Visning av Evangelium og kultur- frå kristningstid til moderne tid

NORSK 'IIDSSKRIPT FOR MlSlON 311995 115

Evangelium og kultur ^- frA kristningstid ti1 moderne ti@

BERGE FURRE

Kultur - kva er no det? Kultur er det meste - og vi prmver stadig nye definisjonar. Her er min idag: Kultur er dei idear, reglar, verdiar og normer som menneska ,-konstruerer. seg sjmlv, verda og samfunnet med, slik at samfunnet blir reprodusert p i ein bestemt mite, materi- elt og indeleg. Kanskje kan vi for virt fmremil forenkla: Kultur er livsfom og samfunnsfom- sett i samanheng og i forandring.

Problemstillinga eg har fitt er historisk: Korleis verka kristninga inn p i den norrone kultur - i livs- og samfunnsform? Kva slag kris- tendom kom det ut av motet mellom evangeliet og den forkristne kulturen? Gjev det meining i prmva trekka liner fri dette mmtet o p p gjennom historia ti1 vir tid ^- ti1 "norsk. kristendom og "norsk. kultur?

Kristninga av Noreg var fyrst og fremst eit politisk prosjekt. Pidri- varane var vikingkongar som kom heim og ville auka si makt og gjera seg ti1 rikskongar. Dei var ikkje fyrst og fremst misjonaerar, men riksbyggjarar som s i g mon i kristendomen som nyttig for det poli- tiske prosjektet.

Dette synspunktet er haldbart berre dersom vi nyanserer det:

Noreg var det siste landet i Vest-Europa som vart kristna. Vi kan sji kristninga som ein langdryg prosess over eit par hundre i r med kul- turpiverknad langs fleire vegar. Som ein kystnasjon hadde nordmenn omfattande mkonomisk kontakt utetter

-

og med det fylgde idear.

Kristen piverknad seiv inn p i mange mitar og vatna og gjmdsla jordsmonnet. Kanskje kom det og folk som dreiv misjon i vanleg meining

-

utan at det er dokumentert. Ansgar kom aldri lenger enn ti1 Sverige og Danmark. Vikingkongane hadde med seg hirdbispar og prestar heim. Bak dei anar vi politiske og religimse sentra Ute, i Eng-

* Foredrag p i seminar om "Evangelium og kultur~ p i Moster i forbin- delse med 1000-irsjubileet for den norske kirke.

136 NOHSKTlDSSbRlFTFOR hllSJ0K 3/IW5

land og Frankrike, kanskje og Tyskland, soln sende bispane og ville

bruka vikingkongane ti1 i utbreia religion og politisk innverknad. ^{~ -~ ~- ~ -- ~- -~}

Men fyrst og fremst var kristninga eit politisk prosjekt som viking- kongane dreiv fram ti1 stmtte for riksbygging. Rikssamling og krist-

ning er sileis tett samanfiltra prosessar.

Tre vikingkongar stir sentralt: Hikon Adalsteinsfostre, Olav Trygg- vason og Olav Haraldsson. Alle tre prmvde i innfmra kristendoln sorn einaste religion i Noreg. Dei mmtte eit bondesamfunn, kravde kongs- namn p i regionale ting og ville ha kollektive vedtak om kristning.

Dei matte hard motstand.

Hakon Adalsteinsfostre var den fyrste vikingkongen som provde ^- og han prmvde med det gode: Han ville overtala bmndene og ta det stegvis, om vi skal tru Snorre. Medvete prmvde han seg med kompro- miss mellom heiden og kristen sed

-

kristendom .light" s i i seia:

Kong Hikon var ein god kristen da han kom ti1 Noreg. Men av di heile landet var heide, og det var mykje bloting og mange stormenn, og han trong ~nykje om hjelp og venskap av almugen, tykte han det var best i fara stilt lned kristendomen. Men han heldt sundagen og fredagsfasta. Han sette det i lova at dei skulle ta ti1 i halde jul p i same tid som dei kristne, og da skulle kvar mann eige ein lnasle ml eller s i bote, og halde helg s i lenge @let varte

...

(Soga om Hikon den Gode).

Men da han ville ta steget heilt ut og driva gjennom eit vedtak om kristendorn over heile landet, vart motstanden for hard. Bmndene slo tilbake, kravde at han skulle blota og eta hestekj~lt - eller iallfall strekka seg ti1 i eta hestefeittet. Da striden vart s i hard at det nesten gjekk p i livet laus, fekk Sigurd Jar1 kongen med p i eit komprorniss:

Sigurd jar1 ville f i dei forlikte og bad dei ta det med ro; og han bad kongen gape over kjelhanken, der soddrmyken av hestekjmtet hadde lagt seg s i hanken var feittut. Da gjekk kongen bortit og la eit link- lede over hanken og gapte over, og s i gjekk han ti1 hmgsetet. Men ingen av dei likte seg (Soga orn Hikon den Gode, kap. 17).

Kongen mitte gje opp kristningsprosjektet for i berga kongs- makta. Han dmydde av siret han fekk i slaget ved Fitjar og vart haug- lagd. Bmndene viste han ti1 Valhall, og 0yvind Skaldespille dikta eit kvede om korleis han vart lnotteken der. Det gjekk ikkje med kom-

prolniss og med det gode. Ganske annleis handfast gjekk den andre vikingkongen fram, Olav

-

Tlyggvason. Han hadde vore p i herjingsferd i England og Frankrike

NORSKTIDSSKRIFT FOR hllSION 311995 117

og var blitt dmypt. S i skulle han heim og hadde den nye trua rned seg

-

og let den fyrste messa lesa ved Mosterhamn.

Men fmr han kom s i langt, prmvde han seg med kristning da han

~nellomlanda p i Orknmyane. Snorre fortel at jarlen der, Sigurd, kom og ville rmda ~ n e d kongen, og dei hadde ikkje tala lenge fmr kongen sa at jarlen skulle la seg dmype, og like eins folket hans, eller s i day straks p i flekken; kongen sa han ville fare med eld og oske over myane og leggja landet i myde om ikkje folket tok imot kristendomen. Sileis stelt som jarlen var, valde han i la seg dmype, og s i vart han dmypt, med alt det folket som var der hos han.

Sidan svor jarlen eiden sin ti1 kongen og vart hans mann .... (Soga om Olav Tryggvason, kap. 47)

Men korleis skulle no kongen Vera tlygg p i at jarlen av Orknmy- ane heldt fast ved kongetruskapen og kristendomen og ikkje blota ti1 Odin og Tor straks kongen var Ute av syne? Olav visste rid. Jarlen

"gav han son sin ti1 gissel. Sonen heitte Kvelp eller Hunde, og Olav hadde han med seg ti1 Noreg. (s.s.).

Og slik vart metoden: Olav drag nordetter kysten med heren sin og kravde at folket skulle la seg dmypa. Hadde han militzrt overtak, tvinga han dei ti1 d i p . Var bmndene sterkare, veik han unna. P i Fro- statinget tnmtte bmndene o p p s i mange og s i vel v z p n a at han mitte s l i retrett og gje seg. Men han fekk dei ti1 eit nytt mmte - p i Mzre.

Kongen heldt gjestebod der og no hadde han militzrt overtak. Han tala ti1 dei og minte dei om at dei p i Frostatinget hadde kravd at han skulle blote. Og no ville han gjera det ti1 gagns

-

og blote folk, folk av gjzvaste slag, ikkje gctrzelar og skarvarn. S i rekna han o p p rned narnn dei elve fremste hovdingane i Trmndelag son1 han hadde tned seg i gjestebodet. Dei ville han gje ti1 gudane, sa han. No s i g bmn- dene at makta hadde snudd:

Men da bmndene s i g at dei ikkje hadde folk nok ti1 i slist med kongen, bad dei o m fred og let kongen r i som han ville i denne saka. Dei vart forlikte sileis at alle bmndene som var komne dit, let seg dmype og gjorde for kongen eiden sin p i at dei skulle halde seg ti1 den rette trua og slutte tned all blotskap (Soga om Olav Tryggvason, kap. 68).

Og sotn pant p i at trusskiftet skulle bli varig, heldt kongen stor- tnennene p i plass ved bordet ,,like ti1 dei gav smnene eller brmrne sine eller andre nzere frendar som gislar ti1 kongen.~

138 ^NORSK TIDSSKRIFT FOR MISJON 311995

Og slik for han vidare, kristna landskap etter landskap, og drog med seg ein aukande gisselflokk som pant p i den nye trua etter som kristninga gjekk fram.

Lukkast han? Neppe. Etter han fall ved slaget ved Svolder, fall tm- leg svzrt mange tilbake ti1 dei gamle gudane, sjmlv om kristendomen nok slo rot p i Vestlandet.

Men s i tok den tredje vikingkongen fatt, Olav Haraldsson, med same mmnsteret da han steig iland f r i vikingferd og skulle reisa sitt rikskongedmme. Han for over landet med hermakt og tvang bmndene under seg og gav dei valet mellom dmd og d i p : Dei fekk dmypa seg og gje han smnene som gislar ^- eller mmta han i slag og f i bygda brend. Det var hardt stundom, jamvel for Olav: "Det er skade at ein skal brenna ei s i fager bygd-, klaga kongen da han kom over fjellet ti1 Lom f r i Lesja og sag ut over dalen p i nordsida av Ottavatnet (Soga om Olav den Heilage, kap. 111).

I grunnen mislukkast ogsi han

-

s i lenge han levde. Fyrst etter nededaget p i Stiklestad - og daden, skjedde miraklet: Vikingkongen vart den heilage martyr som vart reist o p p ti1 nytt liv sorn Rexperpe-

tuus Norvegiae, Noregs evige konge - og rydde eit ram for kristendo- men i folkehug og menneskesinn. Mykje tyder p i at Stiklestad vart vendepunktet, det rmynlege trusskiftet i sinn og kultur. Det er ved martyren kristendomen sigrar og grip hjarto, ikkje ved militazr makt.

Kva var det vikingkongane s i g i den d i p e n dei tok ute?

Vikingane braut o p p f r i ein stadbunden kultur med ei tru som var sterkt bunden ti1 ztta, bygda og miljmet der. Dei mmtte ein annan kultur Ute. Katedralar, messer, prosesjonar og kunnskap gjorde inn- trykk. Dei var p i ein annan Guds omride, og denne guden s i g ut ti1 i Vera mektigare. Skulle dei skapa eit rike heime, var det godt i ha den sterkaste guden med seg.

Eldre forsking meinte at den heimlege religion var i opplmysing.

Nyare forsking har funne mykje vitalitet i isatru og fruktbarkultus og fedradyrking i bondesamfunnet. Og motstanden mot kristendomen var ternmeleg hardsett, om vi skal tru sogene.

Kvifor tok vikingkongane denne kostbare konflikten?

Ein vanleg teori er at den gamle trua mitte brytast ned om riks- kongedfimet skulle bli stabilt. Den gamle trua var stadbunden og sterkt knytta ti1 det gamle zttesamfunnet. Kultstaden var storstova ti1 den lokale hovdingen - eller han bygde hov p i heimegarden og samla bmndene der ti1 bloting. Hovdingen var sjalv kultleiar. Og n i r han dmydde, vart han gravlagd, haugfmrd, p i garden tilliks med forfe- drane og verna garden. Dei dmde og dei levande var saman om det.

Den gamle trua gjorde zttesamfunnet og hovdingveldet truverdig

NORSK TlDSSKRlfl FOR hllSJON 311995 139

- legitimerte det. Hovdingen hadde ingen over seg utan Odin og Tor som hjelpte han mot alle slag fiendar. Det var berre militzr overmakt som kunne tvinga han ti1 i underkasta seg, betala skatt, tena ein annan herre. Den gamle trua gav ikkje noko godt .limb$ ti1 i binda saman bygdene i eit stmrre rike.

For den vikingkonge soln kom heim lned alnbisjonar om eit riks- kongedmme og ville undertvinga eit stridbart aristokrati, kunne den nye religionen gje betre hjelp enn den gamle. Det hadde tleire grunnar:

- H e r var det eit eige presteskap som stod for kulten, uavhengig av det lokale aristokratiet. Kongane bygde kyrkjer og sette prestar, les vi jamt om, o g s i her p i Moster. Slik vart hovdingveldet svekka.

- Alle skulle gravleggjast p i kyrkjegarden. Dei dmde vart skilde fri dei levande. Ogsa det kunne minka styrken i zttesamfunnet.

- Seinare vart det ved kongens hjelp bygd o p p ein kyrkjeleg riksor- ganisasjon lned prestar, prestegjeld, hovudkyrkjer, tridjungkyrkjer osv. Dette vart eit administrativt apparat som ogsi kongen kunne utvikla statslnakt p i grunnlag av.

- Og kristendomen gav ein felles ideologi for lieile riket sorn kunne lima det saman og legitilnera kongens llerrevelde. Han var '~Konge av Guds nide., rex iustus, rettferdig konge etter Guds vilje. Bmn- dene skulle lyda han, ikkje berre fordi han hadde fysisk overmakt, Inen fordi det var Guds vilje. Og dei kunne bli straffa for ulydnad, ikkje berre i dette livet.

- Prestar og klosterfolk kunne skriua og driva administrasjon.

Med andre ord: Kristninga gav ideologi ti1 rikssamlinga og lim ti1 samhaldet i riket. Rikssamlinga vart niisjonstrategi: Bispar og prestar fylgde lned kongane.

Korleis vart kuJturm@tet?Korleis endra livsformene seg? Ein ny kultus vart innfmrd. Den galnle vart forboden. Det vart bygt kyrkjer ~ n e d eit profesjonelt presteskap. Gradvis vart religionen skild fri ztta og det lokale, sorn eit ,,offentleg system. lned lojalitet ti1 konge og hirdbisp, ein gryande riksinstitusjon.

Livet vart ordna i eit lnmnster av lieilage stader (kyrkjer og kyrkjegard) og heilage tides: Arbeidet skulle kvila kvar sjuande dag fri non laurdag ti1 haneotta mindagsnatta. Det skulle heita asundag. =Di skal ein ikkje arbeida, fanga korkje fisk eller fugl, vinna korkje p4 iker eller eng.2, Og det vart innfmrt ei rad andre helgedagar, dei store kristne hmgtidene og ei rad helgen~~~esser ~ n e d arbeidsforbod. Da skulle prestane skjera krossar og senda dei kring ti1 ,,kvart hus med tykande ire,, og salnla folket ti1 gudsteneste. Fredagen skulle vera fastedag. Da skulle det ikkje etast kjmt.

Nyfmdde born skulle ikkje lenger setjast ut i skogen, s i sant dei

140 NORSK TIDSSKRIFT FOR MISJOX 311995

ikkje var svzrt vanskapte. Ekteskap vart langt p i veg uopplmyselege og kvar mann skulle berre ha ei kone.

Det vart mange kompromiss med det gamle kulturmmnsteret. Ga~nle heidne festar vali olngjorde og mlet skulle no bryggjast og signast ti1 Krist og Sankta Maria. Og det i store rnengder fleire gonger om iret, samberingsml med ein mzle malt for kvar bonde og ein mzle for kona hans. Den som ikkje bryggja laut hetala hot ti1 biskopen.

Den nye skikken fekk eit sasrleg mytisk g~unnlag, lokalisert ti1 Moster: Da Olav Tlyggvason var p i veg over havet vest for Moster, kom den heilage Martin av Tour ti1 han i draume og sa at den skik- ken at dei gav salnberingsmlet ti1 Tor, Odin og andre z s e r skulle kongen venda s i dei drakk ti1 Martins minne, fortel Agrip. Martins- messe kom istaden for den g a ~ n l e heidne haustfesten.

Trxlehaldet vart ikkje avskipa, men redusert gradvis. Kvart i r skulle ein trxl frikjmpast i k v a ~ t fylke.

Eldre forskarar skilde gjerne mellom eit kultskifte som gjekk fort, eit sedskifte som gjekk seinare, og eit trusskifte som tok mykje tid.

Slikt er vanskeleg i koma etter med empirisk materiale.

Det er ein tendens i nyare forsking ti1 i hevda at kvinna stod ster- kare i den gamle trua enn i den nye. Noko kan det vera i det: Den gamle trua hadde innslag av fruktbarheitskult, og det blir lite frukt- barheit utan kvinner. Men det var no verkeleg ein lnachokultur lned dyrking av styrke, vald og dei verste ~nannsdygder soln ridde. Sigrid Storride, som let s l i ihel friaren med heile hans fylgje, sidan ho venta p i ein betre, er eit serrnerkt kvinneideal. Ei anna sak er at dette vel neppe endra seg mykje lned kristninga sjmlv om Maria mmy var eit anna kvinnebilete som kanskje er i fmretrekka.

Kristendomen slo likevel rot i sinn og itferd etter kvart, mest etter Olavs fall. Eit vitnemil om det er kyrkja som jordeigar i hmgmellom- alderen med omlag 40% av jorda

-

mykje motteke gjennoln votivgi- ver, testalnentariske giver, bmter m.v. Olavskulten kom ti1 i binda folk ti1 kyrkja med sterkare kjensleband. Gjennom den vart ogsi Trondheim pilgrimsmil og bunden inn i det europeiske nettverket av pilgrimsstader lned vandringar som hundretusenvis av menneske la ut p i . Kristendolnen vart det sterke band ti1 europeisk kultur.

No vart det konfliktar ut over i hmgmellomalderen mellom geist- lege og konge, under borgarkrigane blanda kyrkja seg i politikk, og Sverre .take Roma midt i m o t . ~ Kongen hadde etter kvart bygd o p p sitt eige hirdaristokrati, medan kyrkja fekk seg geistlege stormenn og kyrkjeprovins med erkebiskop f r i 1152, og vart meir uavhengig. Men p i lengre sikt vart det likevel konge og kyrkje som i sarnvirke ut over i hmg- og seinmellomalder organiserte samfunnet. Kyrkja med-

NORSK TIDSSKRIFT FOR AllSJON 3 1 1 9 5 141

verka saleis ti1 i styrkja atvekongedmmet og skapa einekongedmmet.

Og kongen sikra kyrkja sine eigedomar som etter kvart vart store.

Kyrkja var - ikkje minst med klostera

-

ein europeisk institusjon som gav autoritet og opna for impulsar utanfri, samtidig som ho vart ein viktig stmtte for ein norsk politisk riksorganisasjon.

Kva slag kristendom vart det av denne kulturkonteksten?

Det var ein kristendom som var innfmrd ovanfra - ved tvang. Han vart forvalta av eit hierarki som vart meir og meir sentralisert, dels i allianse med kongen, dels ti1 Roma. Retten for kyrkjeeigaren ti1 i kalla prest vart borte. Kulturkonteksten gav kristendomen eit sterkt preg av lydnad, med kontroll ovanfri

.

Kyrkja vart ein herskereiskap, ei mverheitskyrkje.

I s i mite var kyrkja svxrt ulik den gamle kulten som nok levde vidare i det lmynde og fann kamuflerte uttrykk i segner, eventyr og folkeviser.

Reformasjonen og enda meir einveldet fri 1660-ira kom ti1 i utvikla dette preget av mverheitskristendom enda sterkare. Kongen sette seg i pavens stad som mvste biskop, herre over b i d e verdsleg og geistleg embetsverk.

Reformasjonen var ei hard pikjenning for kristendomen i dette lan- det. Det meste av presteskapet vart jaga. Enda p i slutten av 1600-talet var det berre omlag 250 sekulzrgeistlege i landet - mot over 1000 i seinmellomalderen. Skikkar og riter som stimulerte oppleving og fan- tasi og bileta som tala ti1 hjarto vart knuste. Folk hadde slett ikkje bede om nokon reformasjon. Det var eit reint politisk maktbod, eit overgrep, m i vi nok sanna idag. Folk protesterte og tok mykje av dei gamle skik- kane med seg heim og praktiserte dei i lmynd, t.d. gravskikkane.

Det lutherske religionsmonopolet vart i hundreara etter innprenta som vitalt for samhaldet i staten. Kyrkja var blitt statens religionsve- sen. Trua var ei statssak. A forsmma dei geistlege handlingar var kri- minelt

-

opprmr mot konge og Gud. A Vera borgar var det same som i Vera lutheranar. Religims dissens var forbode, ei gift det galdt i halda seg klar for kva pris som helst:

Den Religion skal i Kongens Riger og Lande aleene tilstzdis, som overens kommer lned den Hellige Bibelske Skrift, den Apostoliske, Niczniske og Athanasii Symbolis, og den uforandrede Aar et tusind fem hundrede og tredive overgiven Augsburgiske Bekien- delse og Lutheri liden Cathechismo. (Norske Lov 2-11,

Einveldet dreiv mverheitskyrkja ut i det ekstreme. A hevda ei anna t ~ u var forbunde med den strengaste straff, ,divs fortabelse,,. Det galdt ikkje berre "papistiske Geistlige Personern, men "iligemaade skulle under samme Straf alle andre s ~ r l i g e Samqvemme ti1 nogen anden

142 ^NORSK T T D S S K U ~ FOR M~SJON 311995

Religions Qvelse, eller Prxdiken

(...I

vxre afskaffede,' (Norske Lov 6- 1-3), det vil seia alle andre enn den evangelisk lutherske statsreligion.

Dip, altergang, konfirmasjon, jamvel kyrkjegang, var pibode ved lov.

Med statspietismen p i 1700-talet vart dette enda sterkare innarbeidd, gjennom den religionsskulen som vart bygd opp kring Pontoppidan.

Opprmret kom for alvor med Hans Nielsen Hauge

-

etter at Strile- krigen var fullfmrd og Kristian Lofthus var nedkjempa. Men etter seks i r s opprmr med Hauge p i vandring gjennom landet

-

ei fantastisk religims folkereisning ^- der presteskapet samla vart stempla med dyrets merke og innmeldt i Satans synagoge av Hauge i preike etter preike, vart han sett i slaveri ti1 helsa og opprmrsviljen var knekt s i han bmygde seg. I testamentet ti1 sine venner bad han alle sine om i vera lydige og underordna seg embetet.

Truleg var ogsi eidsvollsmennene skrzmde av Haugermrsla. Dei vedtok verdens friaste forfatning med roysterett for alle bmnder, fol- kesuverenitet og fridomar p i rekke, men religionsfridomen strauk dei av grunnlova i siste liten. Motet svikta truleg.

Da s i den endelege oppgjerd om det folkelege demokrati og parla- mentarisme kom i 1880-ira, stod p i ny presteskapet og det meste av kyrkja imot og forsmkte forsvara det gamle hierarkiske mverheitssamfunn som kyrkja hadde tent s i lenge: "Opraabet ti1 Kristendommens venner".

Deler av lekmannswrsla slo lag med Venstre i den striden, men nmlande - i truskap mot Hauges testamente, men langt f r i Hauges opprmr. Hans kvinnesyn hadde dei forlengst glmymt og kultur vart eit trugande ord etter det moderne gjennombrot og Kiellandsaka. Heilt o p p ti1 1950-ira var teateret, fela, film og romanar tvilsamt i seg sjmlv, saerleg p i desse kantar. "Forteljingar', kunne g i .

Vi fekk altsi eit underleg og seigliva og ulykkeleg skilje mellom folkeleg kristendom og kultur, sorn Svein Tindberg no held den endelege gravtalen over med si lesing av Markus-evangeliet f r i sce- nen, Det norske teatrets store og uventa suksess i i r . Eg er styremed- lem i det teatret, og at evangelisten Markus skulle berga budsjettba- lansen var meir enn eg viga ta med i kveldsbmna for nynorskteatret!

Kva har denne kulturelle kontekst gjort med kristendomen

-

evange- liet p i norsk grunn? Etter kvart har kyrkja viga ta menneskeverdet p i alvor, tala om menneskerettar som kristne rettar, sji at dei er ein konse- kvens av Guds kjxrleik, at vi er skapte i hans bilete med evig verdi. Men det tok tid, og andre mitte minna oss p i det. Tilpasning ti1 utviklinga?

Kanskje. Okkupasjonsira vart ein stolt periode som laerte oss mykje.

Men den kulturelle kontekst har og lagt p i kyrkja ei tung bmr

-

at

-

kyrkja gjennom heile v i r historie har vore ei overheitskyrkje: Arven fri vikingkongane med sitt rikssamlingsprosjekt, f r i reformasjonen

NOFSKnDSSlauFT FOR MISJON 311995 143

og einveldets hierarkiske einskapsprosjekt, statspietismens disipline- ring med lovbunden kultus og kultusdeltaking. Den konfesjonelle

einskap skulle verna staten mot opprmr og anarki. ^{- - - - - - - - - - -} Kyrkja - szrleg dei nye lekmannsorganisasjonane - vende seg ti1

menneska i den tredje verda med misjon og omsorg lenge f0r andre i samfunnet sag anna enn ville dyr og ville menneske der. Den ;era skal vi ta. Men i lesa gamle misjonsblad

-

som heldigvis berre gjev ein del av biletet - er ikkje alltid oppbyggeleg om ein er p i leit etter vyrdnad for framand kultur, Qverheitspreget kunne merkast her og -

med lydnad ogsi mot koloniherrar.

Kyrkja vende seg ti1 dei fattige da den industrielle revolusjon sette inn

-

og bmygde seg ned med diakonal hjelp. Men ho var ikkje dei fattiges kyrkje, dei undertryktes kyrkje, dei diskriminerte minoritetars kyrkje som gav vern mot makta. Eit kvart opprmr fri dei marginaliserte har i kyrkja - eg talar om mi kyrkje, den evangelisk lutherske - mmtt ein mot- standar som har snakka folk ti1 orden p i den etablerte makts vegner.

Gong p i gong tok det same seg o p p att i litt ulike former:

Det liberale demokrati mmtte embetskyrkja som motstandar ^- ein bastion for det gamle elitesamfunn. Demokratiet var mot skaparord- ninga. Kongen hadde si makt av Guds nide. Folket skulle Vera underdanig.

Kvinnermrsla i farre hundreir mmtte embetskyrkja som motstandar og vart trakka pa: Likestilling var mot skaparordninga, anten det galdt stemmerett i stat og kommune eller adgang ti1 kyrkjeembete.

Lekmannsrmrsla var ikkje betre - Hauge hadde dei glmymt.

Arbeidarklassens opprmr mmtte embetskyrkja som motstandar: Den gamle sosiale orden var sjmlve skaparordninga som kyrkja kjende seg kalla ti1 i forsvara. Arbeidarane vart trakka p i . Dei skulle lyda og iallfall ikkje streika.

Og i dag, kven er det som blir trakka p i idag med skaparordninga som jernsko-hel?

Dette har blitt ei kritisk oppgjerd. Det bmr Vera med i eit jubileum der det iallfall ikkje har mangla sjmlvros. Vi treng oppgjerda fordi vi gar inn i ein ny kultursituasjon der internasjonalisering og innvan- dring og sekularisering utfordrar oss. Vi m i leita oss fram i ein van- skelegare kontekst. Vi har kjeldene i trua

-

ti1 frelse, ti1 frigjering, menneskeverd, likeverd, kjzrleik og solidaritet over landegrenser

-

og ansvar for skaparverket, kjelder ti1 i Vera kyrkje, Guds nznrere i dette landet. Vi har ein arv f r i Haugermrsla som g i r p i tvers av det

hierarkiske, og som subkulturar og grupper og minoritetar har teke

-

vare p i . Framfor den mkologiske krisa f i r orda om <'Gudsfrykt med N0isomhed. nytt profetisk innhald. Kanskje vil mmta med andre kul-

144 NOKSK TIDSSKRIR FOR ~ I I S J O N 31,995

turar og kristendom f r i andre kulturar tina der det framleis er is.

Kanskje has vi soln rnisjonsland planta nolto ute son1 has vakse ti1

lnedisinplanter for oss sjmlve, soln kan lasra oss noko om i vera dei ^{~ - - - -} fattiges kyrkje, om solidaritet rned undertrykte, med minoritetar. Og

heldigvis skjer det mykje godt ^- i ei opnare og friare kyrkje enn for tjue, tretti i s sidan. Men det er s i tungt i lasra, sasrleg at forandring er nmdvendig og at samtalen kan vera ti1 hjelp n i r vi ser ulikt fordi vi ser stykkevis s i lenge vi er her p i jorda. Kanskje er vi i ferd med i gjera kyrkja fri fri ein tung arv fri vir kulturelle og politiske kontekst i historia: Kyrkjeasylet var vel det fyrste ekselnplet i fredstid p i at store deler av kyrkja viga protesten p i vegner av dei lnakteslause mot makta. Og eit lmfterikt dome. Men eg trur at overheits- og lyd- nadsarven er s i sterk i oss at vi fralnleis iblant m i spmrja oss sjolve:

Has Jesus verkeleg stitt opp, eller lever vi fralnleis under lova?

Kyrkjehistorie er eit umiteleg interessant fag

-

s i lenge ein kan halda fagleg avstand. Men det blir eit emne med mykje smerte n i r det blir "vi; " u i r kyrkje. Kor mykje finn vi att av den fattige fiskar- flokk kring frelsaren i Galilea? Det som gjev smerte fell sterkt i augo

- ikkje ti1 triumf og h i n over farne tiders kristne

-

men ti1 uro over oss sjolve: Korleis vil vi ta oss ut for dei sorn ser p i oss fri ei ukjend framtid - kor nlykje smerte vil dei kjenna?

Berge Fun-e, f. 1937, cand. philol. 1968, professor i Trornso (historic), senere i Oslo (teologi). En rekke politiske, kirkelig og kulturelle verT.

Gospel and culture:

From the time of Christianization to modern times

The paper, delivered at a seminar on ',Gospel and Culture,, in connec- tion with the celebration of the 1000th anniversaly of the church in Norway, is priniarily a historical sketch describing some dominant trends in the relationship between gospel and culture. The introduc- tion of Christianity brought about changes in the Norwegian culture, but Norwegian traditions coloured the religious life of the church as well. A particular emphasis is put upon the consistent tendency of regarding the church an institution serving the authorities: the heritage of the viking kings with their ambition of national unification, the hie- rarchical unification project of the Reformation and the absolute monarchy, the coerced cultus of state pietism, etc. In rnodern history sinlilar trends have resulted in church opposition to liberal democracy, the labour movement, and the women's movement. In conclusion the author indicates potential changes, and suggests that perhaps the con- tact with the churches in the third world nlay teach important lessons.