Nr., 4 Arkeologisk tidsskrift 1968
'fortidens
arkeologer'
z
JAKOB RUDOLF KEYSER (1803-64) var f<;Drst og fremst historiker og regnes som skaperen av den s. k. "norske historiske skole". Han hadde studert nor- r<;~>nt sprog på Island i vel to år, og var selv den f<;Drste som underviste i dette emne på universitet. P.A. Munch var Keysers elev og senere en nær Tned- arbeider av han1. Sarnmen utga de "Norges gamle Love"' etter et inngående studiurn a.v de gainle norske lovhåndskriftene. Keysers gode kjennskap til det norr<;Dne sprog satte harD istand til å bygge på det litterære rnateriale av sagaer og dokumenter i sin historiske forskning som få hadde kunnet tidligere.
I 1810 hadde Selskabet for Norges Vel oppnevnt en antikvitetskommisjon, og i 1817 ble en liten og uensartet samling overlatt Universitetet. I 1828, sarnme året som Keyser begynte sine forelesninger i historie og statistikk "med frem- deles Forpligtelser især at foredrage Fædrelandets Historie, dets Oldsprog og Antiquiteter", ble han overlatt styringen av den oldsaksamling som Sel- skabet for Norges Vel hadde grunnlagt.
Keyser ordnet og katalogiserte samlingene etter det nye treperiode- systemet som dansken Chr. J Thomsen noen år tidligere hadde innf<;Drt i Nationalmuseet i K<;~>benhavn. Fra 1829 fikk studerende og publikum adgang til samlingene.
Keyser, som i 1837 ble utnevnt til professor, gjorde oldsaksamlingen til et virkdig videnskapelig hjelpemiddel, og selv st<;~>tter han seg til dette materialet i sin avhandling fra 1839 "Om Nordmændenes Herkomst og Folke- Slægtskab".
Her dro han nvtte av treperiode-inndelingen og opptok svensken S. Nilssons for- klaring av skiftningene fra stein til kobber og så til jern som uttrykk for rase- skifte. Han kom her også med sin teori om at det norske folk var innvandret fra nord, men han manglet for mye arkeologisk materiale og kunnskaper til sin bevisf<;Drsel.
Ellers har Keysers arkeologiske videnskapelige virksomhet ikke strukket seg særlig langt sammenlignet med hans h•.storiske forskningsinnsats. I Annaler for nordisk Oldkyndighed 1836-37 finne:: Geget verdifulle "Beskrivelse over tvende Fund paa Ringerige i Norge a.f Olds, fra Hedenskabets siste periode".
Det er de rike romertidsfunnene fra V ei en og c :rang i Nord er hov som her er beskrevet, I denne lille omtalen gir han en meget inngående beskrivelse av funnene som må sies å være sjelden for datiden, men dog typisk for en mann 1-ned sterk pliktf<;Dlelse, med presise formuleringer, - den strenge systematiker Rudolf Keys er.
Egil Mikkelsen FORSIDEN viser en gullgubbe fra Hauge, Klepp, Rogaland. De norske gull- gubber antas å tilhØre vikingtid. Motivet, en mann og en kvinne vendt mot hverandre i profil, er muligens jotunkvinnen Gerd og guden Frøy som 1-nøtes iden hellige lunden Barri.
fJ.tSTNIN G SBYN VID fKETORP
PA ØlAND
J sanlb::tnd 1ned :::ttt professor 1\!LJ.rtE:_:n Stenbcrger fpretog en kartering av Ølanc!s lornbargar 1931 unc!ersrktes också en husgn•ncl i Eketorps borg, som ,'ir bel::tgen r Gr::tsgJrc!s sn p"1 src!ra Ølancl, N:igot s'1kert svar p1 borgvns ålder kunde inte denna lilla undersøkning ge, n1en den visade sig inneslut;1 ett anscnligt kulturlager rncd en 111-j_ngd lprern-11 De bestod fra.1nsL d', \'ctnligCl bruksf)C)rern.:ll, so1n ~l. a knivar. spikar, nitar, nålar och kani'1l<lr. Dcs::)a kunde haniy)ras till sen viking<J.tid och tidlig nF·dvltid. Det var n1~111ngcn :ttt gr~vningen skulle återupptas och utvccklas vida re inon1 en ndra iran1tid, nrt_•n av olika anleclningar korn elet att dr$)jct '1ncla lill SOn1illaren 1964
D;::~ påb9rjacles under professor fviårten StenbcrgL~rs ledning en ~ndersp~~111ng L
større skala, som sedc-m fortgiitt under somrarna 1965, 1966, l9n' uch 1968.
Under dessa perioder ha1· en stor n1.'::i.ngd drkenloger frcin de skandinC.t\.iska lanc!crna och ett flertal andra europeiska lander samt fr'tn USA och Canada mec!verkat. Sanotic!igt har osteologiska uncl<ersøkningar unucr ledning ~V fil.
Iie. Hans Sellstedt utfrrts p/i platscn.
Borgen utg$)rs av en i eld narmaste '· irkC'lrund intill 2m hpg och 5 m bred kalkstensmur rnec! en c!iarn. av ca 80 m. Ca 10m utanfpr c!cnna kan man skønja reste rna av en ytt re nl.'~r" Till b:::>rgen har pitrdffats två ing .. r gar - en i src!cr och en i norr. Hittills har frilagts ca 3/4 av arealen inom ''orgm·_nen och darvid har tv,{ skilda bebyggelseniv&er kunnat urskiljas. Den pvre nivå.n, som med hJalp av fynden kan date ras till sen vikingatic! och tidlig rTredcltic!, ar starkt omrørc!, troligen beroende på att sten tagits darifrån før att anvanc!as fØr byggnac!s::tnc!arnål p:'l annat håll. Dock finns orprda rester av grunc!valar till små fyrkantiga hus, liksom :iven rester av eldst:J.der kan p1tr::tffas. Nl•en i stort sett :J.r c!enna bebyggelsenivå mycket svår att rekonstnrera samt att få någon klar helhetsbild ylver
Den undre bebyggelsenivån, tillhøranc!e folkvandringstic! och venc!eltid, består av rac!iellt från LorgnLLren utgående husgrunc!er. De har gemensamrna lång- sic!or octr enda kortsic!an utgøres av borgrnuren rned1n den andra n1ecl husens enda ingå.ngsØppning vetter rnot borgens indre. Sjulton såc!ana husgrunc!er har frarntagits och visat sig vara av ungefar sarn>n'L storlck - !angelen ~r ca 12m, bredden vid ingå.ngen ca 3, 5 m sarnt ingångens bredd ca no. Innanfør de fiesta ingångsØppningarna finns en upprest kalkstenshåll som tj:J.nat som trøs-
kel Husmurarna ::tr byggc!a i skalmursceknik, har en bredd som varierar
4
Eketorp.s borg,Ved krysset ble gullfunnet gjort.
Foto:Rune Hedgren.
mellan O, 8 - l, 2m och il.r p:'l sina håll upp till l m hj1iga. I en del hus finns stolphål eller underlagsstenar fjZir stolpar utefter b:'lda långsidorna samt eld- stiider mo.tt pJ. gol ven. I flertalet hus grunder finns vid ena långsidan bakugns- liknande kistor, och i ett pa.r fall ty eks byggnade rna ha var it avdelade i tv å rum genom en tvil.rgående vagg. Av vad man hittills kan se så fortsatter des- sa radiellahusgrunderutan avbrott langs hela ringnmren, men det ar dock en sak som framtiden får utvisa. Till denna bebyggelsenivå kan man också han- fjZira tolv hasgrunder som tagits fram i. borgens centrum. De ar byggda på samrna satt som de radiellt från borgmuren utgående husgrunderna, har samrna trapetsoida form och ungefar samJna storlek. De ar bela.gna i V
-Ø
riktning. Tre av dessa hus skiljer sig markant från de jZivriga genom att de har ingångsjlpp""ingarna belagna p:J. ena. lång.sidan. I de centrala husen ar i några fall golven delvis stenlagda. Det aT c'·r frågan om en mycket noggran- nt urtjlrd laggning med valtuktade kalkstensflisor. Kanske har dessa hus an- vants som kreaturs- och ekonomibyggnader. I tre husgrunder med till stjlrre delen stenlagda golv finns utefter båda långsidorna rester av från långsidorna vinkelrat utgående re sta kalkstensflisor - fyra .. stycken på varje sida - som troligen en gång var it b3.s fjlr kreatur.
Under de fem utgra.vningssa.songerna har gjorts ca 16000 fjlremålsfynd, av vilka de flesta h:J.rrjlr från den vikingatida-medeltida bebyggelsenivån.
5
• L ;;;;a 'fem
"Gullgubber" , folkevandringstid.
Fynden utg)brs, fraån b1da nivåerna., framst av vanliga, varda.gliga bruksf51're- n1ål, verktyg, smycken och vapen, men exklusivare fS)rem~il i den øvre nivcln tyder pc1 en valsituerad befolkning.
Från den folkvandringstida-vendeltida epe>ken har de av arkeologerna. så h)bgt va rderade fibulorna Iramkon1mit i ett l O -tal exem;ola r. Da ri bland mark s folk- vandringstida armbe>rstfibulor och enkla jarnfibulor, vendeltida. likarnvctde spannen, ett runt spanne samt ett kraftformat och ett n~bbformat spanne.
Samrna funktion som fibulorna har de många ornerade bronsnålarnil hilft. An- dra smtcken ar halsringar, parlor, tv:i guldfingerringar saYn<. en liten hast-
fig,~r av brons. Vackert ornerade kammar finns av b'tde {olkvandrings -och vendeltid'l. typer. Av h~sgeriid och redskap :1ar p;traffats knivar, S.:lX-J.r, ker- amik, vavtyngcl2r, slan:ltrisse>r, brynen och kvarnsten3.r, Vapenfynden ar få och består av jarn -och beap;lspetsar, spjutspds3.r samt bronsebeslag och jctr.n_ - och ~en.p~.lsp~=lsJ.r, spjutsp.-~tsar S3..mt brunsb~slag och j~rJ.1rtlttir till sk)b'.dlr. Incress3.nta ar fynden 3.V f)brkolna.d:l sadeskorn, S:)m vcs:n ··ilke.1 grøda som i,>reko:nmit s•nnt att rnan Lerc,tt maltdrycker har reda.n fylr l40J å.r sed3.n. Huvuddden a.v de:_ d.rterbara materialet ligger i senare delen .'tv fulk- vandringstid ·Jch tidl_gare delen ::!.V ven_d.eltid.
Viktigt ar det g"J.ldfynd, som påtraffades i b:Jrgen 1966. D2t inneh:l.ller de f)br- sta kand3. s.k. g"J.ldgubbar>1'l p:1 Øland. Dessutom a.r det en av de ytterst få Slkku-'ln\gt utgravd3. guld"skatterna." av de många kande_ bl. a. från Øland, Dep3.n, som består av 15 pressc,de guldbleck, n!J.gra bitar avs. k. ringguld sarnt en ten av brons, lå.g centralt på den )'\;=>;=>na platsen, som finns mellan den rediella husraden och mittkvarteret. Så nar som p'l. n:igot guldbleck låg samtliga f)bremål inuti ett slags kista byggd e_v res ta kalkstenshallar.
De 15 getldgub:O:nna ar pressade p'l. patris av mycket tunt guld':Jleck. Tre olika motiv fin'1s. De sju stprsta Llecken f)brc:si,:i,[er en man som står på tå..
Ansiktsdragen 'ir grova med ett m;rcket stort ylga, SDm ar rctat med en linje samman med profil och mun. Haka och nasa skjuter kraftigt fram. Håret faller mjukt )bver axlarna. M<Lnnen ar ifylrd en "palskappa" med krage(?).
6
o
Djurskulptur av b"n, med•eltid.
Dess3. bleck 'l.r ca 2, 5 cm J.ånga. Betydligt mindre 'l.r två bJeck med :~iknand•e mansfig·~r. De 'l.r inte langre 'l.n ca l, 5 c.m. Ansiktet ar bild.H p& s.:tmtna s'l.tt som på de st!l'rre m<ea d·2n:1e mans hir ar korta re. Han 'ir if!l'rd ·en lika- d:in jacka. H'l.ns fint sv'ingd.~ f!l'~:ter står mod :1ela foten på marken. Alla
d·2SS3.. bleck sakna.r kantm2-rkering ..:Jch .':Lr också varierat tillklipp:a. De sex :'lters':ående, l, 8 cm långa, avviker mycket. D·=ras m•:Jtiv ar en froCJ.~alt st'l.lld kvinna. Blecken, som har en halvrund avslu~ning up;:>till, begransa.s av en parlad kan':. Kvin'l.J.n•? an sikte ar p.'lronformat med pgon och ::1'l.sa ritade i en linje. Mnnn·en ar en c.cort fåra. Hon tycks vara kladd l en bårdprydd kjol utanpå vilken hon bar en mantel s0m faller ned på var sid.'J.. De två p:irlade ban:ien u::1.der ha.kan :zan tolkas so:n parlrad-2r. H•en:1es spetslga s:zor ar båda v'lnda åt h)lg·er.
Dateringen 0.n s3.dana guldbleck ar mycket omdLskuterad. De flesta fynden ar osakkunni.gt gjorda. och har otillfredsstallande fynd·3.ppgifter. Ave;< de sak- kunnigt utgravd.3. sakn.'tr ofta s'ikra samband cned d.~terbara fynd eller lager.
I Eketrops borg ar f!l'rh.'llland.ena b'i.ttre genom laget på d·et blåsiga alvaret.
M·,,Jlan de två bebyggels-eni.våerna, som n·,an n.'lmn's, har namligen bildats ett klart urslziljbart, sterilt, påblåst jordlager" Det råder ingen tvekan om att
galdgubbarna. hØr till d.en u:1dre och aldre bebyggelsen. Denna omfattar dock en stor del av folkvandrings -och vendeltiden, Vid en j~mf!l'relse med :bvriga g'-lldgubbefynd visar sig de ølandska vara mycket lika vissa g'-lldbleck, som påtraffats på Bornholm. Tyvarr d.r inget av dess.a s.akkunnigt framtaget och fynden. ~r mycket gamla. M,od tarL.ze på øvriga lØsfynd och eventuella gr~v
ningsfynd från dess-3. fyndplatser anses dock en datering till folkvandringstid som rimligast. - M.a "l kan •ej v.'J.nta sig att utan svårighet kunna precisera d.'J.t- eringen av guldgubbann i Eketops borg nd.rmare an vad deras lagertillh!l'rig- het anvis•3.r. Sannolikast ar dock den period di ~nn·'-l armhorstfibulor bars och d3. d·e førs ta vei:ldeltidsformeraa s 0m likarmade och krd.ftformade fibulor b:zlr- jat anvandas, d. v. s. den svårbed!l'mda !l'vergångstiden mellan folkvandringstid och vendeltid.
Bland fØremålen från d·en vikingatida.-medeltida epoken marks spi.kar, nitar, h!istskor och h!istskospm, knivar, skaror, liar, saxar av olika modeller,
7
Djurskulptur av ben, medeltid.
beslag :1v j~n1 o·:h l::lroets, b·1ltlås och nycklar vars skaft ~r linchde med [in silvertråd; vidare sp:nrar av olika typ•cr, betsel, nålar, sp'l.nnen av j~rn, brons, ten" ::>ch sclver. Pd.rlor av glasfluss, glas och b:irnsten ~r rikt rep- rc>senterade liks::>m ametister och berg.:Zristaller. Bland verktygen rnd.rks filar, borrar, hammare och skavjctrn. Ett stort antal pil -och annborst- spetsar. En liten skatt på 300 silverm 0mt prd.glade på Gotland and•er 1208- tal ing.1r i materialet liksom ett scprre antal spridda, d.'J.ribland ett par ar- abiska, det ena prctglat 899 e.Kr. Anmd.rkningsv~rt Cl.r det stora och rikt va rierande anta l ben-och hornfji\remål som komrnit i d'l.gen. Den kalk rika jord·en h.'l.r på ett utomord.entligt s::ttt konserverat o:h bevarat dess3. fpre- miil. Man kan gen-::>:n fyn::ien fplja arbetets gång från råmaterialet - ett d.lgh-::>ra - pver till ett grovt tillsc<u.ret hornstycke fram till slutprod·a:<:teH -
e11 vackert utsirad kam. K:1..m1nar finns i ett atal variationer, s3.vdl d;_lb- b<?lsidcga som en.kels'.d.ga mGd fodral av ben. Man har tillver.kat islctggar, vilka varit ett bra fd.rdc-nedel på den lilla sjji\n. :Oel~gen strax sy;der och pster om borgen. T'l.rningsspel och flpjttraktering var heller inga ovanligheter fØr b.::>rginvån3..rna. Sl~ndtrissor, s.k. vavkamrnar, nå.lar med vackert skulp-
terade huvuden li.ks::Jm verktyg fpr snoddslagning och nålar fpr nH.knytni.ng d.r ofta fprekommande i det rika benfpremålsmaterialet.
Ett exempd på h•CJrnsnidarnas skicklighet :tr fyra stycken små djurskulp- turer av ben. Två av dem fprest:tller liggande lejon, vars svans som av- slutas i en elegant tafs, går ned mellan djurets b3.kben och upp run~ låret.
D•c ji\vriga två figurerna d.r d::Jck svårare att best:tmma. En fprest:l.ller troli- gen e<J. lppande hund eller mØjligen kan :tven derHia vara ett lejon, medan ::len andra verkar vara en ren fantasifigur. Samtliga har varit dubbelbeslag med i det n'l.rmaste identiskt lika sidor fasthållna av 2-3 små bronsnitar. Figu- rerna ha.r troligen varit applicerade på ld.der eftersom fragmen': av d·et finns bevarat p3. en av skulpturerna .. Med hjd.lp av strategrafin i borgen kan de dat- e ras till l l 00-1200 -tal.
8
K;llturlagren ..1pp·visar d.ven en stor rikedJm på ben av s:lv~l m:innlskor som djur. De~ ;tr d'l. fr;tmst våra vanligaste husdjur såsom n?tkreatur, hast, får, svin, hund och katt. Fiske tycks ha bedrivits med framg.'ing, bl. a. har ben av torsk o:::h stør konstaterats. D;tremo~ har jakten haft en mera tillba.ka- skjuten st;tllning, end.~st ett fragment. av kronhjort och ett av gråsal føre- komrner.
D·en a rkitektoniska p can en, de s o li da och vd.lbyggd.~ h'J.s grunde rna och føre- målsbeståndet gØr att man 1tan tvekan kan s;tga att borgen har varit en be- f;tst by, som .'la.ft en fast bosattning und-er l;tngre p·:crioder. Men vilka har byggt den och bebo~t den under d·e olika perioclerna? Hen den inhemslca Ø- landska befolkningea sjalva uppfØrt detta byggnadsverk før att innanfØr dess
mllrar kunna b.:> sakrare och l;tttare kunna førsvare sig mo: sjØrØveri eller invasio,-,er, som under des sa tider fØretogs i stor skala i Ø3tersjØ\rakterna?
Varifrc'in och hur har de mottagit imp•1lser i fråga om hjggnadss;<eicket? H'lr borg2n ~~nder d·2n senare bebyggels-2epDk.en intagits av en grupp _-n,'1n~i.skor,
som koininit från sydØst och slagit sig ned h;tr fØr att anv;tnda. borgen som has och '.ltgångsp'.l"L'k:t før vidare anfall och sjørøveri mo': fastlandet?
- End'l.st en foresatt utgr;tvning av hela borgen kan ge oss svar på d·c:ssa v;tsenthga frågor!
Erik Wegraeus /Ulf Nasman
9
~~~~~~tl ~ b
ARKtolOGi.f
Med visse mellomrom h<;!>rer vi meldingar frå Sibir og Alaska om at dei der finn djupfrosne dyr frå forhistorisk tid. Til d<;!>mes er det fleire ganger funne nedfrossen mammut i str<;!>k der det er permanent tele i jorda (permafrost).
Til dagleg er vi vant med kj<;!>leskap og djupfrysar til konservering a'c mat- varer, og veit kor effektiv kulder er i så måte. At naturens storl~ lryseri verkar effektivt gjennom titusenvis av år, det vitnar dei sibirske rnarn- mutane om; dei er stundorn bevart rned hud og hår.
Vi har rett nok ingen ragget man>mut frå Norge til å utbasunere frostens glade bodskap for arkeologane. Men i fjellområda her tillands, over ca. 1600 m.o.h., ligg det sn<;!>fonner og brear som sjelden smeltar. l de i varme somrane 19 36- 37 smelta ein del slike fonner i Dovre- mnrådet monaleg inn. Da kom det oldsaker for dagen ; Jegrar og fjellfolk i Lesja og Oppdal fann att piler som jegrar i forhistorisk tid og mello1nalder hadde skote bort, og som sn<;!> og is hadde bevart. Til eit par piler finst enda styregj<;!>rene, heilt fine ! Ofte er pilespissane p[, plass i skafta. Pile- spissane er elles svært så vanlege oldsaker, men det er på ingen måte skafta.
A
'
l'1,'
' '
B
lO
Arkeologien filr stadig nye spesialfelt. I varme somrar b<t>r vi hugse denne sn<P- og is-arkeologien (eller skal vi seie glasial- arkeologien ? ) Truleg vil det koma fleire funn berre folk blir klar over at det er noe li leite etter.
Dette var tilfellet i Oppdal, der den f<Prste heile pila vart funnen i 1914. Somrane like f<t>r siste krigen kom den store funnmengda. Det var serleg fire mann som vart interessert i slike funn, og gjekk langs fonnene og leita opp piler. Til no er det frå Oppdal innkotne ca. 40 :okaft av langboge-piler, heile eller avbrotne.
Ca. l/3 av skafta har pilespiss sitjande i, og dei gjex det mogleg li datere dei ulike typane av skaft. (Derei6""
ein vil ofre tre skafta, kan ein jo ogsli få C- 14 dater- ingar). Dei eldste pilene er frå eldre jernalder, dei yngste frå mellomalder eller seinare.
Av armbrcpstpiler frå Oppdalsfjella er det 8. Tre av desse er butte piler til pelsdyrjakt, såkalla kolvar.
Sermerkt for dei alle er at dei er kortare, tyngre og kraftigare enn langbogepilene. Armbrcpst har vel vore brukt til jakt i dalbygdene frå sein mellomalder til ned på l 700-talet. - Det kan også nemnast at del av ein samans ett boge og eit ka ste spyd er funne.
- Utanfor Oppdal er det funne rninst 5 langbogepiler og 2 armbrcpstpiler·.
Dersom det kjem fleire funn fra fonnene, blir det kan- skje hcpve til li behandle funna meir metodisk. Det er ting som tyder på at det er ei form for stratigrafi og truleg meiningsfylte funnkombinasjonar i dei oldsak- fcprande fonnene. Er dette tilfelle, skulle det kanskje vera mogleg å koma fram til visse slutningar om klimatilhcpve i farne tider. Men fcpresetnaden for å nå slike resultat måtte vera at arkeolog og glasiolog sam- arbeidde om å underscpke funnstadene grundig.
A. Pilespiss av jern. B. Pilespiss av jern, med del av bjerkeskaftet sittende i. Begge er fra StorhØ, Dovrefjell. De dateres til Merovingertid.
l l
Når tregjenstandar f<fnst har smelta fram av den gamle sn<,'>en eller isen, blir dei som regel f<?rt med smeltevatnet ut på berr mark. Der rotnar dei lett i slam eller blir avbrotne mellom steinar. Derfor gjeld elet at clei blir funne straks clei smeltar uL
Det ville vera merkeleg om. clesse jaktminna skulle vera så sterkt konsen- trert til Dovre- området. H<)lgfjellsjakta har sikkert vare dr i vi i like stor utstrekning i Jotunheimen og på Hardangervidda. Truleg vil ein også gjera funn (to funn ligg rett nok f<Jlre clerifrå) når ein går langs ned smelta fonner ein varm sommardag og har augo med seg. Med eitt kan ein fa utruleg ferske bevis for at folk har fare h<?gt til fjells fcpr og, - i uminnc- lege tider.
Ocldrnunn Farbregd
ElT GRAVfUNN
fRA HARAM, SUNNMØRE
Den 12. august 1968 fekk Historisk museum i Bergen telefonmelding om eil funn som nett var kame fram på garden Haram i Haran1 prestegjeld, Sunn- mØre. Det var stykke av ein bronsekjel, ein gullring og ein romersk gull- mynt. Ein komstrakstil å tenkja på ei velkjend gruppe av serleg rike graver frå seinromersk tid og folkevandringstid pil Mcprekysten, og alt neste fcpremiddag var vi på plassen, til å ta hand om funna og gjera den ettergransking som var mogeleg. Det viste seg å vera eit av dei rikaste gravfunn som hittil er framkomne i Norcleuropa, og kjem truleg til il gå under namnet Haramfunnet i framtida.
Likesom somme andre serleg rike funn kom Haran1funnet fram ved ei til- feldig graving som også var <?ydeleggjande: med gravemaskin vart det grave eit ca. 3m vidt hol for ein septiktank, i tund på Arnfinngarden, som ligg på ei 2 m hcpg og ca. 20 m vid, runda h.pgning, som no viste seg å vera ei gravrcpys med tunnt jorcldekke. Fcpr jordskiftet låg alle husa til dei mange bruka på Haram i tett klynge rundt og til dels oppå rcpysa, og ingen tenkte vel anna enn at det var ein naturleg hump i lendet.
Gravemaskinen grov seg ned gjennom l
1/2
m jorclfri rcpys, stcpytte så på e1 svær, liggjande helle, som vart knust og teken opp stykkevis. Gra ving alZ
Gullarmring, 3fingerringer og ldobbeltbrakteat av gull.
gjekk så vidare i svartjord og småstein, ned til ca. 2m under overflata, og mykje av dei massane i holet som ikke vart gravne opp, vart grundig om- rota.
Nede i holet fann så eigaren, Andreas K. Haram, to i>andtak og litt av randa til eit bronsekjerald. Deretter sette han ned betongringane for sep- tiktanken. Det spurdest at han hadde funne desse bronsesakene, og ein av grannane, Harald Haram, fekk lov til å sjå orn der var meir å finna. Han fann ein fingerri'lgog ein dobbeltbrakteat av gull, og etter det kom telefonen i bruk. Same morgon som vi tok ut med fly frå Bergen, fann så eigaren ein armring og ein fingerring av gull, etter ei regnbye stakk dei så vidt fram i dungen av oppgraven stein og jord. I mellomtida hadde også Historisk muse- ums kontaktmann og gode medarbeidar, Petter Dyrkorn, samle opp nokre stykke av bronsekjerald, never og brende bein.
Ved ettergranskinga kunne vi konstatera at sj</Jlve grava var så godt som to- talt </Jydelagd, og med eit viktig unntak kom alle funn fram i oppgravne eller omgravne massar : tallause små bitar av bronsekaret, never, kol, brende bein, bj</Jrnekl</Jr, bi tar av ein beinkam, spelebrukker, smelta glas.
Grava hadde vare nedskoren i botnen under r</Jysa, den svære dekkhella, som var 2 m lang og l, l cm brei, lag i h</Jgd med r</Jysbotnen. Ca. 50 m under r</Jysbotnen fann vi ein ur</Jrd skalk av eit 3 til 5 cm tjukt, reint kollag, utan brende bein eller anna i. Der var brend småstein i kontakt med det, og det må skriva seg fra ei brenning på staden. Denne skalken av eit kolflak hadde ei kordelengd på ca l m, truleg må ein rekna med eit kolflak som har vare litt over l m i tverrmål, og det må skri va seg frå ei brenning i botnen av ei grop.
l 3
I massar som har vore fyllt·e attende i grava, ca. 30 cm inn frå det som var omrota av graven1askinen, 15-l 7 cm under rcpysbotnen, vart det ved etter- gravinga funne ein fingerring av gull in situ. I rcpysbotnnivå over han låg ei lita, tynn helle, ca. 30 cm i firkant, med urcprde steinar av rcpysa over.
U tan å gå meir i detalj skal eg så summer a opp det inntrykk ein måtte få av korleis sjcplve grava kan ha vore tilstellt:
Ei grop var graven ned i undergrunnen, 1;2 m djup og noko over l m vid.
botnen av den vart det gjort opp varme, så eit kolflak låg att. Opp& dette har dei så sett urna, eit stort romersk bronsefat, visseleg med brende bein og oldsaker i, og med einskilde kolbitar innblanda. Fatet har vore innpakka i ein skinnfeld med hil.ra inn mot fatet, han har ogsa vore bretta inn over kanten. Avtrykk av hil.r og einskilde smil. dottar av raudt hår i eiret på fatet syner dette. Rundt det heile har det vore pakka med never, n1en grava hadde ingen sidesteinar. Derimot er det mykje truleg at dei opp- gravne massane har vore fyllte tilbake rundt urna, og i samband med dette har den vesle gullringen vorte legd ned ute i kanten av gropa, og oppå fyll- massane her vart det så lagt ei lita helle.
Over gropa clles vart så den store og tunge dekkhella lagd ned, med endane har ho visseleg kvilt pil. rcpvsbotnen utanfor gropa, og den store rcpysa vart bygd over.
T llhcpva med den veslf' fingerringen krev ei forklilring, og det ein fyrst vil gj er a merksan1 på, er skilnaden i storleik p& de i store og den vesle ringen.
Dei to store finerringane kan berre ha vare barne av ein mann med meir enn vanleg tjukke fingar, medan den vesle ringen ma veraein kvinncring, som mannen ikkje ville fa inn pil. ytteste litlefingerled ein gong. Den ,·esle ringen hcpyrer såleis ikke til det personlege utstyret for den dcpde som nor- malt skal vera i grava, og slik han låg blant fyllmassane ved kanten av grava, med ei lita helle over, n1il. ein rekna med at han er int<,nsjonelt nedlagd. Eg skulle tru ein mil. sjil. han som eit personleg offer til den dcpde fril. ei kvinne, kanskje enkja, som kan ha stil.tt ved grava da massane vart fyllte tilbake rundt urna, drege ein ring av fingeren og stukke han ned her, og dekt over staden med den vesle hella. Eg kjenner ingen klår parallell til dette.
Dei einskilde sakene i funnet kan fortena noko serskild omtale, men C>an kan her ikkje verta uttcpmande :
Fat av bronse med to rcprlege henker, knust i tallause småbitar og kan ikkje setjast saman, men det kan rekonstruerast i teikning. Det har hatt ei brei, horisontalt utbretta rand med fortjukka kant, rett, bratt skril.dd vegg og flat botn. Diameteret over randa har vore ca. 53 cm, innvendig diameter oppe ca. 45 cm og ved botnen ca. 40 cm. Botnen har ein loddrett, l, 4 cm hcpg standring med ytre diameter 20 cm, han er laga ved at sjcplve botnen er bretta skarpt ned og oppatt til same nivå. Hcpgda på fatet fril. botn til rand har vore ca. 13 cm.
Henkene er stcpypte, il.ttekanta i tverr snitt, med vink la endar som går over i massive, runde augo. Dei er feste til randa med smidde lykkjer, dei to endane på lykkjene er smidde saman og fcprde gjennom eit hol i randa og klinka til ei lita rektangulær plate på undersida.
Randa er dekorert med ei rekkje innstempla bogar.
Nokon nær parallell til dette fatet kjenner eg ikkje. Det er like vel all grunn til å rekna med at det er romersk arbeid, og ein bcpr også koma i hug at det ligg fcpre så mykje mindre samanlikningsmateriale fra 4. hundreåret, jamfcprt med eldre deler av romartida. Hararnfatet bcpr truleg grupperast saman med eldre romerske fat med to rcprlege henker, og tcpr fcprebels sjil.ast som eit av
14
Fat av bronse.
dei y·ngste- og stcprste- av dei, fcpr dei sil.kalla kopti,;k~ fata dukkar opp i 6.
og 7. hundreil.ret pil. kontinentet og i England. Dei har ingen annan likskap med Haramfatet enn dei rcprlege benkene.
Sjcplve karforma ligg truleg ein stad mellom fatet i Avaldsnesfunnet, som har loddrett vegg og truleg har hatt noksil. flat botn, og eit fat fra 5. hundreil.ret, frå Hauge i Klepp, Rogaland, som har utbretta rand, bratt skril.dd vegg og markert overgang til botnen, som er noko nedskr<idd, og har ein lil.gt oppkvelvd omphalos i midten. Bil.de Avaldsnes- og Haugefatet er hengekar, med tre bereringar som er feste med beslag til karveggen. Bereringane pil. Avaldsnes- fatet har il.ttekanta tverrsnitt som benkene pil. Haramfatet.
Den breie, utbretta randa med fortjukka kant er eit sertrekk for Haramfatet, like eins randdekoren av innstempla bogar. Eit visst samsvar syner like vel buklerandfata fra folkevandringstida, som har ei relativ brei, utbretta rand med oppdrivne smil.buklar som dekor der Haratnfatet har sine innstempla bogar. Buklerandfata har ein runda karprofil, og er sil.ledes heilt ulike Haramfatet.
Smil. restar av glasbeger eller kanskje glasskil.l, knust og delvis smelta pil. lik- bålet. Det ligg fcpre litt av randa og kar veggen, men sil. deformert at ingen ting sikkert kan seiast om forma. Det er av gulkvitt glas med dekor av pil.- smelta blil.tt glas og inn slipte liner.
l 5
Armring av gull, lagd i spiral ein og ein halv omgang, av ein tein med rundt tverrsnitt, tunnast på midten og gradvis tjukkare mot endane, som er dekorerte med fem breiare vulstar vekslande med grupper av tre smale vulstar. Endane er konkave. Overflata på sj</Jlve ringen er merkeleg ru og ujamn, truleg etter st</Jypinga, uten noka avpussing etterpå. Ytre tverrmål er 14, 8- 15, l cm, vekta er 484 gram, fin leiken 18- 20 karat (gullsmed Homstvet).
Det finst ein del liknande ringar i Norden i funn frå seinromersk tid og folke- vandingstid. Det nærma ste d</Jrnet er ein ring frå Bremsnes i Kvernes, Nord- m</Jre, funnen sarnan med eit glasbeger med slipt dekor og eit bronsekar, som er tapt. Funnet vert datert til handre halvdel av 4. hundreåret. I skattefunn, der gamle og nyare saker ofte ligg om einannan, finn ein like vel slike ringar så seint som i 6. hundreåret, t.d. i eit funn frå Djurgårdsang, Vasterg<t>tland.
To fingerringar av gull, med plan innside og tre rundtlaupande rygger på utsida.
Den midtre ryggen er h</Jgare enn dei to på sidene, mellom ryggene og mellom sideryggene og ei smal kantlist er der grupper av fine rundtlaupande liner.
Begge ringane er lett koniske, indre diameter er 2, 2-2, 5 cm. Ytre diameter på begge er 3, 2 cm. Vekta er 58, 80 og 58, lO gram, finleiken 22, 2 karat (Kristen Michelsen).
Det er truleg dei tyngste f</Jrhistoriske fingerringane i landet.
Fingerring av gull, med plan innside og kvelvd utside, som er avgrensa med fine liner og ei smal kantlist. Indre diameter l, 8 cm, ytre diameter 2, 8 cm, vekt 19, 50 gram, finleik 22, 2 karat (Kr i sten Michelsen).
Alle tre fingerringar i Haramfunnet er visseleg nordisk arbeid. Stilistisk er der ein nær slektskap mellom dei store og den vesle ringen, runde rygger, kantlist og fine fylgjeliner, plan innside. Heilt nære parallellar til dei store ringane kjenner eg ikkje, men dei skal visseleg sjåast i samanheng med dei etter måten vanlege finerringane frå seinromersk tid og folkevandringstid med flat innside og to, tre eller fleire kvelvde ribber på utsida. Ringane i Haramfunnet skil seg frå vanlege trebandsringar fyrst og fremst med at den midtre ribba er breiare og h</Jgare enn dei to på sidene. Ringar med tre eller fleire ribber h</Jyrer fyrst og fremst heirne i 4. hundreåret, serleg siste delen, men eit par stykke ligg i funn frå folkevandringstida, så seint som i 6. hundreåret.
Dobbelbrakteat av gull, laga av to skiver av gullblekk som har vare pressa over myntbilete, lagde med baksidene mot einannan og haldne saman langs kanten med ein perla randtråd av gull. Ei hempe, laga av eit gullband med veks- lande breie og smale vulstar på langs, er bretta over kanten og når litt ned på sidene, så at endene dekkjer noko av bileta.
Begge brakteatbileta er romersk keisarportrett i profil med innskrift langs kanten, biletdiameteren er l, 8 cm, som svarar godt til romersk solidi. Det eine avtrykket er bra klårt og leseleg, det andre meir sl</Jra og utydeleg, ser leg når det gjeld innskrifta.
Det klåraste avtrykket har eit h</Jgrevendt keisarportrett, med diadem som ei dobbel perlera.d, avslutta i panna med ein stor rosett, og i nakken med hangande diadembandendar. Keisaren har Kappe, halden saman med eit
rundt spenne på h</Jgre skulder. Haka er utydeleg, nasetippen er litt skadd, men portrettet med den lange, hangande, nærast rette nasen, kan godt iden- tifiserast som Constantius Il, som ein da også finn i innskrifta. Innskrifta byrjar ved h</Jgre skulder, fylgjer kanten på bilete bak hovudet og held fram framfor andletet: DNCONSTANTIVSPFAVG : D (ominus) N (oster) CONSTANTIVS P (ius) F (elix) AYG (ustus). Pressmodellen må etter dette ha vare ein solidus, slegen for Constantius Il, i hans tid som keisar (augustus),
3 3 7- 6 O e. Kr.
16
Do':lbeltbrakteat av gull, med hempe.
Det andre avtrykket har venstrevendt keisarportrett, også med diadem som ei dobbel perlerekkje og diadembandendar i nakken. Venstre skulder syner kanten av eit romersk harnisk med hangande frynser, keisarkappa ligg oppå skuldra og over brystet, har skrå foller framme, som peikar mot eit rundt spenne pa h<Pgre sida. Av sj<Plve portrettet er auga, panna og nasen klårt kjennelege, men haka er ikkje komen fram på avtrykket. Innskrifta er ogsil.
sv?€'rt ufullkomen og vanskeleg å tyda, bortsett frå slutten, der det star AVC med relativt stor avstand mellom bokstavane. Byrjinga, like over h<Pgre s.kulder, er nokså sikkert DN, og den tredje eller fjerde bokstaven kan berre ve ra ein V . Med en plass der er framfor panna, ville ein få rom til VALENS, kanskje IVLIANVS. Den St</Jrre bokstavavstanden bak hovudet kan tyda på at heile namnet har statt framme, og ikkje vore delt, og VALENTINIANVS ville d.§. ikkje koma pa tale. Bak hovudet, framfor AVC, kan det berre ha stått eit par boks ta var, t.d. PF. Det trengst vida re arbeid til å samanlikna avtrykket med romersk solidi fra siste helvta av 4. hundreåret, og ein vil då visseleg få bestemt pressmodellen sikrare.
Vekta på dobbelbrakteaten er 5, lO gram, finleiken minimum Zl karat (Kristen Michelsen). Diameteren med randtråd er Z, O cno.
Samansett beinkam, berre sma restar til stades, av skjene med line- og punkt- sirkel- dekor, bi tar av mellom stykke og kan1tenn<er.
Spelebrikker av bein, to strykke til stad es, den eine litt ufullstendig, De i er runde, med relativt lågt kvelvd overside, plan underside 1ned innbora hol.
To smi\ bitar skinn, truleg av skinnfelden som urna hadde vore innpakka i.
Pii det eine stykket er litt av ein saum. Ein del hår, dels i smi\ dottar og dels lause, brune pii let, h</Jyrer visseleg til den same skinnfelden.
Femten brende bjprneklpr, hele og fragment.
Bjprkenever, ei mengd små bitar.
Trekol.
For dateringa av Haramfunnet gjev dobbelbrakteaten det beste haldepunkt. Det yngste av de to myntbileta det er teke avtrykk av, er det som det er vanske- legast ii bestemme. førebels vil ein rekna med at det har vore ein solidus for
anten Julian (360-63) eller Valens (364-78). Det gjev ein terminus ante guem non pii 360 eller 364. Venteleg er dobbelbrakteaten laga ein gong i
den seinare delen av 4. hundreåret. Bandtriiden pii han er litt sliten, men ikkje sii serleg mykje, og ei datering av grava til dei siste tiåra av 4. hundre- iiret, mogeleg sii seint som rundt 400, skulle vera sannsynleg. Dei andre sakene i funnet gjev ikkje stor rettleiing til ii presisera eller modifisera dateringa i noka leid. Bronsefatet er unikt, og har trekk som dels viser framover, dels bakover fri\ siste helvta av 4. hundreiiret. Bitane av Uber- fangglas er for små til å gje nærare haldepunkt, ringane går svært godt i 4. hundreiiret, serleg siste helvta og slutten av hundreiiret, men iblant har liknande ringar også synt i seinare funn.
17
KRJTTPIPER
Det er en utbredt oppfatning at krittpiper er gode ledetyper for etterre- formatorisk arkeologi. Imidlertid kan en ikke si at dette har vært vist i praksis her i Norge. Det kunne derfor ha interesse å se hva for eksempel pipene som ble funnet på "Loss en" i 1967 kan gi av holdepunkter (se A. E.
Christensen: "Lossen", en utgravning under vann. NICOLAY nr. l)
Krittpipene er en luksusartikkel som det er grunn til å tro var svært ut- bredt, og som har gjennomgått store forandringer helt fra de f<)lrste ble laget på slutten av 1500-tallet og til våre dager. En rnå gå ut fra at den enkelte pipe ikke hadde særlig lang levetid som forbruksartikkel. Det por<)lse godset absorberer raskt avfallsproduktene fra tobakksr<)lykningen, men godset blir også fort mettet slik at r.pykningen blir ubehagelig. De lange smekre pipene er også så skj.pre at risikoen for at de skal <)ldeleg- ges under bruk og transport er stor. Ovennevnte forhold gj.pr det sannsyn- lig at pipene tidlig er blitt kasserte og overlatt ettertiden. Ettersom en kan regne med kort brukstid og vel heller ikke noen særlig lang distribu- sjonstid, vil krittpiper gi muligheter til forholdsvis n.pyaktige dateringer hvis en kan tidfeste typene. Dette i motsetning til for eksempel mynter.
Til gjengjeld kan en ikke si at pipene gir like gode holdepunkter for på- visning av proveniens som myntene gir. Men en kan se en viss forskjell i typene fra de store produksjonssentra, se fig. l.
Med utarbeidelsen av denne artikkelen har det ikke vært tilgang til littera- tur som kunne gi en samlet oversikt over hva som er gjort for å få etablert en tilstrekkelig finstilt krittpipekronologi. Et ganske grundig arbeid er dog gjort med engelske piper, men hollandsk produksjon har bare vært tilgjengelig gjennom spredte småartikler. 'Det er grunn til å tro at en innsats på dette området vil være fruktbar.
På ne ste side er det satt opp en tabell over de karakteristika ved pipene fra "Los sen" som er ment å være relevante ved behandlingen av dette spesielle materialet. Pipehodets form er tatt med fordi dette er det vik-
18
tigste kriterium en har for datering og påvisning av proveniens. I enkelte tilfeller har en verkstedets stempel, oftest satt på pipehodets nakke (den siden som vender mot r<Pkeren), under pipehodet eller på knasten. Stem- pel på stilken er heller ikke sjelden. Der er også eksempler på at grupper av produsenter har hatt et felles stempel, som for eksempel Goudas by- våpen, dette ble etter l 740 brukt av medlemmene i byens pipemakerlaug.
Kvalitetsnwrking forekomrner også. Ved hjelp av stempler kan en altså lokalisere produksjonsstedet, men ikke alltid datere fordi stempler som var godt innarbeidet ofte gikk i arv. Ornan1entering av stilker er tatt med for å se om en ut fra dette kan gruppere stilkfragmenter. Med det er ikke kjent i hvilken grad slike utsmykninger er tids- eller stedegne eller kanskje kvalitetsspesielle. I f<Plge Peter Linde skal det være karak- teristisk for hollandsk produksjon at pipenes overflate ble glittet f<Pr bren- ninger, sannsynligvis med agat. Når man begynte med d'ette og i hvor stor utstrekning det har bredt seg til andre land, vites ikke.
Pipene på fig. l, fig. 2 og fig. 3 har en hodeform som er svært karakteris- tisk for hollandske piper. Typen på fig. 2 mener man imidlertid er influ- ert av engelske former (sammenlign med fig. 5). Stemplene på fig. 8 og fig. 9 er av Peter Linde identifisert som verkstedsternpler fra Gouda. De pipene som faller inn under denne gruppen, med hodeform og Goudastem- pel (nr. 156, 375, 382, 428, 429 og 430) har også glittet overflate alle
TABELL OvER V!S5E VARAT[RIST!KA VW P!itiJ[
SOH BLE riJNNET P~
,,LOSSE/V" l
/o/07.
Hoder r:zt 2'10
'i ) ( - -X
V!oclelraCimenfer 118 X X X - - X
uten dl~r mec( 37>- }( )( X· - X
~.tornerte
sh/ker 361
X - - - - • - • l('f'fi!X X
x--x
Sl - - - · - l( 'i 30S - - - • -
X
j(3'/J - - • • - lt
X
3S6 - · - - · · · - -
liPipenes overflate er un:lerc i1kt av Dr. Donald Provan, Stavang<- r museum.
19
l%
b
"fl&?fiG g fiG
CffiG.
lOFig. 5 er tatt fra Oswald:The evolution 3.nd Chronology of English Clay Tobacco Pipes.
The archeological News Letter. Vol. 5 No. 12 London 1955.
20
sammen. En må da gå ut fra at dette er Gouda pip'! l'.
Nr. 367 er utelukkende et fragment av hodets forside, men en kan med noen grad av sikkerhet si at formen er som fig. l, dessuten er overflaten behandlet på samme måte. Det siste gjelder også stilkiragmentene nr. 51,
305 og 345. Her ser en at også stilkorneringen er den samme som de oven- for nevnte pipene hadde. Videre har vi stilkbiten nr. 286, som er glittet, men uten noen form for utsmykning. Det er ikke utelukket at ogsil denne er hollandsk.
Av avvikende typer har en nr. 286 som er et hode uten stempler og med 3lemmet overflate (fig. 4). Til hodeformen og st<;t>rrelsen finner en de nærmeste paralleller i engelsk produksjon fra perioden 1680 til l 730 (sammenlign med fig. 5) Nr. 278 (fig. 3) er også slemmet, men har et stempel på knasten (fig. lO). Det er ikke holdepunkter for å si noe annet enn at hodet har en form so1n ligger nær opp til fig. l, altså en hollands type. Den kan imidlertid like gjerne være produsert andre steder.
Stempelet er ennå ikke identifisert.
Angående dateringen av de hollandske hodetypene i dette funnet, så er det vanskelig ut fra formen å komme E'Jerinere enn slutten av 1600-tallet eller f<;t>rste halvdel av 1700-tallet. Et bedre holdepunkt har vi i det at ingen av pipene bærer Goudas byvåpe01, llOe som ble vanlig fra 1740. Dette passer fint med den dateringen en kunne gi nr. 286 ved sammenligning 1ned engelsk materiale.
For dateringen av funnet er ikke dette Lelt tilfredsstillende. Et tidsrom på 50 år er for un.pyaktig nilr det gjelder et skipsfoTlis som dette. I og med at en har fiitt en mer n.pyaktig tidfesting av "Lossens" forlis på annen måte, er det i hvert fall kommet nye holdepunkter for etablering av en mer fin- stilt kronologi.
Reidar Berthelsen
21
Arkeologiske utgravninger ved museet i Trondheim.
Storem i O·,·erallaDddmund Farbregd har unders.pkt to gravhauger fra vikingtid. Fil funn.
Sund, Inder
t'L:
O. Farbregd har undersØkt et område med en samling skjellet- rester fra '"'·jss tid. Prøver av skjellettene vil bli radiologisk datert.Jprstad i Snåsa, har J.prn Sandnes gjort undersøkelser i en gravhaug fra folkevandringstid.
B:~c!Jl.';
"
Tjptta, Flere gravhauger utgravet av Odd Ertsås. Få og små funn.Vassdragsunders.pkelsene 1968.
Gres svann, Rana, Nordland. Fredrik Gaustad kommet til avslutningen av den st.prste unders.pkelse som har vært i forbindelse med vassdragsreguleringene.
Funnene har som vanlig vært meget rike, men den store overraskelse i år var en hustuft på en av boplassene. Den graves ferdig neste år.
Lærdalsvassdraget. Arne B. Johansen har fullf.prt utgravningene ved Eldrevatn, (/')ljusj.pen, S.pre Sulevatn ogVassetvatn.Det er mange og rike steinalderboplasser og de dekker et meget langt tidsrom. Gode muligheter for kronologiske studier.
Funnene utmerker seg dessuten ved sin rikdom på god kvartsitt, et usedvanlig finkornet og vakkert råstoff som finnes i fast fjell, nær <j)ljusj.pen. Det er også utf.prt unders.pkelse i det st<j'>rste kvartsittbruddet hvor avslagene ligger i tykke lag i det sen trale området.
Dessuten registrering ved Sundsbarmvatn, Sandsetvatn samt noen vann i <))yfjells- vassdraget og ved flere mindre vann i Fyresdal, alt i Telemark. Resultatene var magre, og det eneste av virkelig interesse er et gårcLanlegg ved Napevatn i Fyresdal. ForelØpig ingen datering, men sannsynligvis fra middelalder eller yngre jernalder. Ledere Marit Hiim og Agnete Rognes.
I Sirdalen, hvor en rekke vann ble registrert, var det også lite å finne. Der er flere store fine hellere med kulturlag, men det kom ikke frem daterbare funn eller materiale av steinalderkarakter i noen av dem.
Ved Holmevatn og Breilivatn i Drangedal, Telemark, ved Steinavatn og Dyrskar- vatn V for Seljestadjuvet mindre registreringer foretatt. Likeledes ved noen mindre vann i Teigedals- Eksingedalsvassdraget i Hordaland, samt ved ved Bangsjpene, men boplassene var sterkt q'>delagt av en gammel flq'>tningsreguler- ing.
Ved Rena like S for Storsjpen har Anne Alsvik gravet en steinalderboplass.
funnene var ikke rike.
Ved Avsjpen og Vålåsjpen på Dovre, mange steinalderboplasser, men de fleste av dem var usedvanlig funnfattige. Ved Tofteseter ved Avsjpen ble det
registrert 3 gravhauger.
Arkeologiske undersjl)kelser ved Tromsy> n:mseum.
~~ Po-;-l Simonsen. På lokaliteten yatnan fortsattes i juli gravningen fra i fjor. Man har nå der lokalisert og delvis gravd hustufter fra yngre stein- alders fire perioder og kan sette dem i relasjon til bestemte strandlinjehjl)yder.
De avsluttende arbeider neste år blir fjl)rst og fremst kartlegging, nivelleringer og jordprjl)veuttakinger. I_§andb~-ct bl.e visse etterarbeider, særlig kartleggcng og fotografering, sa.mt undersjl)kelse av en stor skålgropstein foretatt. Funn- ene begge steder gode, men ckke oppsiktsvekkende.
22
I sep-+.:ernber forts.:ittes i s.3.rnarbeid :..ned ~nuseets samisk-etn:Jgrdfiske avdeling undersjllkelsene p'\ Finr1marksvidcla. I 1\ r grov man rl'1cler Po'll S:monsens '.edelse 5 graver fra tidlig middelalder og 2 ga.'Dmetufter ira se'1 middelald-er, samt kar~la et stort anlegg av fallgraver for villr<ein vc•d
!Sc~ntt,?-ll.J.,!(--"'C."c'U_ok. Resultatene godre, spesielt kan n·"vnes at d-en i fjo: p.~
Jctn'avadda i Ka'.lto1zeino konstaterte gravskikk med likbrenning i selv·c grav- rommet, h-er ble bekreftet og nærmere datert. Undersø~zels:-ne vil bli for~s3.tt i 1969.
U.'ld·er Gc·rd Stamsø Munch's led-else ble fortsatt gravningeDe av et stort vikingdidsh·cts på Arstad i Beiarn. ForelØ?ig er 30m av h1sets lengde av- d:·kket, gavlen en;:;--1 ikk~funn-et~-;g en vil fortsette neste år. Furme:1e d'lte · rc•r hr1set til 900-i\rene.
PJ. ~:~e~~~-~Y~r-~_l1_g_e_r_ har Els.e Jocnnsen fortsatt de undersøkelser, som foretas i samarbeid med Bergens Universitet. Her ble utgravd flere sa- :nisl'-P jern:ddcrgraver delvis med god1· resultat, og h2le den store gravplass i rulle steins vo !len, ialt 208 s teirC:zistegra ve r. ble restaurert. Mortensne sun- d,•rspkelsen•, vil ogs:'l bli fortsatt, nemlig i.''r gravplassen ved Else Johansen1i hustuftene vc·d Knut Odi1C'r.
R·.·i,l.<e Ber~els~n ledd en ekspedi.sjo'1 til,[~ M!:'_Y~, hvorved pyas fortids- minner ble registrert, den nederlandske hvalfangststasjon fra tidlig 1600-tallct kartlagt, og 2 av dens bygninger utgravd.
Blant museets smågravni.nger n1å spe-stelt nevnes en npdsgravni.ng p-3. .I!:.~~
Kva.,:,.Q_y2.__1'~.Y~· per Helgeland. Her ble cnnmark avdekket 3 merovingertids- gravc-r og 2 vikingetidsgraver, alle med skjelettc,r og rikt gravgods. Særlig må levnes en n1annsgrav fra 900-årene med •?t jernsverd ~'lled -.Jronsefeste og et stort bronsefat, visst av irsk fabrikat.
Rc·,;istreringene til dd pkonomiske kartverk omfattet i år Kva.lP,y_~_a_:.c_
.ITQ~~,cl, ko_r:!:J.J_TIU·~~ (under ledelse av Gerd Bjprhovde), de resterende dder av Kv""':._fic:rd~<o_O_,:nm':!:··.,e )c he1e Ba,l~EE_e__n~9~~_une_ i Ofoten (leder: Per Terje Ha.1land). Særlig Kv.do-Jt-registrerin.cc;en ga usedvanlige rike resultater i form bilde av mange funn og av et stort antall hittil ukje.1te røysgraver og hustufter fra jernctlder og yngr~ steinald-er,
H'ivard Dahl. Brdtrein :.cvsluttet sitt tre-årige- registreringsprogram:
Nord-:--Jorges pde kirkeplasser. I år ble ~j~~_9_g_Ji)_s~- F!"~mark bereist.
Ha11 lnr nå ialt op;om.-llt, beskrev·2t og fotografert ca. 8·J lo'~aliteter, hvor kirke- tuft og/eller kirkegård, S'l.mt o.nliggende spor av forlatt bygd er synlige i ter- r~nget. Ma:r rnå håpe at disse underspkclsl'r som foreg-3_r l samarbeid med Riks- antikvaren, senere kan fortsette i form 3.V e-n utgravningsserie.
Und2rsp~zelser ved Olds3.ksamlingen l9b8.
l)_lj~~!J:en, D~rne.o>2.JPs~fold. __ Forts3.tte und-2rsøkels-:er av tid. mesolitiske Fosna.boplasser. I år funnet flere bo?lasser, oftest små. Samme redskapsinventar som ved lidli 5 cre gravninger. Leder:Erling Johansen.
~'1..~S'~~~nd. Bo,;olassundersøkelsene ble i år konsentrert om en loo<alitet p.l gården SlettabØ, hvor det er konstatert 4 bosetningsperioder "avleiret" over hverandre med sterile sandlag i 1nellom. 3 av disse bo.setningslagene er fra MN, mens det pverste er fra bronsealder. Leder:Arn-:e Skjplsvold.
3lBorg~B:_å_~...!Q_~tjolr;!.Lav gravh'l.ug ca. Sm i d~am. Det kullblandete jordlag fra i fjor ble videre undersjllkt i år. Funn:enkelte flintavslag og litt keramikk(vanskelig ådatere).l).ull laget må trolig knvttes til begravelsen i haugen., tykkest under denne mens dettynnes utover. Danckert Monrad-Krohn.
23
'!JStrØ'I'_s_h_"-_u__g_,_K~>:_~_ll.us2Råd<:,_g)~J:f.?Ji.:.Haug ca. lOm i diam og ca. O, 8m h:~I, og tilhØrer et gravfelt. Den er bygget på en naturli?: forhØyning, delvis gravet ned i bakkekammen. Kjernerøys med ;dart markert fotkjede.l"u·~n:me,~gder leirklining med tvdelig fletteverks3.vtrykk i fyllmassen, keramikk(trolig y. Romertid), brente ben og litt kull. Ingen sentral begravelse påvist. Leder:Danckert Mo:uad-Krohn.
SJ'I':'E§.;>~.!:li_n::!.~en '-'"'c..I.!:':!.:ldb~!&li_ord.!_e_!l_9_v_,_~~~ke":_l!;'L_ Gravhaug tilhprende et større gravfelt. Bygget av steinblandet jord. Diam. ca. lOm, hØyde ca. l, 2m. I sentrum stor kullflekk med brente ben og bronsefragm. Dessuten ble funnet no~ jern og fragm.
av beinkam.Antagelig Ro:nersk jernalder. Leder:Karl Vibe-Miille'r.
i:.)B•ll?_~~J5viJs:ne,_He:!_t:'~l~ar~,Kleberstensbrudd urrdersøkt av Arne SkjØlsvold. På et lite 01nråde funnet hu::1drevis av tomter efter gryteuttak, foruten ren me"gde kar emner som står i fast fjell. Bruddstykker av kleberkar, ca. 50 crespader samt et trekar.
7)_V{es~~"-~'-Ro~2."':L.9..:r}~_n.J21.y_e!lo_e,. Unders;z>c<:elsen omfattet utgravning av et 30m.
langt hus og et flatmarksgravfel t fra vikingtid, der man blant an<et grov en oval hellesatt skjelletgrav skåret ned :l ;bakken. Øverst i graven lå en samling dyr og menne.skeben. på bunn·3n s~jellettet av en rnann med gravgods. Led.;;r:Sigrid Hillern-Hansen.
8)Je.l.lJ:l~.!lgen Berg, Østfold. Fra 14 oktober og et par uker fremover foretok Oldsaksamlingen en undersøkelse av den berømmelige Jellhaugen , med tanke på å bringe klarhet i om denne kjempehaugen er bygget av mennesker. Den er ca.
80 m. i tverrmål. For å få et positivt resultat ut av undersøkelsen ble det besluttet å benytte gravemaskin og me>d denne ble det tatt en 80 cm bred grøft tvers
over haugen fra vest mot øst og noe sør for haugen 1s sentrum. Grøften viste at haugen er bygget av mennesker, men at den •støtter seg til fast fjell, slik tilfellet så ofte er med gravhauger. Jord og avfallsmassene er for det meste(i haugen's ytre deler) ca. 4 m. dyp, mens de på de grunneste( øst for haugens sentrum) er bare ca. lm dype.
Alt tyder imidlertid på at haugen opprinnelig har vært hØyere og at fyllmasser fra den er benyttet til bygging av de 6 sekundære gravhauger som tidligere lå på toppen av haugen, og hvorav bare en nå er tilbake. Den tvers gående grØften har gitt et godt hilde av haugens oppbyggning og ut fra denne har man nå lokalisert det om- rådet som =å undersøkes med tanke på å finne en grav i haugen. I tillegg til det som ovenfor er nevnt ble det foretatt seismologiske undersøkelser hvorunder man fikk en langsgående og en tverrsgående profil av fjellgrunnen under haugen, et resultat som utfyller det bilde man fikk ved å grave den nevnte sjakten.
Riksantikvarens undersøkelser 1968.
( Denne liste er ikke fullstendig )
N-:>re stavkirke, Numedal. Undersøkelser ved Håkon Christie. Forut for stav- kirkens laftede tverrvinger fra 1700 årene har det eksistert stavbyggede tverrvinger som har hatt apsis henholdsvis mot nord og syd.
Vinje tØmrede korskirke fra 1790 årene, Telemark. Undersøkelser ved Ha.ns _ Emil Liden. Utgravninger under østre ving. Undersøkelsene viste at det har stått en eldre kirke på stedet. Gulvet i den nåværende kirke inneholder mater- ialer fra en stavkirke med hevet midtrom båret av stolper.
Joranger tømmerkirke, Hafslo, Sogn. Leder:Hans -Emil Liden. Eldre kirke på stedet påvist ved utgravning og bygningshistoriske undersøkelser. Den
nåverende kirke inneholder materialer fra en eldre stavkirke.
DØnnes kirke, Helgeland. Leder: Håkon Christie. Vestre del av middelalderkirkens- skip er lagt i dagen i østre del av skipet fra 1860 årene.
Munkholmen, Trondheim. Leder:Øivind Lunde. Rester av Nidarholm kloster festningsanlegg fra 1600 årene er blottlagt.
24
VIKING
Som medlem av Norsk Arkeologisk Selskap får De tidsskriFtet VIKING
tilsendt gratis hvert år.
UNIVERSITETETS OLDSAKSAMLING FREDRIKSGT. 2, OSLO l.
25
Helleristning fra Bjørnstad, Skjeberg, Østfold Ristningen er fra bronsealder"og de vertikale strekene er trolig mannskapsstreker.
Presentert ved :
HANS Bo JEPPESEN "/s
AUT. FONDS- OG AKSJEMEGLERE
26
27
STIJIJE!tlTSi\MSKIPNIUJEN l OSLIJ
er studentenes velferdsorganisasjon ved Universitetet og nogskolene i Oslo.
Studentsamskipnadens virksomhet omfatter blant annet:
Spisesleder !Jibyygillgsavdellng
ll~iversilelsbokhandlene ll!udeijlbyan pil Sogn
IJnivmitelsforlagel Boliglormidling
Varehus Studentenes ileisebyriil
!lagins!ilusjoner for barn Helseljenesien vi Univmite!el i Oslo
liNIIJEilSITHSSENTRH. !!UNI!ERN, OSlO 3
TELEFON: /i66330 HltGP.AMAOR.: «StUDENT»
NICOLAY
Utgiver: Studentforening for Nordisk Arkeologi Un1vers1tetets Oldsaksamling
Fredriksgt. 2 Oslo l
Telf. 20 38 30 Postgiro 20 50 25 Redaksjon:
Erik Schia - redaktjllr Egil Mikkelsen - medarbeider Grete Grimsrud- medarbeider Lise Eriksen
Hanne MUller Mary Storm
- kasserer - tegner - tegner
Styre:
Sigrid Hillern-Hansen- formann Per Kyrre Reymert - viseformann Lise Eriksen - kasserer
Anne Aure - varamann
UTKOMMER TO GANGER ÅRLIG, ABONNEMENT n. kr. 4. -
Haramfunnet fra Sunnmøre s.ll
F~stningsbyn vid Eketot·p s.3
Glasial arkeologi s.9
Fa'stningsbyn vid EJ(etorp s.J
Krittpiper s.l7
Istiden opphører, 12000 nedsmeltingen begynner,
8000 De eldste slenalder- boplsser i Norge.
ELDRE STENALDER
2500 Første sporavilkerbruk.
YNGRE STENALOER
1500 De første bronset·"
BRONSEALDER
500 Gryende jernalder.
KELTERTIO
ROMERTID
400
FOLKEVANDR l ~JGSTI O
600
MEROVI NGERTl O
800
VIKINGTID
1030 Olav den helliges fall paStikklestad.
Ml DDELALOER
1500 Reformasjonen
NYERE TID
