”Historisk sveip over norsk terminologiarbeid”

(1)

”Historisk sveip over norsk terminologiarbeid”

Johan Myking Innlegg på

lanseringsmøtet for terminologitenesta Språkrådet

22.04.2010

(2)

Bakgrunn: omdanninga av Språkrådet

• Språkrådets strategikonferanse 13.10.2004

• Jan Hoel (red.): Hvem tar ansvaret for

fagterminologien? Språkrådet, august 2005

• JM: ”Terminologi i Noreg – historisk oversyn”, s. 2–15

(3)

(4)

Institusjonelt terminologiarbeid

• ”Sprogkomiteen” 1897–1905

• Rådet for teknisk terminologi (RTT) 1938–2001

• Norsk termbank 1979–1997

• Norsk språknemnd 1952–1972  Norsk språkråd 1972–2004  Språkrådet 2005–

(5)

”Sprogkomiteen”

• NTH  Den Norske Ingeniørforening (NIF), økonomisk støtte frå Stortinget, aktiv til 1905

• Mandat: ”å samle og ordne materiale til en ordbok over tekniske ord og betegnelser såvel nu brukelige som nye forbedrede”

• ”Komiteen har åpenbart lagt stor vekt på å finne ”forbedrede ord og uttrykk”, og har sett det som en hovedoppgave å arbeide

med fornorskning av terminologien. Diskusjoner om nylagede norske ord synes å ha optatt meget tid i komiteens møter, og har utvilsomt bidratt til å sinke og stoppe arbeidet.” (Notat ca 1930)

(6)

Norsk språknemnd 1952–1972

”Nemnda har som særlige oppgaver bl.a. […] å

fremme enhet i terminologi – i hvert mål for seg og i begge mål under ett –”.

(7)

Norsk språkråd (1972–2004)

Jf. §7 i vedtektene:

”Konkrete oppgaver for fagnemnda er f.eks.:

1. å gi rettleiing om språkbruk, ortografi, terminologi, syntaks og stil i lærebøkene for skoleverket,

2. å fremme enhet i terminologi innenfor hver

språkgruppe, og, så langt det er naturlig, for begge språkgrupper under ett”

(8)

Norsk språkråds arbeidsmodell

• Terminologikomitear på 1970-talet:

Datatermkomiteen, komiteen for marknadsføringsterminologi

• Salssuksessar: Norsk dataordbok, 1. utg. 1976, Norsk markedsføringsordbok (1981), Ordliste for

fysikk og kjemi til skolebruk (2000), Oljeordliste 1983 (saman med RTT)

• Språkleg kontroll av RTT-ordbøker, m.a. med særleg ansvar for nynorsk (markert synleg frå 1980-talet).

(9)

Rådet for teknisk terminologi (1936–2001)

• Først oppretta 1936 ved NTH etter initiativ frå NIF, reetablert i Oslo 1956

• Omgjort til stifting 1989, tilknytt

medlemsorganisasjonen Foreningen for …(FTT) frå 1991

• Utg. bladet Termposten frå 1990

• Registrert som forlag

• Nordisk partnar i Nordterm

• Nedlagt i 2001

(10)

RTTs formålsparagraf

”Stiftelsen RTT har til oppgave å arbeide aktivt for

klarhet, entydighet og ensartethet i en fagterminologi som er hensiktsmessig for norske forhold.

Stiftelsen RTT skal bidra til økt forståelse for

betydninga av en hensiktsmessig fagteminologi og til å spre kunnskap om norsk fagterminologi.”

(Uth. JM)

(11)

RTTs organisasjon

• Frå først av medlemsorganisasjon med sekretariat som praktisk utførande terminologiorgan

• Første generalsekretær Arvid Lippestad, frå 1973 Bernhard Christiansen, frå 1989 dagleg leiar Håvard Hjulstad

• Fram til ca. 1980 dataføring ved UiB, Norsk termbank

• Finansiering: statsbidrag kombinert med prosjektinntekter

(12)

RTT – glimt frå 1980-talet

• 1983: 15 komitear, til då utgjeve 45 ulike ordbøker

• Publisering på Universitetsforlaget

• Samarbeid med Språkrådet, særleg med tanke på einsarta terminologi i lærebøker for skuleverket.

Rådgjeving og felles konsulentverksemd

• Språkleg gjennomgåing for Norges Standardiseringsforbund (NSF)

• 1985: 30–40 medlemsorganisasjonar og 15 utøvande terminologikomitear

(13)

Norsk termbank (1979–1997)

• Utgangspunkt ved Universitetet i Bergen – ”Prosjekt for datamaskinell språkbehandling – PDS”, Kolbjørn Heggstad, første løyving 1967.

• 1979 ”Norsk termbank” – namn på prosjektporteføljen innanfor terminologi ved PDS og dataarkiv under

PDS,

• Løyvingar frå Språkrådet og RTT.

• Skiping (ca. 1979) som eiga ”avdeling i avdelinga”.

(14)

Norsk termbank og oljeterminologien

• Utspring i fagmiljøet ved PDS; medverknad politisk og lobbymessig m.a. frå Språkrådet og politiske

instansar

• 1983–1985: Terminol-prosjektet, Gullfaks

• Det største terminologiske einskildprosjektet i Noreg nokon sinne (ca. NOK 4 mill.)

• Oppfølging med toppunkt i 1986, men aktivitet i fleire år (Oseberg, Snorre, Draugen m.fl.)

(15)

Norsk termbank – organisering

• Stiftingsplanar rundt 1980, nasjonal, offentleg tilgjengeleg termbank. Stansa på politisk nivå,

• Formell endring 1988 – NT underavdeling ved Nordisk institutt og seksjon i Unifob.

• Oppdragsretta terminologiarbeid, 100 % ekstern finansiering.

• Prosjektprofil 1990-talet: landbasert terminologi og leksikografi (miljørelaterte tesaurusar for NAS, ICD- 10 for Helsetilsynet.

• Termdatabasen NOT

(16)

Exit Norsk termbank

• Omorganisering på ny 1997  Norsk termbank som

”varemerke” dermed utfasa

• UNIFOB HIT Aksis  Uni Digital

• Aktiviteten vidareført som einskildprosjekt (LEXIN m.fl.)

(17)

1980- og 90-talet: tre miljø, ulike profilar

• RTT og Språkrådet faste arbeidskomitear over lang tid; Norsk termbank prosjektspesifikke

arbeidsgrupper

• RTT overvekt av fagekspertar i komiteane,

Språkrådet og Norsk termbank meir filologprofilert

• RTT og Språkrådet  ordbøker og ordlister; Norsk termbank  elektronisk termbase, databasen NOT

• RTT og Norsk termbank  terminologi som hovudfelt; Språkrådet allment og overgripande (arbeidsdeling etter ”normalnordisk modell”)

(18)

Samarbeid og sambandslinjer

• Til ca. 1980: Samarbeidsaksen Språkrådet / Norsk leksikografisk institutt / Universitetsforlaget / PDS / RTT / Norsk termbank

• 1980- talet: Konfliktar, planar om nasjonal stifting, kløyving av miljøet

• Seinare: Tre miljø, ulike former for prosjektretta samarbeid

• I dag: Språkrådet som ”nav”; aktivistar frå frå 1980- talet ”rör på sig” fremdeles, som Fingal Olsson …

(19)

Viktig historisk innsats:

kontinentalsokkelen vart norsk!

(20)

Terminologi som del av omdanninga av Språkrådet

• Nasjonal referansegruppe for terminologi 2001–2005

• Fagrådsmodellen frå 2007– ”fagråd 4”: fagrådet for terminologi og fagspråk

• seks medlemer med samfunnsforankring; støtte og innspel til sekretariatet

• Stortingsmelding 35 – Mål og meining

Terminologitenesta frå 2010 – tre årsverk

Eit ”paradigmeskifte”?

(21)

Lansering av terminologitenesta markerer at …

Noreg har valt ein ’islandsk’ modell: alt statleg språkarbeid samla i eitt organ

staten har markert sitt terminologiske ansvar

terminologi har eit offisielt nasjonalt samlingspunkt

Noreg dermed òg er ein fullverdig internasjonal partnar på terminologiområdet