn som kan verte tillagt vekt, vert for omfattande for denne oppgåva.⁵³ I den vidare framstillinga har eg difor valt ut nokre hovudmoment som eg tykkjer viser omrisset av interesseavveginga. Eg vil fyrst ta for meg dei prinsipielle omsyna som talar for og mot avskjering. Dette er omsyn som skal sikre ein rettferdig, effektiv og riktig straffeprosess. Etter desse vil eg gå inn på ulike omsyn som gjer seg gjeldande i den enkelte sak. Altså sjå på kva reell vekt det har hatt at eit bevis er erverva på ulovleg eller utilbørleg vis.

Gjennom framstillinga vil eg prøve å vise korleis domstolen har vekta dei prinsipielle omsyna mot kvarandre, og ikkje minst kva konkrete moment som har vore avgjerande for resultatet.

52 Rt. 1999 s. 1269

53 Sjå Rt. 1999 s. 1269 (side 1272)

(16)

13 2.6.2 Prinsipielle omsyn

2.6.2.1 Saka si opplysing

Norsk straffeprosess har som formål å realisere den materielle strafferett.⁵⁴ Tanken er å sette eit maktapparat bak straffeboda. Straffeprosessen oppfyller likevel berre si meining dersom rett person vert straffa, og det er her prinsippet om den materielle sannheit kjem inn. Prinsippet går fram i strpl. § 294 og byggjer på at retten har eit sjølvstendig ansvar for at saka vert fullstendig opplyst. Prinsippet vert vidare støtta opp av prinsippa om fri bevisføring og fri bevisvurdering.

Med desse utgangspunkta skal retten søke, så vidt mogeleg, å attskape det som faktisk har skjedd. Utgangspunkta skal sikre eit trygt avgjerslegrunnlag for retten, men som Strandbakken sa skal ikkje retten ”ta stilling til om den tror at den tiltalte har foretatt handlingen, men om påtalemyndigheten har bevist at han har begått den”. Kva bevis som vert ført for retten, vil difor vere alfa og omega.

Desse grunnprinsippa vil i dei aller fleste tilfelle tale for å tillate eit bevis ført. I nokre tilfelle fører ervervsmåten av beviset likevel til at ein stiller spørsmålsteikn ved truverdigheita til beviset. Eit døme kan vere ei forklaring erverva under tvang eller truslar. Kan ein då vere sikker på at forklaringa representerer sannheita? Eit slikt forhold talar for å avskjere beviset på grunn av den ulovlege ervervsmåten. Ein kan ikkje vere sikker på at beviset representerer den materielle sannheit. I Rt. 1948 s. 46 hadde politiet, midt på natta, teke med seg sikta til staden der eit drap hadde funne stad for å få han til å tilstå. Sikta tilstod og vart dømd for gjerninga. I dommen kjem Høgsterett med sterk kritikk mot politiet sin oppførsel, men unngår å ta stilling til om beviset bør avskjerast. Retten viser til at feilen ikkje hadde verka utslagsgjevande på dommen sitt innhald. Det er tvilsamt at resultatet i dommen hadde vorte det same i dag.

Vurderer retten det dit hen at eit bevis openbart ikkje har noko beviskraft, kan beviset avskjerast etter strpl. § 292 andre ledd bokstav c. I andre tilfelle vert bevisverdien eit konkret moment i avskjeringsvurderinga etter den ulovfesta læra.

54 Strandbakken (2001) s. 119

(17)

14 2.6.2.2 Personleg integritet og personvern

Også omsyn til integritet og personvern kan spele ei rolle i vurderinga av om eit bevis skal avskjerast. Under ei sak er det stort press på påtalemyndigheita for å få opplyst saka best mogeleg. At politiet difor har gått for langt i sitt søk etter bevis, er det fleire døme på.⁵⁵ Personleg integritet og personvern er likevel ei viktig side av rettssikkerheita. At det difor må vere ei grense for kor langt politiet kan gå, er klart.

I mange tilfelle er omsyna verna gjennom positive påbod eller forbod. Til dømes er det ikkje lov å føre bevis om vitne sin vandel eller for å svekke eller styrke eit vitne si truverdigheit.⁵⁶ Det er heller ikkje lov å føre bevis som er verna av tausheitsplikt.⁵⁷ Vidare har ein personlege rettigheiter etter EMK. Sjå blant anna artikkel 8, 9 og 10 om rett til familieliv, religionsfriheit og ytringsfriheit. I tillegg til alt dette vil læra om avskjering av ulovleg og utilbørleg erverva bevis kunne nyttast for å verne omsyna.

I Rt. 1991 s. 616 vart omsynet til personleg integritet og personvern avgjerande. Saka gjaldt hemmeleg videoovervaking på arbeidsplassen. Høgsterett la her til grunn at ”fremgangsmåten medfører et slikt inngrep i den personlige integritet at den ut fra alminnelige personvernhensyn i utgangspunktet bør anses uakseptabel”. Inngrepet i fornærma sin personlege integritet vart her vekta tyngre enn saka si opplysing.

I norsk rettspraksis har ein også døme på at personvernomsyn har ført til avskjering av lovleg erverva bevis. Dette var tilfelle i Rt. 1996 s. 1114. Sikta i saka ville legge fram testar som var utført med løgnde- tektor som bevis i sitt forsvar. Høgsterett nekta beviset ført med bakgrunn i sterke reelle omsyn. Ei slik undersøking ville vere ei invadering av personlegheita til undersøkingspersnonen.

2.6.2.3 Preventiv verknad og tillit til rettsvesenet

Både rettspraksis og forarbeid gjer det klart at preventiv verknad vil vere eit moment i avskjeringsvurderinga.⁵⁸ I straffeprosesslovkomiteen si innstilling går det fram at omsynet til å mot- verke ulovlege metodar frå politiet si side, som har spelt ei stor rolle i amerikansk praksis, under

55 Til dømes Rt. 1999 s. 1269 og Rt. 2009 s. 1526

56 Strpl. § 134

57 Dette er eit utgangspunkt. Sjå til dømes strpl. § 117 og § 119.

58 Sjå blant anna Rt. 2006 s. 582, Rt. 1997 s. 795 og NUT 1969: 3 s. 197

(18)

15

våre forhold ikkje har same vekt.⁵⁹ Slikt misbruk av makt, lar seg betre motarbeide ”ved admi- nistrative og disiplinære forholdsregler enn ved å avskjære bevis som kanskje er avgjørende for oppklaring av saken”.⁶⁰ Momentet verkar tyngre vekta i sivile saker enn i straffesaker.⁶¹

Å vektlegge preventive omsyn vil, uansett effektivitet, også ivareta eit anna omsyn; tillit til rettssystemet. For at det norske rettssystemet skal fungere er det ein føresetnad at folket har tillit til det. Utan tillit kan det oppstå tilfelle av sjølvtekt. Dette er farleg for dei involverte, samt for det demokratiske samfunnet me lever i. Både rettspraksis og forarbeida til straffeprosesslova framhevar viktigheita av å bevare folket sin tillit til rettssystemet.⁶² Straffeprosesslovkomiteen sa i si innstilling at det kan verke ”støtende at rettsvesenet benytter seg av et materiale som er skaffet til veie ved grove brudd på gjeldende regler”.⁶³

2.6.3 Moment i den konkrete saka

Når ein skal vurdere dei ulike momenta i ei konkret sak, er det naturleg å knytte dei opp mot dei prinsipielle omsyna. Dette er også metoden som vert nytta av Høgsterett.⁶⁴ Gjennom denne metoden dannar domstolen yttergrenser for dei prinsipielle omsyna. Ved å tolke rettspraksis kan ein difor sjå korleis domstolen har vekta dei ulike prinsipielle omsyna mot kvarande, og kva konkrete moment som har vore avgjerande for resultatet.

2.6.3.1 Det ulovlege beviservervet sin karakter

I rettspraksis er det mange døme der det ulovlege beviservervet sin karakter har fått avgjerande vekt i avskjeringsvurderinga. Altså vurderer domstolen alvorlegheitsgrada av krenkinga som fann stad under ervervinga av beviset. Blant anna om ervervet av beviset krenka sikta sin integritet, om det krenka formell lov eller forskrift, eller om det krenka sikta sitt vern mot sjølv- inkriminering.

2.6.3.1.1 Ervervet krenka vedkommande sin integritet

Rt. 1991 s. 616 gjaldt hemmeleg videoovervaking på arbeidsplassen. Høgsterett omtala forholdet som ein ”alvorlig integritetskrenkelse” og at det for ein arbeidstakar måtte opplevast som

59 NUT 1969: 3 s. 197

60 NUT 1969: 3 s. 197

61 Sjå Rt. 2006 s. 582 i forhold til Rt. 1997 s. 795

62 Rt. 1991 s. 616 og NUT 1969: 3 s. 197

63 NUT 1969: 3 s. 197

64 Sjå blant anna Rt. 2006 s. 582 der krenkinga ved den ulovlege ransakinga vart vurdert opp mot omsynet til saka si opplysing.

(19)

16

sterkt belastande å verte utsett for ei slik overvaking. I avskjeringsvurderinga vurderte Høgste- rett integritetskrenkinga opp mot saka si opplysing. Arbeidsgjevar sitt syn om at han hadde rettmessig mistanke om underslag, og at det difor var nødvendig med overvaking, vart ikkje høyrd. På den andre sida vart det særleg lagt vekt på den preventive verknaden det ville ha å avskjere bevis erverva på denne måten, samt at det ville kunne verke støytande om slike bevis vart tillatt ført. Vurderinga enda i avskjering, då føring av beviset ville fortsette den alvorlege krenkinga av personvernet. Det kan stillast spørsmål om utfallet i dommen hadde vorte eit anna dersom det hadde vore snakk om eit meir alvorleg lovbrot enn underslag.

2.6.3.1.2 Ervervet krenka formell lov eller forskrift

Treholt 2 saka gjaldt begjæring om gjenopptaking av ei straffesak frå 1985.⁶⁵ I saka vart det hevda at eit pengebevis erverva gjennom ein ulovleg ransaking ikkje skulle ha vore ført for lagmannsretten, og at saka av den grunn burde behandlast på ny. Høgsterett sitt kjæremålsutval konstaterte at ransakinga var ulovleg, då dei med viten og vilje hadde sett til side reglane om varsling i dågjeldande straffeprosesslov. I avskjeringsvurderinga vart likevel det utslagsgjevande momentet saka si opplysing. Momentet gjer seg sterkare gjeldande ved alvorlege lovbrot enn ved mindre grove forhold. Tiltalen i dette tilfellet gjaldt eit svært alvorleg lovbrot, som det var av særleg interesse å oppklare. At vedkommande ikkje hadde vorte varsla om ransakinga var ikkje grunn nok til å avskjere beviset. At beviset hadde vorte ført for lagmannsretten kunne av den grunn ikkje godtgjere ei gjenopptaking av straffesaka.

I Rt. 2006 s. 582 hadde politiet stoppa og ransaka ein bil utan at vilkåra for ransaking etter strl.

§ 192 fyrste ledd og strpl. § 195 fyrste ledd var oppfylt. Bakgrunnen for ransakinga var at politiet kjende til logoen på bilen og var klar over at denne var knytt til eit kriminelt miljø. Under ransakinga vart det avdekka ladd våpen og ammunisjon som vedkommande ikkje hadde lovleg grunn til å oppbevare. Spørsmålet for retten var om politiet hadde tilgang til å legge fram poli- tiforklaringar om kva dei avdekka under den ulovlege ransakinga.

I avskjeringsvurderinga poengterte Høgsterett at dersom politiet hadde vore klar over dei fak- tiske forhold i saka, hadde dei hatt ”skjellig grunn til mistanke” og heimel for inngrepet. Kren- kinga kunne difor ikkje reknast som særleg grov. At politiet ikkje hadde hatt lovleg heimel for inngrepet kunne heller ikkje seiast å ha påverka verdien av beviset. Vidare går det fram at avskjering av beviset kunne ha ein pedagogisk effekt i forhold til politiet sine arbeidsmetodar, men momentet vart tillagt lita vekt.⁶⁶ Beviset vart ikkje avskore for retten. Avgjerande for vurderinga var at krenkinga ved den ulovlege ransakinga var av ein mild karakter.

65 Rt. 1992 s. 698

66 Avsnitt 24

(20)

17

Rt. 2004 s. 858 gjaldt truslar om straffbare forhold. Sikta hadde trua ein anna person på livet.

Spørsmålet for Høgsterett var om det var ein saksbehandlingsfeil at ein 16 år gammal gut hadde vorte avhøyrt utan verje til stades, jf. strpl. § 232 tredje ledd. Vidare om ein slik saksbehandlingsfeil medførte at forklaringa skulle ha vore avskore som bevis i saka. Etter ei heilheitsvurdering frå Høgsterett si side var det klart at avhøyret utan verje til stades var ein saksbehandlingsfeil. Feilen var likevel ikkje grov nok til at forklaringa skulle ha vore avskore som bevis for lagmannsretten. Det var som retten uttala ”ikke tale om en spesielt alvorlig sak”.⁶⁷

2.6.3.1.3 Ervervet krenka sikta sitt vern mot sjølvinkriminering

Rt. 2003 s. 549 gjaldt narkotika. Etter ei tid under overvaking vart sikta i saka pågripen utanfor sin bustad, og teke med inn dit. Politiet ransaka bustaden og tok beslag i blant anna hasj og kontantar. Sikta i saka forklarte seg på dette tidspunkt for politiet, utan å verte informert om retten til å ikkje forklare seg for politiet etter strpl. § 232 fyrste ledd. Under domstolsbehandlinga av saka forklarte politiet seg om samtalen dei hadde hatt med sikta både for tingretten og for lagmannsretten. I rettsboka vart det notert at forsvarar protesterte på bevisføringa, men ikkje domstolen si avgjersle om å føre beviset. Spørsmålet for Høgsterett var om beviset skulle ha vore avskore i lagmannsretten. Etter retten sitt syn var det klart at beviset var ulovleg erverva, då samtalen under pågripinga hadde gått over til eit avhøyr.⁶⁸ Beviset representerte av den grunn eit brot på sikta sitt vern mot sjølvinkriminering. Lagmannsretten sin dom vart likevel ikkje oppheva, då det ulovleg erverva beviset ikkje kunne seiast å ha påverka lagmannsretten si avgjersle i saka.

Rt. 2003 s. 1814 representerer ei tilsvarande sak som den overfor. Politiet hadde her stoppa ein mann mistenkt for promillekøyring utan å gjere han kjend med sine straffeprosessuelle rettigheiter, jf. strpl. § 232. Samtalen med politiet vart i dette tilfelle ikkje rekna som eit avhøyr. Etter å ha vist til EMD sin rettspraksis konkluderte Høgsterett med at sikta sitt vern mot sjølvinkri- minering ikkje var krenka.⁶⁹ Sikta hadde på eit kvart trinn av saka hatt mogelegheit til å seie imot beviset, og til å føre eigne bevis angåande riktigheita av det aktuelle beviset.⁷⁰

I Rt. 2007 s. 932 var spørsmålet om ein kunne nytte forklaringar gjeve til kontroll- og under- søkingsorgan forut for straffesaka. Sikta i saka var mistenkt for å unndra pengar frå eit kon- kursbu. Etter å ha vist til EMD sin dom i Saunders mot Storbritannia, vurderte Høgsterett om

67 Avsnitt 20

68 Avsnitt 16

69 Khan mot Storbritannia

70 Avsnitt 23

(21)

18

måten forklaringane hadde vorte nytta i straffesaka krenka vernet mot sjølvinkriminering. Av tingretten sin dom var det likevel klart at det avgjerande for saka var forklaringar sikta hadde gjeve under hovudforhandlinga i saka. Det var uklart om det vart lest frå dei aktuelle forklaringane under straffesaka i det heile. Saka skilte seg difor klart frå den utstrekte bruken av tidlegare forklaringar i Saunders saka. Høgsterett konkluderte med at vernet mot sjølvinkriminering ikkje var krenka i dette tilfellet.

Også i Rt. 2013 s. 323 var spørsmålet om ein kunne nyttegjere forklaringar gjeve til andre organ forut for straffesaka. I dette tilfellet var det ei sak om familievold, der sikta hadde forklart seg for barnevernet. Ettersom barnevernet hadde grunnlag for å politimelde forholdet, hadde dei ikkje tausheitsplikt om innhaldet i referata frå møta med sikta, jf. barnevernlova § 6-7. Dette gjaldt så langt innhaldet i referata kunne belyse spørsmålet om straffeskuld. Bevisa var etter dette ikkje erverva på ulovleg måte. Høgsterett vurderte vidare om bruken av bevisa krenka vernet mot sjølvinkriminering. Det var likevel klart at sikta ikkje hadde hatt forklaringsplikt overfor barnevernet, og at forklaringa av den grunn ikkje krenka vernet.

2.6.3.2 Plikta vedkommande som satt med beviset å forklare seg eller å utlevere beviset?

Eit anna moment som har vorte lagt vekt på i avskjeringsvurderinga er om den som satt med beviset plikta å forklare seg eller plikta å utlevere beviset til politiet.⁷¹ Det interessante i avskjeringsvurderinga er kven sine interesser som har vorte krenka ved det ulovlege beviservervet.

Dersom vedkommande som sat med beviset plikta å forklare seg eller plikta å utlevere beviset til politiet, vil han i dei aller fleste tilfelle vere ein person som har informasjon om saka, men som ikkje er nært nok knytt til sikta at bevisforboda i strpl. kap. 10 vert gjeldande. Ved til dømes ei ulovleg ransaking hjå tredjemann, vil det vere han sine interesser som er krenka, ikkje sikta sine. Sikta sine protestar mot bruken av beviset, vil difor sjeldan føre fram. Då sikta ikkje har råderett over beviset, må han rekne med at beviset vert nytta.⁷²

Krenkinga som har skjedd mot tredjemann, kan som oftast avhjelpast på anna måte enn ved å avskjere beviset. Til dømes ved at vedkommande sin identitet eller adresse vert heldt anonym under rettssaka. I visse tilfelle vil likevel tredjemann ha ei interesse i at det ulovleg erverva beviset ikkje vert ført for domstolen. I så tilfelle må ein vurdere beviset sin relevans og vekt i den aktuelle saka opp mot den skade det vil påføre tredjemann at beviset vert ført.⁷³

71 Rt. 1999 s. 1269

72 Bratholm (1959) s. 120

73 Bratholm (1959) s. 120

(22)

19 2.6.3.3 Kor alvorleg eller viktig er saka?

Som vist tidlegare i punkt 2.4 er det også eit moment i avskjeringsvurderinga kor alvorleg eller viktig saka er. Altså kor stor interesse det har for samfunnet å løyse saka, slik at rett person vert dømd. Prinsipielt vert dette ei vurdering av saka si opplysing mot den enkelte sitt vern mot ulovleg eller utilbørleg beviserverv. Av rettspraksis kan ein sjå at ved meir alvorlege saksfor- hold, skal det normalt meir til før retten avskjerer eit bevis. Poenget kjem tydeleg fram i Rt.

1992 s. 698. Spørsmålet i saka var om Treholt skulle få vurdert saka si på ny, då eit av bevisa mot han i lagmannsretten var erverva gjennom ei ulovleg ransaking. Treholt var på dette tidspunkt dømd til 20 år i fengsel for brot på, blant anna, straffelova av 1902 § 90.

I si behandling av saka, vurderte Høgsterett om det såkalla ”pengebeviset” som vart erverva gjennom ei ulovleg ransaking skulle ha vore avskore for lagmannsretten. I vurderinga poengterte Høgsterett at ”[e]t moment av vesentlig betydning ved avveiningen av om et ulovlig ervervet bevis kan tillates ført, er hvilke lovstridige handlinger saken gjelder. Hensynet til sakens opplysning gjør seg sterkere gjeldende ved alvorlige forbrytelser enn ved mindre grove forhold.

Tiltalen mot A gjaldt svært alvorlige forbrytelser, som det var av stor betydning å få oppklart”.⁷⁴ Dette fekk utslagsgjevande vekt og Høgsterett konkluderte med at bevisføringa for lagmannsretten ville ha vorte den same, sjølv om også dei hadde teke stilling til avskjeringsspørsmålet.

Straffesaka vart ikkje teke opp til ny behandling.

At saka si opplysing veg tyngre jo meir alvorlege saker det er snakk om kan verke naturleg.

Staten si interesse i å straffe, aukar med alvoret av den kriminelle handlinga.⁷⁵ Det kan av den grunn sjå ut som at graden av alvor i tiltalen vert vurdert opp mot graden av alvor i krenkinga som har skjedd ved beviservervet. I Treholt-saka overfor vurderte Høgsterett den alvorlege tiltalen opp mot krenkinga som hadde skjedd ved den ulovlege ransakinga. Den alvorlege tiltalen vog der tyngre enn krenkinga av privatlivet.

I Rt. 1994 s. 1010 hadde militærpolitiet gjennomført ein promillekontroll på ein flyplass. Sikta i saka blåste raudt utslag. Militærpolitiet varsla difor lensmannskontoret om hendinga. Politiet frakta sikta vidare for blodprøve som også gav positivt utslag. Spørsmålet for Høgsterett var om blodprøven skulle ha vore avskore som bevis, då politiet fekk kjennskap om saka etter ulovleg myndigheitsbruk frå militærpolitiet si side. Militærpolitiet hadde ikkje kompetanse til å ut-

74 Side 706

75 Torgersen (2009) s. 176

(23)

20

føre promillekontrollen. I avskjeringsvurderinga vurderte Høgsterett militærpolitiet sin kompe- tansemangel ved ervervet av beviset opp mot alvoret i tiltalen. Beviset vart tillatt ført. Tiltalen var ikkje særleg alvorleg, men måten militærpolitiet kom fram til sin mistanke mot sikta på, måtte vere av mindre vekt, ”iallfall når det ikke foreligger noen grovere krenkelse av ham enn det her eventuelt er tale om”.⁷⁶

Rt. 1997 s. 1778 gjaldt valdtekt med samleie kombinert med mishandling. Politiet vart kjend med saka etter at ein tilsett ved eit sjukehus braut tausheitsplikta si overfor sin pasient. Legen si forklaring var å rekne som eit ulovleg bevis, og var ikkje ført under domstolsbehandlinga av saka. Spørsmålet for Høgsterett var om politiet var avskore frå å føre bevis erverva på eit seinare stadium i saka, eller om det hadde skjedd ein ”dominoeffekt” slik at også desse bevisa måtte avskjerast.⁷⁷ Altså eit spørsmål om avleia bevis kunne førast. I drøftinga viser Høgsterett til lagmannsretten si vurdering av saka, der det går fram at å nekte avleia bevis ført ville ”være uheldig i en så alvorlig sak som den foreliggende […]. Hensynet til den som krenkes ved brudd på taushetsplikt bør ivaretas gjennom eventuelle strafferettslige reaksjoner mot den som har brutt sin taushetsplikt, og ikke ved at påtalemyndigheten i praksis avskjæres fra å fremme straffesak”. Igjen kan ein sjå at domstolen vurderer alvoret i tiltalen opp mot alvoret i krenkinga skjedd under ervervet av beviset.

Til tross for at det kan verke naturleg å vekte saka si opplysing tyngre i meir alvorlege saker, må ein stille spørsmål ved legitimiteten av denne vektinga. Er det legitimt å nytte eit bevis i ei alvorleg sak, dersom beviset ville ha vorte avskore i ei mindre alvorleg sak.⁷⁸ Skal saka si opplysing gå ut over sikta sin rettssikkerheit? Det er vel nettopp i alvorlege straffesaker at det er grunn til å frykte regelbrot frå politiet si side i samband med etterforskinga.⁷⁹ Behovet for den ulovfesta avskjeringslæra, og vern av sikta sine interesser, må etter dette kunne reknast som særleg stort i alvorlege saker.⁸⁰

2.6.3.4 Verdien av beviset

Verdien av beviset kan tolkast på to ulike måtar. På den eine sida kan ein snakke om beviset sin pålitelegheit i saka. Altså kor relevant beviset er for saka og om det gjev uttrykk for den materielle sannheit. På den andre sida kan verdien av beviset også gje uttrykk for beviset sin vekt i saka. Beviset sin vekt i saka høyrer inn under domstolen si frie bevisvurdering. I visse

76 Rt. 1994 s. 1010 (side 1011-1012)

77 Rt. 1997 s. 1778 (side 1780)

78 Torgersen (2009) s. 176

79 Torgersen (2009) s. 176

80 Torgersen (2009) s. 176 med vidare henvisingar

(24)

21

tilfelle kan det vere vanskeleg å skilje mellom beviset sin relevans og pålitelegheit, og beviset sin vekt.⁸¹

Problemstillinga i avskjeringsvurderinga er om krenkinga som har skjedd ved beviservervet har svekka beviset sin pålitelegheit, slik at beviset bør avskjerast. I Rt. 2003 s. 549 og seinare i Rt.

2004 s. 858 har Høgsterett uttrykkeleg sagt at bevis kan nektast ført dersom ”beviset er lite å stole på”.⁸² Ein kan til dømes tenke seg at sikta har gjeve forklaring i saka etter å ha vorte utsett for urettmessig press eller tortur. Slike forklaringar kan neppe seiast å vere eit påliteleg bevis, då ein ikkje kan seie sikkert om forklaringa gjev uttrykk for den materielle sannheit, eller om forklaringa vart gjeve for å sleppe vidare press. I Rt. 1995 s. 1295 var spørsmålet for Høgsterett om ein skulle ha tilgang til å lese opp politiforklaringa til eit vitne. Vitnet sjølv hadde teke sjølvmord ei veke før hovudforhandlinga. Avgjerande for spørsmålet vart vitnet sin helsetil- stand på tidspunktet forklaringa var gjeve. Vitnet var på tidspunktet i klar psykisk ubalanse, og trakk på eit seinare tidspunkt forklaringa tilbake, noko som svekka verdien av beviset vesentleg.

Forklaringa vart ikkje tillatt ført.

Problemstillinga er også relevant i forhold til reelle bevis. Typisk vil då vere beviserverv gjen- nomført etter ulovleg skjult kommunikasjonskontroll. Også her må ein vurdere korleis den ulovlege krenkinga ved ervervet har påverka pålitelegheita til beviset.

Bevis som openbart ikkje har noko beviskraft, kan avskjerast med heimel i strpl. § 292 andre ledd bokstav c. Avskjeringa vil då skje med heimel i straffeprosesslova og ikkje etter den ulovfesta læra om bevisavskjering.

2.6.3.5 Oppsummering

Som nemnd innleiingsvis er denne lista over moment i avskjeringsvurderinga ikkje uttøm- mande.⁸³ Denne lista er meint å gje eit innblikk i nokre hovudmoment i vurderinga. Av desse døma kan ein sjå korleis konkrete moment i kvar sak får avgjerande vekt for avskjeringsvurderinga. Individuelle fakta vert vurdert opp mot prinsipielle omsyn. Ved å nytte denne metoden sikrar domstolen forutbereknelegheit og rettssikkerheit i prosessen, samstundes som den konkrete vurderinga vert individuell for kvar sak. Metoden sikrar også ei dynamisk utvikling av

81 Sjå Rt. 1994 s. 1139 der Høgsterett vurderer om beviset skal avskjerast, men samstundes nemner at spørsmålet om beviset sin verdi kan overlatast til domstolen si frie bevisbedømming.

82 Rt. 2003 s. 549 (avsnitt 17) og Rt. 2004 s. 858 (avsnitt 18)

83 Sjå Rt. 1999 s. 1269

(25)

22

vurderinga, då nye moment kan kome til og verte vektlagt. Gjennom vurderinga skaffar domstolen seg grunnlag til å ta stilling til om utgangspunktet om fri bevisføring skal fylgjast eller ikkje.

(26)

23

3 Om retten til ein rettferdig rettargang – EMK artikkel 6 nr. 1 3.1 Kva ligg i omgrepet ”fair trial”?

3.1.1 Innleiing

For å kunne vurdere om feilaktig avskjering av bevis etter norsk rett kan føre til brot på EMK art. 6, må ein undersøke kva som ligg i kravet ”fair trial”. I originalteksten er artikkelen formulert slik:

”In the determination of his civil rights and obligations or of any criminal charge against him, everyone is entitled to a fair and public hearing within a reasonable time by an independent and impartial tribunal established by law. […]”.

I den norske versjonen er artikkelen formulert slik:

”For å få avgjort sine borgerlige rettigheter og plikter eller en straffesiktelse mot seg, har enhver rett til en rettferdig og offentlig rettergang innen rimelig tid ved en uavhengig og upartisk domstol opprettet ved lov. […]”.

EMD har ikkje gjeve noko definisjon på kva som ligg i omgrepet, men uttrykt at det er ein rettsleg standard som må tolkast, og at den konkrete saka etter ei heilheitsvurdering må framstå som rettferdig.⁸⁴ Kva som vert rekna som rettferdig, vil etter dette variere frå sak til sak. EMD sin rettspraksis vert av denne grunn eit godt utgangspunkt for å vurdere kva kravet omfattar og ikkje omfattar.

Eit poeng å merke seg er at artikkelen fyrst slår inn ved avgjersle av ein ”criminal charge”. Ein eventuell prosess fram til då, fell utanfor vernet i artikkelen. Dette vere til dømes kontrolltiltak eller etterforsking. I fylgje EMD er ”criminal charge” eit autonomt omgrep.⁸⁵ Norsk rett sitt syn på omgrepet vil difor ikkje nødvendigvis vere avgjerande for omfanget av artikkelen.⁸⁶ I den vidare framstillinga vil hovudfokuset vere på straffesaker som er kome for retten. På dette stadiet i ei straffesak er det klart at vernet vert gjeldande.

Som nemnd i punkt 1.2 er retten til ein rettferdig rettargang ein svært vid rettssikkerheitsgaranti, som eg umogeleg kan undersøke fullt ut i denne oppgåva. Fokuset vert difor retta mot dei sidene

84 Kostovski mot Nederland, avsnitt 39

85 Funke mot Frankrike, avsnitt 44

86 Sjå til dømes Funke mot Frankrike, avsnitt 44, der fransk tolking av omgrepet ikkje fekk avgjerande vekt.

(27)

24

av EMK artikkel 6 som kan verte krenka av feil avskjering. Dette vil vere retten til kontradiksjon, vernet mot sjølvinkriminering og brot på absolutte rettigheiter etter EMK.

3.1.2 Kontradiksjon

For det fyrste er det klart at retten til ein rettferdig rettargang omfattar sikta sin rett til kontradiksjon. Kontradiksjon inneber at sikta skal få legge fram sitt syn på saka, før domstolen fattar endeleg avgjersle. I Georgiadis mot Hellas gav domstolen klart uttrykk for at avgjersler fatta

”without ever hearing the parties´submissions” ikkje kunne reknast å oppfylle kravet til ein rettferdig rettargang.⁸⁷ Georgiadis mot Hellas omhandla ein sivilrettsleg rettigheit, men domstolen sitt synspunkt må reknast å ha same gyldigheit i straffesaker. Norsk juridisk teori viser same synspunkt. Aall hevdar at sikta sine minsterettigheiter etter EMK art. 6 nr. 3, er ”funda- mentale utslag av det kontradiktoriske prinsipp, som uten presiseringene i 6.3. ville ha blitt innfortolket i artikkel 6.1.”.⁸⁸ Kravet til ein rettferdig rettargang kan difor karakteriserast som ei paranorm som alle andre reglar i artikkel 6 må sjåast som utslag av og tolkast i lys av.⁸⁹ Ser ein dette opp mot læra om ulovleg erverva bevis, er det klart at kva bevis som vert ført, eller som ikkje vert ført, for domstolen vil ha avgjerande verknad for korleis sikta kan imøtegå og forsvare seg mot påstandar retta mot han.

3.1.3 Sjølvinkriminering

Vidare går det i Saunders mot Storbritannia fram at også vernet mot sjølvinkriminering fell inn under artikkel 6.1. Vernet mot sjølvinkriminering sikrar at sikta i ei straffesak ikkje skal påleg- gast å medverke til eiga domfelling. EMD la i Saunders mot Storbritannia til grunn at ”the right to silence and the right not to incriminate oneself are generally recognised international stan- dards which lie at the heart of the notion of a fair procedure under Article 6 (art. 6)”.⁹⁰

Vekta av sjølvinkrimineringsvernet vart igjen påpeikt i Gäfgen mot Tyskland. I avsnitt 168 går det fram at ein rettferdig rettargang føreset at påtalemyndigheita ”seek to prove their case against the accused without resort to evidence obtained through methods of coercion or oppres- sion in defiance of the will of the accused”.

87 Georgiadis mot Hellas, avsnitt 40

88 Aall (2015) s. 445, sjå også Kostovski mot Nederland, avsnitt 39

89 Aall (2015) s. 446

90 Avsnitt 68

(28)

25 3.1.4 Absolutte rettigheiter etter EMK

Også brot på absolutte rettigheiter etter EMK kan påverke kravet om ein rettferdig rettargang etter artikkel 6. Dette speglar momentet om krenkinga si grovheit. I dei tilfelle politiet rett og slett har gått for langt i sin søken etter rettferd, grip vernet om ein rettferdig rettargang inn. I Gäfgen mot Tyskland hadde påtalemyndigheita utsett sikta for truslar om tortur og umenneskeleg behandling, for å provosere fram ei forklaring. Dette vart rekna som eit brot på EMK artikkel 3. Sjølv om politiet hadde som formål å redde livet til ein elleve år gammal gut, la domstolen til grunn at inngrep i artikkel 3 ikkje kunne forsvarast, då vernet mot tortur og umenneskeleg behandling var ein absolutt rettigheit. For å verne slike absolutte rettigheiter la domstolen til grunn at alle bevis erverva som fylgje av brot på artikkel 3, som hovudregel, måtte nektast ført for retten.⁹¹ Uavhengig av om beviset var eit direkte eller avleia bevis frå ugjerninga.

Då dette kunne verte ein vanskeleg regel å handheve, modererte domstolen regelen noko. Retten slo fast at artikkel 6 berre ville vere krenka ”if it has been shown that the breach of Article 3 had a bearing on the outcome of the proceedings against the defendant, that is, had an impact on his or her conviction or sentence”.⁹²

3.2 Vil EMD avstå frå å vurdere bevisførsel?

Av drøftinga overfor er det klart at kravet om ein rettferdig rettargang har mange sider som kan verte påverka ved feil avskjering av bevis. Spørsmålet vidare er likevel om EMD, i ei vurdering om rettferdig rettargang, vil avstå frå å vurdere bevisavskjeringa, på bakgrunn av fjerdeinstans- doktrina og medlemslanda sin ”margin of appreciation”? Altså om dei vil legge til grunn avgjersla nasjonale domstolar har fatta i samband med kva bevis som skal førast for domstolen og ikkje, i si vidare vurdering.

EMD skal ikkje fungere som ein ekstra instans i forhold til nasjonale domstolar.⁹³ Domstolen skal ta stilling til om medlemsnasjonen har overheldt sine forpliktingar til EMK, ikkje vurdere dei ulike nasjonar sine interne rettssystem, jf. EMK art. 32 nr.1 og art. 19. I forlenginga av dette er det kjend at medlemslanda av EMK har ein viss ”margin of appreciation”, eller skjønnsmar- gin, i forhold til visse spørsmål.⁹⁴ Hovudsakleg vil dette gjelde spørsmål som inneheld

91 Avsnitt 178

92 Avsnitt 178

93 Kemmache mot Frankriket (Nr. 3), avsnitt nr. 44

94 Sørensen (2004) s. 138-139