riksantekvareni
kulturuli memkvidreobis direqtorati, oslo, norvegia
noqalaqevis arqeologiur-arqiteqturuli kompleqsi senakis municipaleteti
saqarTvelo
2009 wlis oqtomber-noemberSi noqalaqevSi ganxorcielebuli pirveli misiis
angariSi
anna sofia higenisarfsborgi / oslo 2009
saxelwodeba:
winamdebare angariSi gamoicema inglisur da qarTul enebze.
angariSi 1:
noqalaqevis misia, oqtomber-noemberi, 2009
proeqti: noqalaqevis arqeologiur-arqiteqturuli kompleqsis menejment- gegmis momzadeba, senakis municipaliteti, saqarTvelo
avtori: anna sofia higeni
departamenti/seqtori: riksantekvarenis konservaciis departamenti, saerTaSoriso seqtori
mokle aRweriloba:
noqalaqevis kompleqsi, romelic 20 heqtarzea gadaWimuli, umeteswilad IV-VII saukuneebis qvis Zeglebs moicavs. maTi umetesoba dRemde nangrevebis saxiTaa warmodgenli. aseve, kvelevebis Sedegad gamovlenilia Zv.w. VIII-VII saukuneebis metad mniSvenlovani arqeologiuri naSTebi.
misiis umTavresi mizani ukavSirdeboda noqalaqevis saitis menejment-gegmis SemuSavebisaTvis aucilebel mosamzadebel samuSaoebs. noqalaqevis saitis dasrulebuli menejment-gegma saqarTveloSi arsebuli sxva saitebisa da kompleqsebisaTvis iqceva menejment- gegmis erTgvar saxelmZRvanelod.
sakvanZo
mimarTulebebi / terminologia:
kulturuli memkvidreobis menejmenti; menejmentis dagegmva; prezentireba; konservacia; qvis
damuSaveba; noqalaqevi, saqarTvelo TariRi: 2009 wlis dekemberi
inglisurenovani versiis
gverdebis / aslebis raodenoba:
40/24
REG.NR: RA 09-176
aslebi dakveTilia: [email protected]
riksantevareni: droningenis karibWe safosto yuTi: 8196 Dep, N-0034 oslo, norvegia tel: + 47 22 94 04 00 tel/faqsi: + 47 22 94 04 04 el-fosta: [email protected] http://www.riksantikvaren.no/
osTfoldis sagrafos sakonsulo:
safosto yuTi 220, N-1702, sarfsborgi, norvegia. tel: +47 69 11 70 00 el-fosta: [email protected]
fotoebi: anna sofia higeni, © Østfold fylkeskommune
foto garekanze: IV saukunis qongurebiani cixe-galavani, romelic XX saukunis 70-ian wlebSi iqna aRdgenili. misi pirvandeli ier-saxe daudgenelia.
sarCevi: gverdi
winasityvaoba da wanamZRvrebi: --- 3
1. misiis programa --- 6
2. saqarTvelos kulturuli memkvideobis dacvis organizacia --- 7
3. noqalaqevis mokle aRweriloba --- 8
3.1 istoria da qronologia --- 8
3.2 dokumentacia --- 11
3.3 konservaciis istoria --- 12
3.4 socio-ekonomikuri situacia --- 13
4. konservaciis problemebi /sirTuleebi/ --- 14
4.1 galavnis kedlebi --- 14
4.2 mcenareuli safari --- 16
4.3 eklesiis kedlis mxatvroba --- 17
4.4 xis tradiciuli oda saxli --- 18
5. prezentireba --- 19
5.1 noqalaqevis muzeumi --- 19
5.2 saitis prezentireba da turizmi --- 20
6. menejment-gegmis Sedgena --- 21
7. rekomendaciebi --- 23
8. samuSao gegma-grafiki --- 28
danarTi: --- 28 memorandumi: noqalaqevi – regionis
ganviTarebis mniSvnelovani komponenti
Tavi: winasityvaoba da wanamZRvrebi:
2006 wels riksantekvarenis norvegiis kulturuli memkvidreobis direqtoratis inicirebiT safuZvelo Caeyara saqarTvelo-norvegiis TanamSromlobas kulturuli memkvidreobis dargSi, romelic beTlemis istoriuli ubnis istoriul-arqiteqturuli memkvidreobis reabilitaciiT daiwyo. 2006 wlis seqtemberSi, saqarTvelos kulturis, ZeglTa dacvisa da sportis saministros kulturuli memkvidreobis departamentis direqtori norvegiis sagareo saqmeTa saministros mier miwveuli iyo norvegiaSi - kulturuli memkvidreobis menejmentis mimarTulebiT gamocdilebis misaRebad. 2007 wlis mais- ivnisSi,Kkulturuli memkvideobis dargSi qarTul-norvegiuli TanamSromlobis 3 wliani gegmis miznebisa da amocanebis gansazRvrisaTvis norvegiel eqspertTa jgufi saqarTvelos ewvia. 2008 wlis seqtemberSi, saqarTvelos kulturis, ZeglTa dacvisa da sportis saministros kulturuli memkvideobis departamentis 2 warmomadgeneli ewvia riksantekvarens – osloSi, tromsos universitetis muzeums da msoflio memkvidreobis centrs – altas muzeums - imisaTvis rom mieRoT gamocdileba kulturuli memkvidreobis menejmentSi, muzeumis menejmentSi da msoflio memkvidreobis saitis prezentaciaSi.
2008 wlis noemberSi, saqarTvelos kulturis, ZeglTa dacvisa da sportis saministrosa da norvegiis garemos dacis saministros Soris xeli moewera urTierTgagebis memorandums. 2009 wlis ivlisSi ki axlad daarsebul saqarTvelos kulturuli memkvidreobis dacvis erovnul saagentosa da riksantekvarens Soris daido urTerTTanamSromlobis xelSekruleba, romelic sxvadasxva mimarTulebas moicavda. saqarTvelos mxaris mier gamoixata iniciativa noqalaqevis menejment-gegmis Sedgenis saWiroebaze, rac aRniSnuli xelSekrulebis erT-erT mimarTulebad Camoyalibda. noqalaqevis arqeologiur-arqiteqturuli kompleqsisTvis, romelic senakis municipalitetSia, menejment-gegmis momzadeba mniSvnelovania im mxrivac, rom saqarTveloSi arsebuli kulturuli memkvidreobis arc erTi saitisaTvis aqamde ar Seqmnila Tanamedrove moTxovnebis Sesabamisi menejment-gegma. aqedan gamomdinare, am mimarTulebis umTavresi mizania noqalaqevisaTvis iseTi menejment-gegmis SemuSaveba, romelic saxelmZRvanelo aRmoCndeba saqarTveloSi arsebuli sxva saitebisa da kompleqsebisaTvis.
2009 wlis oqtomber-noemberSi, riksantekvarenis Txovnis safuZvelze, 3 norvegielma eqspertma ganaxorciela pirveli misia noqalaqevSi:
anna-sofia higeni, doqtori, delegaciis xelmZRvaneli, osTfoldis mxaris kulturuli memkvidreobis sakonsulos xelmZRvaneli;
knut helskogi, doqtori, tromsos muzeumisa da universitetis profesori;
karin tansemi, altas muzeumis kuratori
jorgen jorgenseni, riksantekvarenis mrCeveli, romelic, aseve, eswreboda TbilisSi gamarTul pirvel oficialur Sexvedrebs.
misiis mizani:
− noqalaqevisaTvis menejmentis gegmis modelis SemuSaveba – master planisa da samoqmedo gegmis CaTvliT;
− qarTul-norvegiuli kooperaciis farglebSi noqalaqevis kompleqsTan dakavSirebuli samomavlo proeqtebis moazreba da rekomendaciebis saxiT riksantekvarenisaTvis wardgena.
gulwrfeli madloba gvinda gadauxadoT Cvens mondomebul da stumarTmoyvare maspinZlebs saqarTvelos kulturuli memkvidreobis dacvis erovnuli saagentodan, romelTac Cveni viziti gaxades saintereso, Sedegiani da, amasTan, Zalian sasiamovno; da romlebmac maqsimalurad amomwuravi informacia warmogvidgines: generalur direqtors –nikoloz vaCeiSvils, moadgileebs – zurab miminoSvils da daviT andRulaZes, sainformacio sistemebis samsaxuris ufross – leila TumaniSvils, xarisxis kontrolisa da koordinaciis menejers- irma doliZes, iuneskos erovnul koordnators rusudan mirzikaSvils, fondebis moZiebisa da proeqt-menejers – manana varZelaSvils, romelic dauRalavad iTavsebda Cvens Tarjimnobasac, noqalaqevis arqeologiriur-arqiteqturuli muzeum-nakrZalis direqtors – daviT lomitaSvils, kavSiris - “SevinarCunoT memkvidreoba” – xelmZRvanels ivane yenias, Cvens gamocdilsa da erTgul mZRols – soso marixaSvils;
aseve, gvinda guliTadi madloba gadavuxadoT ekaterine lomiZis ojaxs, vinc gulTbili maspinZloba gagviwia noqalaqevSi, “ekaterines SatoSi’ – Cveni vizitisas.
sarfsborgi / oslo, 8 dekemberi, 2009 anna-sofia higeni
1. misiis samuSao programa:
23 oqtomberi, 2009
norvegiis eqspertebis TbilisSi Camosvla 00.55sT;
kulturuli memkvidreobis dacvis erovnul saagentoSi oficialuri Sexvedra – saqarTvelos kulturuli memkvidreobis dacvis struqturisa funqcionirebis Sesaxeb.
24 oqtomberi, 2009
Tbilisis kulturuli memkvidreobis Zeglebis, maT Soris qarTul- norvegiuli sarestavracio proeqtis – beTlemis ubnis daTvaliereba
25 oqtomberi, 2009
noqalaqevSi manqaniT gamgzavreba
saitis pirveli daTvaliereba da ganxilva
26 oqtomberi, 2009
noqalaqevis saitis calkeuli Zeglebs daTvaliereba; arqeologiuri mdgomareobisa da samuSaoebis Seswavla.
muzeumis gacnoba (arsebuli infrastruqturisa da koleqciis daTvaliereba) xis tradiciuli oda-saxlis daTvlaliereba
27 oqtomberi, 2009
noqalaqevis saitis zeda terasis Zeglebis daTvalereba: galavani, cixe, koSkebi, citadeli, eklesiebi.
saitze arsebuli dokumentaciis gacnoba;
menejment-gegmis, master planisa da samoqmedo gegmebis struqturaze muSaoba;
samomavlo SesaZlo aqtivobebis dagegmva.
28 oqtomberi, 2009
ormocmowameTa eklesiis daTvaliereba;
arealis socio-ekonomikuri situaciis Seswavla;
muzeumSi arsebuli mdgomareobisa da potencialis ganxilva.
samomavlo proeqtebis/vorqSofebis ganxilva.
29 oqtomberi, 2009
infrastruqturisa da socio-ekonomikuri situaciis ganxilva;
diskusia saitis monitoringisa da SenarCunebis Sesaxeb;
diskusia turizmis SesaZleblobebis Sesaxeb;
samomavlo TanamSromlobis farglebSi samuSaoTa dagegmva.
senakis municipalitetis rwmunebulis koba kilasonias gacnoba da masTan erTad oficialuri vaxSami.
30 oqtomberi, 2009
gamomgzavreba TbilisSi
gzad - IX saukunis Zeglis – ubisas eklesiisa da koSkis daTvaliereba
31 oqtomberi, 2009
avtobusiT mirzaanSi gamgzavreba muzeumSi dagegmil RonisZiebebaze (firosmanoba) dasawrebad.
1 noemberi, 2009
erovnuli muzeumis daTvaliereba
dRis meore naxevarSi higenisa da helskogis baqoSi matarebliT gamgzavreba.
2 noemberi, 2009
tansemis gamgzavreba noregiaSi TviTmfrinaviT.
2. saqarTvelos kulturuli memkvidreobis dacvis organizacia
saqarTvelos kulturuli memkvidreobis dacvis erovnuli saagento, romelic met-naklebad norvegiis riksantekvarenis eqvivalenturia, dafuZnda 2008 wels, saqarTvelos kulturis, ZeglTa dacvisa da sportis saministrosTan da faravs lokaluri, erovnuli da saerTaSoriso mniSvnelobis yvela kompleqsur Zegls. maSin rodesac sabWoTa kavSiris periodSi saqarTvelos kulturuli memkvidreoba imarTeboda sabWouri kanonmdeblobis Sesabamisad, 1991 wlidan moyolebuli, axali realiebis fonze, mdgomareoba Seicvala.
dResdReobiT, saqarTvelos sxvadasxva provinciaSi sxvadasxva SesaZleblobebis, potencialisa da kompetenciis 11 muzeum-nakrZalia.
Tumca, gadawyvetilebis miRebis ZiriTadi prerogativa centralizebulia TbilisSi. gamokveTilia motivacia lokaluri da regionaluri SesaZleblobebis gaZlierebisa da muzeumebis infrastruqturata ganviTarebisa, romlis saboloo mizanic amgvari erTeulebis saqarTvelos yvela regionsa da provinciaSi dafuZnebaa.
TiToeuli muzeum-nakrZalis administracia valdebulia kulturuli memkvidreobis dacvis erovnul saagentos warudginos maTi samoqmedo arealis farglebSi arsebul Zeglebze ganxorcielebuli inventarizacia da Sesabamisi rekomendaciebi. isini pasuxismgebelni arian monitoringze, magram, amavdroulad, saWiroeben gamocdilebisa da unar-Cvevebis gaRrmavebas regularul, sistemur marTvasa da ZeglTa dacvis sxva mimarTulebebiT. amitom, norvegiasTan TanamSromloba ganixileba rogorc menejmentis sistemis gumjobesebisa da gaZlierebis umniSvnelovanesi faqtori.
muzeum-nakrZalebis dafinanseba nawilobriv efuZneba saxelmwifo sabazo dafinansebas, nawilobriv ki adgilobriv Semosavlebs. sabazo dafinanseba faravs xelfasebsa da mimdinare xarjebs; bileTebisa da sxva gayidvebidan, aseve, turistuli momsaxurebidan Semosuli Tanxa nawilobriv ubrundeba muzeum-nakrZals. miuxedavad imisa rom, muzeum- nakrZalebi eqvemdebarebian saxelmwifo kanonmdeblobas, dResdReobiT mzad arian axali kerZo iniciativebisaTvis. aRniSnuli sistemebi jer kidev Camoyalibebis stadiaSia, da saagento _ saxelmwifo da kerZo mesakuTreTa rolisa da kompetenciis sazRvrebis dadgenis procesSia.
marTlmadidebluri eklesia saqarTveloSi oficialur saxelmwifo religias warmoadgens da im droidan moyolebuli, rac is gaxda yvela marTlmadidebluri da sxva religiuri Zeglis mepatrone., eniWeba centraluri adgili saqarTvelos kulturuli memkvidreobis ganviTarebis, konservaciasa da menejmentis TvalsazrisiT. rig SemTxvevebSi eklesias SeuZlia iTxovis eklesiis mimdebare teritoriaze arsebuli Senoba-nagebobebis gadacemac. am sakiTxebis daregulirebas exeba 2003 wels saxelmwifosa da eklesias Soris gaformebuli xelSekruleba.
Zeglis dacvisa da marTvis nebismieri aqti Tu iniciativa saagentosTan unda iyos SeTanxmebuli; es saxelmwifo institucia, aseve, pasuxismgebelia religiur Zeglze dagegmil samuSaoebze nebarTvis gacemasa da ganxorcielebuli samuSaoebis kontrolze. saxelmwifo uflebamosilia Caerios, Tu samuSaoebi ar iqna swored ganxorcielbuli. rac Seexeba muzeum-nakrZals, rogorc mmarTvelobis adgilobrivi rgoli, is pasuxismgebelia gauwios zedamxedveloba da ganaxorcielos monitoringi mis sazRvrebSi arsebul Zeglebze warmoebul samuSaoebze da Sesabamisi informacia miawodos saagentos.
arareligiuri Zeglebis SemTxvevaSi, saagento ixilavs da amtkicebs sareabilitacio proeqtebs da aS. amasTan, uSualod samuSaoebi - saagentos mxridan mudmivi kontrolis fonze - SeiZleba warmoebul iqnes kerZo firmebisa da arasamTavrobo organizaciebis mier.
TiToeul aseT proeqts unda axldes winmswrebi gegmebisa da saWiro dokumentebis nusxa, ganxorcielebis Semdeg ki Sesrulebuli samuSaos amsaxveli dokumnetacia - rogorc proeqtis msvlelobisas, aseve misi damTavrebis Semdeg. saagentos azriT, firmebis mier warmoebuli samuSaoebis mTeli procesis amgvari kontroli efeqturi da Sedegiania.
2007 wels saqarTvelos kulturis, ZeglTa dacvisa da sportis saministro Seudga 2 integrirebuli saitis menejment-gegmis SemuSavebas, romelTaganac erT-erTi – noqalaqevis museum-nakrZalia.
gegmebi ar aris dasrulebuli da jer kidev ganxilvis stadiaSia.
saagento dainteresebulia SeimuSavos saerTaSoriso standartebis Sesabamisi menejment-gegmebi.
mniSvnelovani aqcenti keTdeba infrastruqturasa da adgilobrivTa monawileobaze. noqalaqevis msgavsad, kulturuli memkvidreobis saitebi soflebSi an maT siaxloves mdebareoben, rac lokalur kooperacias ganapirobebs. swored amitom, Sedegis misaRwevad maTi Tanamonawileoba aucilebeli pirobaa. sazogadod, adgilobrivi mmarTvelobebi acnobiereben kulturuli memkvideobis resursebis mniSvnelovanebas; amasTan, moxarulebi arian rom, centraluri xelisufleba aqtiuria da gamohyofs Sesabamis Tanxebs. regionebis umetesoba Raribia da ekonomiurad uunaro, Tumca maT gaTviTcnobierebuli aqvT rom, kulturuli memkvidreoba adgilobriv moqalaqeTa dasaqmebisa da Semosavlebis mniSvnelovan resurs warmoadgens.
3 Tavi: noqalaqevis mokle aRweriloba
3.1 istoria da qronologia
noqalaqevis kompleqsi an cixegoji warmoadgens memkvidreobis sxvadaxva tipis obieqtebis erTobliobas. yvelaze adreuli arqeologiuri fenebi Zv.w. VIII-VII ss. TariRdeba. ar aris dazustebuli rom, bizantiur wyaroebSi aRwerili “arqeopolisi” swored noqalaqevia. saxelwodeba “noqalaqevi” pirvelad Cndeba VIII saukuneSi.
pirveli arqeologiuri gaTxrebi aq 1930-31 ww. ganxorcielda, ris Sedegadac dadasturda, rom arqiteqturuli Zeglebis agebis pirveli faza Cv.w. IV saukuneSi dawyebula.
noqalaqevis qveda terasis xedi mTis wveridan. citadeli mdebareobs zRvis donidan 180 metrze.
noqalaqevi ganlagebulia 3 mxridan md. texuriT SemosazRvrul mTis ferdobsa da mis ZirSi. samxreTis (meoTxe) mxridan mas qvis galavani zRudavs. galavani sxvadasxva saukuneSi agebuli 3 paraleluri kedlisgan Sedgeba, maTgan uadresi – Cv.w. IV saukunisaa. ugvianesi ki, romelic aRmosavleTidan CrdiloeTiT miemarTeba da citadelis CaTvliT mTel teritorias aerTianebs, VI saukuneSi augiaT, rodesac am qalaqis midamoebSi bizantiasa da sparseTs Soris saomari Setakebebi mimdinareobda. masiuri mSeneblobebi xorcieldeboda noqalaqevSi saukuneebis ganmavlobaSi. amis erTi magaliTia qvis galavani, romelic qveda terasidan mTis mwvervalamde miemerTeba da 21 000 m2/16 000 m2 farTobs SemosazRvravs. mTliani kompleqsi 20 heqtarzea ganfenili.
noqalaqevis kompleqsis generaluri gegma. Sedgenili parmen zaqaraias, daviT lomitaSvilisa da paul everilis mier.
didi madloba d. lomitaSvils, romelmac naxazi mogvawoda
kavkasiaze gamavali savaWro gzis mimarTulebis cvlilebam, romelic evropasa da azias erTmaneTTan akavSirebda, noqalaqevi erT-erT strategiul punqtad aqcia. 542-562 wlebSi, iran-bizantiis omebis dros, swored aq mimdinareobda sastiki Setakebebi. istoriidan cnobilia, rom 3200 bizantieli meomari, lazebTan erTad - spiloebze amxedrebul iranelTa ramdenimeaTasiani armiisgan icavda noqalaqevis misadgomebs. qarTuli saistorio werilobiTi wyaroebis mixedviT, VIII
saukuneSi qalaqi arabTa Semosevebis Sedegad sabolood dangreula.
aRniSnuli faqti arqeologiuri kvlevebis Sedegadac dasturdeba.
saqarTveloSi qristianoba saxelmwifo religiad IV saukunis pirvel naxevraSi gamocxadda. noqalaqevis kompleqsi moicavs qristianuli kulturis mniSvnelovan Zeglebs: IV saukunis bazilikas; V saukunis Sua xanebis samnavian bazilikas; VI saukunis ormocmowameTas saxelobis gumbaTian eklesias; VI saukunis 2 darbazul eklesias. IV saukuneSia gaWrili gvirabic, romelic qalaqis qveda terasidan md.
texuras sanapiroze usafrTxo Casvlas uzrunvelyofda. mis SesasvlelTan agebuli e.w. saguSago ki V saukunes ganekuTvneba. VI saukuneSi gvirabi TaRovani SesasvleliT mourTavT.
cixe-goji saukuneebis ganmavlobaSi umniSvnelovanesi administraciuli, savaWro da strategiuli centri yofila, vidre 735-
737 wlebSi saqarTveloSi arabTa saomari kampaniis Sedegad ar gacamtverda da daingra; mogvianebiT, dasavleT saqarTvelos centri quTaisSi inacvlebs, noqalaqevi ki erTi rigiTi soflis statuss inarCunebs.
3.2 dokumentacia
kulturuli memkvidreobis saitebis dokumentacia Sedgenilia aRniSnul sferoSi saqarTveloSi arsebuli standartebis mixedviT.
reabilitaciis proeqtebis Zveli sabuTebi daarqivebulia saqarTvelos erovnul muzeumSi da yovelTvis ar aris xelmisawvdomi; masalis garkveuli nawili erovnuli saagentos fondebSia daculi. axali standartebi amoqmedda 2004 wlidan da am droidan mimdinareobs yvela xelmisawvdomi masalis digitalizaciis procesi, romelic 2010 wels dasruldeba.
2007 wels ganxorcielda kulturuli memkvidreobis Zeglebis identificirebis proeqti, romelic GPS koordinatebis gegmebze datanas, sainventaro baraTebis Sevsebasa da standartul cifrul sistemaSi daformatebas gulisxmobda. proeqtis farglebSi aRiricxa 7 kompleqsuri Zegli, maT Soris noqalaqevic, rac metad mniSvnelovania Zeglis sakadastro rukebisa da damcavi zonebis dadgenisaTvis.
noqalaqevis saitisaTvis ukve Seivso 15 saaRricxvo baraTi, aqedan: 1 - mTlianad saitze da 14 –konkretul Zeglze. saitis dacvis sakmaod didi zona, aq warmodgenili Zeglebis adeqvaturadaa Sedgenili.
sagulisxmoa rom, damcavi zonis miRmac ki mSeneblobaze dawesebulia garkveuli SezRudvebi.
saaRricxvo sabaraTe sistema, evrosabWos rekomendaciebis safuZvelze, 2004 wels amoqmedda. TiToeuli saaRricxvo baraTi Seicavs Semdeg informacias:
- saxelwodeba, misamarTi, daqvemdebareba da sxv.
- geografiuli mdebareoba, ganfeniloba
istoria/qronologia, istoriuli saxelwodeba da wyaroebi - Zeglis gansazRvreba
- statusi
- TariRi, funqcia, mepatrone - aRwera
- Zeglis mdgomareoba da rekomendirebuli zomebi - dazianebebi – mizezebi da safrTxeebi
- arsebuli dokumnetacia; bibliografia - kavSiri saitis sxva ZeglebTan
- damatebiTi informacia - TariRi da xelmowera
saaRricxvo baraTi gvaZlevs klasifikaciis SesaZleblobas. maT Soris, ra dokumenti gvaqvs, ra gvaklia.
Zeglis pasporti, romelic gacilebiT moculobiTi dokumentia Tavisi rukebiTa da anazomebiT – jerjerobiT noqalaqevis saitisaTvis ar Seqmnila, Tumca, senakis raionis saitebisaTvis pasportebis Sedgenis procesi 2007 wels daiwyo.
3.3 konservaciis istoria
XVII-XVIII saukuneebSi dadianebis samefo ojaxis mier inicirebuli noqalaqevis reabilitaciisas ZiriTad samSeneblo masalad gamoyenebulia adreuli samSeneblo fenebidan moxsnili qvebi.
dResdReobiT, ki sakonservacio samuSaoebisaTvis umTavresad mdinaris qva gamoiyeneba. im periodSi aq, adgilze awarmoebdnen da iyenebdnen kir-xsnars, maSin rodesac XX saukunis 80-ian wlebSi, konservacia- reabilitacia - cementisa da kirxsnaris nareviT ganxorcielda. 1970 wlamde kompleqsis SigniT ramodenime ojaxi cxovrobda, aqve iyo gamarTuli mcire sawarmoebi da skolac ki. magaliTad, 1987 wlamde VI saukunis samefo sasaxlis nangrevebze marani iyo mowyobili. 2001 wels, sasaxlis SemorCenil naSTebze moxda sasaxlis rekonstruireba – garkveul doneze. sakonservacio-sareabilitacio samuSaoebi 2000 wlis merec gagrZelda.
1980-ian wlebSi, noqalaqevis kompleqsze erTma arqiteqturulma kompaniam ganaxorciela aRdgeniTi samuSaoebi. swored am droidan daiwyo arqiteqturuli naxazebisa da samuSaoebis dokumentireba.
cementis intensiuri gamoyenebis kvali met-naklebad yvelgan aSkaraa.
cementiT SeduRabebis xarisxi ki gansxvavebuli: kargidan – sakmaod uxeSad ganxorcielebul ineqtirebamde. cementma Rrma fenebamde miaRwia, avTenturi qvebi daaziana da rig SemTxvevevaSi qvebis daSla da Camoyrac ki gamoiwvia. sabednierod, saqarTvelos am regionSi zomieri yinvebia, rac met-naklebad icavs Zegls meti dazianebisagan.
VI saukunis samefo abanos Sesasvleli. teqnologiurad cudad ganxorcielebuli cementirebis kvali vizualurad Cans
3.4 socio-ekomomikuri viTareba
sabWoTa kavSiris arsebobis periodSi, regioni, Tavisi ganviTarebuli infrastruqturiT, soflis meurneobiTa da qarxnebiT qveynis sakmaod mdidar areals warmoadgenda: aq mohyavdaT subtropikuli xilis sxvadasxva saxeobebi (citrusebi, Txili, dafnis foToli), romlis gasaRebis ZiriTad bazars ruseTi warmoadgenda: mosaxleoba misdevda mecxoveleobas; saxelmwifo dafinansebac didi iyo: noqalaqevis mosaxleobis didi nawili dasaqmebuli iyo aq warmoebul arqeologiur eqspediciebSi. magaliTad, skolis moswavleebi zafxulis ardadegebis dros. sirTuleebi daiwyo 1990 –iani wlebidan. samoqalaqo omis cnobili movlenebis Sedegad saqarTvelos es regioni gansakuTrebiT dazaralda. 90-ian wlebSi daingra kulturis saxlic da jerjerobiT ar aRdgenila. mxolod ramodenime welia, rac areali nel-nela usafrTxo da stabiluri xdeba. Tumca didi manufaqturebi jer kidev ar amuSavebula da mosaxleoba naturaluri meurneobiT irCens Tavs.
dReisaTvis noqalaqevSi arsebobs erTi skola, romelic aerTianebs dawyebiT da saSualo ganaTlebis safexurebs. dagegmilia axali skolis mSeneblobac. socialuri programebi, romelic noqalaqevSi xorcieldeba, dResdreobiT fokusirebulia 2008 wlis ruseTis agresiis Sedegad dazaralebuli mosaxleobis – ltolvilTa dasaxmareblad. noqalaqevis saitze warmoebuli arqeologiuri samuSaoebis periodSi adgilobriv mosaxleobas mcireodeni Semosavlis wyaro uCndeba.
miuxedavad yvela winaaRmdegobisa, romelTanac qarTvel xalxs mouwia gamklaveba, is adaptirda da cxovrebis met-naklebad normalur
pirobebs daubrunda. sasurvelia rogorc rCevebis, aseve finansuri daxmarebis ganxorcielebac.
erTiani sabileTo sistemis SemoRebis Sedegad, 2009 wlis april- oqtombris periodSi, saitze 3500 vizitori dafiqsirda. jerjerobiT kvlav problemad rCeba ubileTo vizitorebis sakiTxi, romelTa raodenobac jer kidev bevria, da amis erTerTi mizezi salaros mouxerxebel adgilze ganTavsebaa. vizitorTa umravlesobas skolis moswavleebi Seadgenen. aqtiuri periodia gazafxulidan – adre Semodgomamde; aseve, arian miznobrivi vizitorebi da turistebi.
bileTis fasi identuria yvelasaTvis garda: socialurad daucveli fenebisaTvis, didi jgufebisaTvis da moswavle-studentebisaTvis.
menejerebma meti muSaoba unda warmarTon informaciis gavrcelebasa da saitis reklamirebaze, raTa meti vizitori moizidon; aseve, sagzao sainformacio banerebze, romlis dadgmac igegmeba, Tumca jer ar aris ganxorcielebuli. aqve unda gaviTvaliswinoT faqti, rom saagento didi xani ar aris rac amuSavda (2008 wlidan).
senakis municipalitetTan TanamSromlobis Sedegad, gaaqtiurebulia moswavle-studentebisa da sxva organizebuli jgufebis vizitebi saitis dasaTvaliereblad. aqve axlos ganlagebulia samxedro sawvrTneli baza. mimdinareobs muSaoba maT mosazidad ara mxolod vizitiorTa rangSi, aramed kompleqsze garkveuli aqtivobebis gansaxorcielebladac, rogoricaa, magaliTad, saitis dacva da misi gawmedna mcenareuli safarisagan. aseve, arsebobs sazafxulo banakisaTvis saitis garkveuli farTobis gamoyofis idea; adgilobrivi mosaxleobis mier rewvis nawarmis gayidva, romelic maTTvis damatebiTi Semosavlis wyarod iqceva da sxva.
4 konservaciis problemebi (sirTuleebi)
4.1 galavnis kedlebi
miuxedavad imisa, rom kedlebis garkeuli nawili aRdgenilia an reabilitirebulia Zveli an axali qviT, didi nawili xelSeuxebeli nangrevebis saxiTaa warmodgenili. am nangrevebis, gansakuTrebiT mTis wverze arsebuli moculobiTi da maRali monakveTebis didi qvebi moryeulia, ris gamoc, arsebobs maTi CamoSlis realuri safrTxe.
Seqmnili viTareba gansakuTrebiT saSiSia vizitorTa usafrTxoebisaTvis. swored amitom, aucilebeblia, rac SeiZleba male moxerxdes dacvisa da monitoringis zomebis ganxorcieleba.
saqarTveloSi, kiri samSeneblo masalis saxiT gamoiyeneboda Cv.w. III saukunidan. noqalaqevSi, mis Semavseblad iyenebdnen adgilobrivi mdinaris napirebidan mopovebul qviSas. iq, sadac cementi ar aris gamoyenebuli, kedlebis mdgradoba gansxvavebulia, myaridan – saSiS arastabilurobamde.
kir-xsnaris markerebi analizisaTvis gagzavnilia inglisSi. miuxedavad amisa, norvegielTa jgufmac 2 mcire nawili waiRo riksanteqvarenSi, damatebiTi SeswavlisaTvis.
unda aRiniSnos rom, sakonservacio miznebisaTvis kiris gamoyeneba cementis magivrad ar aris miRebuli (saqarTveloSi). miuxedavad imisa rom, xarisxianad ganxorcielebuli wertilovani cementirebis Sedegad, garkveul adgilebSi miRweulia stabilizacia, umetesi monakveTebi cementis zemoqmedebisagan dabzarulia, avTenturi qvebi ifSvneba, Cadis wyali da sabolood qvebi Zirs iyreba. naleqis pirdapiri zemoqmedebis gamo, situacia gansakuTrebiT mZimea kedlebis zeda nawilebSi, sadac wyali Tavisuflad aRwevs.
daSlili cementi - IV saukunis aRdgenil qongurebian koSkze
samefo abanos kedlebis zeda nawili: daSlili da Camoyrili cementi.
Camovardnili qvis kvadri
4.2 mcenareuli safari
qvis galavnis umetesi nawili suroTia dafaruli, romelic Tavisi fesvebiT Rrmad iWreba qvis struqturaSi da azianebs mas. Tu suros totebis sisqisa da kedlebSi Rrmad gadgmuli fesvebis mixedviT vimsjelebT, rogorc Cans, is aq sakmaod didi xania rac izrdeba. suro eWideba kedlebs da qvis wyobaSi idgams fesvebs, rac sabolood misi dazianebisa da CamoSlis mizezad iqceva. norvegieli eqspertebis rekomendaciaa Sesabamis eqspertebTan erTd am problemis daZlevaze saubari.
kopleqsis zeda nawilSi mdebare citadeli xSiri xeebiTa da buCqnariT aris dafaruli. Seqmnili viTareba Zalian arTulebs ZeglTan miaxloebas da mis Seswavlas. amasTan, buCqnarisa da xeebis fesvebi da totebi, aseve, azianebs kedlebis wyobas. saqarTveloSi xeebis moWra mxolod garemos dacvis saministros nebarTvis safuZvelzea SesaZlebeli, amitom, norvegiel eqspertTa rCevaa Sesabamisi nebarTvis safuZvelze ganxorcieldes am mwvane safarisagan Zeglis ganTavisufleba, mxolod mas Semdeg, rac gasufTavebuli arealebis SenarCunebis samoqmedo gegma Sedgeba.
mwvane safariT dafaruli VI saukunis nangrevi.
helskogi erTerT nangrevze; savele baza ukana planze
25 wlis win, kompleqsis zeda nawilSi, Zeglis mimdebare teritoriebi mwvane safarisagan gasasufTaveblad specialuri qimiuri saSualebebiT iqna Sewamluli, rasac TiTqmis 15 wliani efeqti hqonda. mogvianebiT, mcenareebis zrda isev gaaqtiurda. sazogadod, qimiuri saSualebebi mainc ar aris rekomendirebuli mwvane safaris kontrolisaTvis.
suro intensiurad izrdeba qvis kedlebze da Zeglis daculobisaTvis seriozul problemas warmoadgens
dReisaTvis, msxvilfexa saqonels aRar uSveben kompleqsis SigniT.
marTalia, is, nawilobriv, saitze arsebuli mwvane safaris bunebrivi kontrolis funqcias asrulebda, Tumca ZeglebisaTvis miyenebuli ziani ufro didi iyo. amrigad, saWiroa balaxis zrdis problemis dasaZlevad sxva alternativis ganxilva: an xeliT mocelva, an sxva ufro mcire zomis cxovelebis gamoyeneba. am mimarTulebiT, saukeTeso arCevani iqneboda cxvari, romelic pirwmindad asufTavebs mTel balaxs. dasavleTSi, amgvar saitebze arsebobs cxvrebis gamoyenebis praqtika. samwuxarod, am regionis specifikuri havis gamo, cxvrebis moSeneba faqtiurad ar xdeba. adgilobriv mosaxleobas yavs Txebi, magram isini Tavisi rqebiT, aseve, azianeben Zegls. swored amitom, ganxiluli SesaZleblobebidan gamomdinare, yvelaze usafrTxo isev celis an balaxis sakreWi manqanis gamoyenebaa.
4.3. eklesiis moxatuloba
noqalaqevis gumbaTovani eklesia agebulia VI saukuneSi, mowameobrivad daRupuli 40 sebastianeli legioneris saxelze. XVII-XVIII saukuneebSi is dadianebis samefo ojaxma karis eklesiad aRadgina. XX saukuneSi taZari mecnierulad iqna Seswavlili, ris Sedegadac, miCneul iqna, rom Tavdapirvelad is darbazul eklesias warmoadgenda, romelsac mogvianebiT daedga gumbaTi. ramodenime xnis win, rodesac eklesiis xelaxali gadaxurva mimdinareobda, gumbaTis yelis safuZvelSi, aRmoCnda mis mTels perimetrze Cawyobili V-VI saukuneebis amforebi.
amgvari akustikuri xerxi VI saukunis CaTvliT gamoiyeneboda. yovelive aman daadastura gumbaTis avTenturoba.
Tavdapirvelad, eklesiis dasavleT nawilSi mowyobili iyo narteqsi.
dResdReobiT is aRar arsebobs da mxolod gegmis doneze ikiTxeba. mis aRmosavleT kedelze, romelic dRes eklesiis gare fasads warmoadgens, SemorCenilia XVI-XVIII saukuneebis kedlis mxatvrobis fragmentebi. XIX saukuneSi, mefis ruseTis periodSi, freskebi SeulesavT. ucxoeli eqspertebis daxmarebiT moxerxda am Selesilobebis nawilobrivi moxsna. 1970-ian wlebSi moxda Camocvenili fragmentebis fiqsacia da dazianebuli nawilebis cementiT Selesva.
imis gamo, rom amJamad moxatuloba Ria cis qveSaa da, Sesabamisad, gansakuTrebiT mgrZnobiarea klimaturi pirobebis mimarT, is sul ufro da ufro ziandeba.
aucilebelia kedlis mxatvrobis fragmentebis konservacia – bunebrivi klimaturi pirobebisagan dasacavad (ix. rekomendaciebi, me-7-e Tavi).
narteqsis xelaxali aRdgena sasurveli ar aris.
VI saukuniT daTariRebuli ormocmowameTa eklesia mdebareobs galavnis SigniT, savele arqeologiur bazasTan axlos.
kedlis mxatvroba, romelic odesRac eklesiis narteqsis samxreT kedelze iyo warmodgenili, dResdReobiT, Ria cis qveS aris da bunebrivi naleqebis
gamo metwilad dazianebulia.
4.4 xis oda-saxli
xis tradiciuli saxli, mdebareobs noqalaqevis saitis SesasvlelTan.
is savaraudod XIX – XX ss. mijnis Senobaa; struqturiT, tipologiiTa da masaliT, is dasavleT saqarTvelosaTvis damaxasiaTebeli baniani sacxovrisis magaliTia.
saitTan mimarTebaSi xis oda-saxls aqvs mniSvnelovani dislokacia:
mdebareobs noqalaqevis saitis SesasvlelTan, soflis ZiriTad magistralze, romelsac gaaCnia rogorc adilobrivi, aseve raionuli mniSvneloba; igi aRqmadia Sori manZilidan da erTgvarad saitis savizito baraTs warmoadgens. nagebobis fizikuri mdgomareoba damakmayofilebelia. sasurvelia rom saxuravi Seicvalos tradiciuli kramitis gadaxurviT. Sesabamisi reabilitaciisa da aRWurvis Sedegad, aq dagegmilia sainformacio centris ganTavseba, romelic moemsaxureba
saitze mosul vizitiorebs. norvegelebis mxridan idea mowonebuli da mxardaWerilia (rekomednacia 7).
xis oda saxli - noqalaqevis kompleqsis samxreTis galavnis gareT
5. prezentireba
5.1 noqalaqevis muzeumi
muzeumi mdebareobs saitTan axlos, sofelSi. nageboba Tavdapirvelad agebuli iyo sofsabWosaTvis da 1980 wlidan gadaeca muzeums.
dResdReobiT, Senoba, romelsac kargi potenciali gaaCnia, moZvelebulia da aucileblad saWiroebs ganaxlebas rogorc struqturuli, aseve teqnikuri aRWurvis TvalsazrisiT.
muzeumSi dasaqmebulia 11 adamiani:
- mmarTveli;
- 4 gidi, amaTgan erT-erTi iTavsebs fondebis mcvelis funqcias;
- finansisti;
- 3 mcveli;
- 2 dacvis TanamSromeli (erTi muzeumSi da erTi-saitze).
mmarTveli - profesiiT arqeologia; danarCenebi: 1 – istorikosi, 1 – buRalteri, 2 – filologi, rusuli da inglisuri enebis specialisti.
muzeumis daucvelobis gamo, saitze aRmoCenili mniSvnelovani artefaqtebi inaxeba saqarTvelos erovnul muzeumSi, maSin rodesac, aq, adgilze Zalian mwiri eqspoziciaa warmodgenili.
noqalaqevis saitze, weliwadSi 2 Tvis ganmavlobaSi funqcionirebs arqeologiuri eqspedicia, romelsac gaaCnia sakuTari laboratoria,
Tumca direqtoris survilia daafuZnos sarestavracio laboratoria uSualod muzeumSi, romelic mudmivmoqmedi iqneba da mTel dasavleT saqarTvelos moemsaxureba.
noqalaqevis muzeumi
muzeumi finansdeba saagentos mier - saxelmwifo biujetidan.
aucilebelia saagentodan meti dafinanseba, raTa gaumjobesdes saitis mdgomareoba da infrastruqtura, rac, Tavis mxriv, am unikalur kompleqsze, meti vizitorisa da stumris mozidvis da, Sesabamisad, Semosavlebis gazrdis aucilebeli winapirobaa. dRevandeli mdgomareobiT, Zalian rTulia vimsjeloT mis Semdgom ganviTarebaze.
5.2 saitis prezentireba da turizmi
kompleqsis teritoriaze vizitorebi Tavisuflad dadian, yvelanairi informaciis, maniSnebis, bilikebis an SezRudvebis gareSe. marTalia, amJamad, mnaxvelTa umetesi nawili, iqneba es skolis moswavleebi Tu ucxoelebi, organizebulad marTul jgufebs warmoadgnenen, rac nakleb problemebs qmnis am mimarTulebiT, vizitorTa raodenobis zrdis paralelurad, Tavis nebaze miSvebuli vizitori sakmaod did safrTxesa da problemebs warmoqmnis Zeglis dacvisTvis.
saitis prezentirebis sistematizacia Zalian mniSvnelovania vizitorTa samarTavad. minimum, aucilebelia samarSruto bilikebis dagegmareba- mowyoba – momsvlelTa moZraobis regulirebisaTvis; aseve, aucilebelia saitis Sesaxeb sainformacio megzurebis momzadeba:
rogorc bukletebis, aseve, stacionaluri maniSnebis saxiT. VII TavSi warmodgenilia rekomendacia qarTul-norvegiuli vorqSofis mowyobis Sesaxeb, romlis umTavresi mizanic, gamocdilebis gaziarebisa da diskusiebis safuZvelze praqtikuli gadawyvetilebebisa da Sedegebis miRwevaa.
turizmis ganviTarebis TvalsazrisiT, noqalaqevs saukeTeso mdebareoba gaaCnia. is ganlagebulia quTaisTan axlos, svaneTis mTebsa da Savi zRvis sanapiros Soris. kulturuli memkvidreobis saitis garda, noqalaqevi bunebrivi resursebiT mdidar arealsac warmoadgens:
cxeli wylebiT, mdinaris kanionebiT, Tevzaobisa da curvis araCveulebrivi SesaZleblobebiTa da sxv. swored amitom, is araCveulebrivi adgilia kompleqsuri marSrutebis dagegmvisTvis da sakmaod didi potenciali gaaCnia saqarTveloSi turizmis gansaviTareblad.
noqalaqevis misiis dros miRebul iqna memorandumis Sedgenis gadawyvetileba, romelic saagentosaTvis strategiul iaraRad iqceva da romelSic asaxuli iqneba noqalaqevSi turizmis ganviTarebis prioritetuli mimarTulebebi. aRniSnuli memoradnumi winamdebare angariSs Tan axlavs da mis ganuyofel nawils warmoadgens (ix.
danarTi).
IV-V ss. sasaxle da garnizonis nawili (marjvniv) - xedi samxreTis galavnis wveridan
6. menejment-gegmis Sedgena
noqalaqevi warmoadgens sxvadasxva tipis obieqtebisgan Semdgar saits, romelic marTvis komleqsuri zomebis ganxorcielebas saWiroebs.
aucilebelia menejmentis erTian koncefciaSi sxvadasxva mimarTulebebis Tavmoyra da urTierTdaqvemdebareba.
kompleqsuri saitebisaTvis menejment-gegmis Sedgenis principebis ukeT gasagebad, norvegielma partniorebma jer kidev misiis ganxorcielebamde qarTvel kolegebs miawodes menejmnetis samoqmedo
gegmebi: azeirbaijanis gobustanis kldis xelovnebis kulturuli landSaftisaTvis (2006) da yazaxeTis tamgalis arqeologiuri landSaftisaTvis (2004). noqalaqevis saitis Seswavlisa da Teoriuli masalis ganxilvis Sedegad, samuSao jgufi SeTanxmda, rom noqalaqevis kompleqsisaTvis upriani iqneboda 3 an 4 mimarTulebis samoqmedo gegmis Sedgena:
1. dokumentacia da konservacia
- arsebuli dokumentaciis Seswavla,- konservaciis mdgomareobis gansazRvra mTliani kompleqsisaTvis, - konservaciis (zogadi) mdgomareobis gansazRvra calkeuli
ZeglebisaTvis,
- Zeglebis mdgomareobis Sefaseba (Camovardnili qvebi, safrTxeebi da sxv.),
- vorqSofi qvis ostatebisaTvis (ix. me-7-e TavSi warmodgenili rekomendaciebi);
- konservaciis mdgomareobaze dafuZnebuli reabilitacia- konservaciis programa,
- sakuTrebis sakiTxi: uflebebi da valdebulebebi.
noqalaqevis savele bazaze qarTul-norvegiuli jgufis muSaoba, marcxnidan: helskogi, varZelaSvili, doliZe, tansemi, lomitaSvili,
TumaniSvili
2. menejmenti, monitoringi da SenarCuneba
- mwvane safaris menejmenti dafuZnebulia:- mwvane safaris mdgomareobis Sefasebis angariSze (mowveuli specialistis mier),
o mwvane safari – dacvis saSualeba da esTeturi sakiTxi, o suros problema,
o xeebi, buCqebi da balaxi.
- saitis nagvisgan gawmendis menejmenti,
- muzeumis TanamSromlTa Statis gazrda – sait-menejeris poziciis SemoRebiT,
- muzeumis TanamSromlebis Statis gazrda – qvis konservaciis gamocdilebis mqone specialistis damatebiT,
- mudmivi monitoringis reJimis damyareba (vizitorTa qcevis, ZeglTa nangrevebis, mwvane safarisa gakontrolebis mizniT da sxv.)
3. prezentireba: ganaTleba, informacia, turizmi:
- saitis infrastruqturisa da prezentaciis vorqSofi (ix.
rekomendacia #7)
- saitze vizitorTa bilikebis – marSrutebis gansazRvra
- xis oda-saxlis reabilitacia (ix. rekomendacia#7) da adaptacia vizitorTa sainformacio centrad
- Treiningi skolis maswavleblebisaTvis - saganmanaTleblo programebis ganviTareba
- adgilobrivi produqciis ganviTareba – gasayidad - aragamaRizianebeli sainformaco maniSnebi
- vizitorTa usafrTxoebis uzrunvelyofa
- vizitiorebisaTvis sazogadoebrivi sveli wertilebis mowesrigeba
- noqalaqevis Sesaxeb samecniero-popularuli albomis/wignis gamoqveyneba
- sxvadasxva mimarTulebebis Sesaxeb dokumenturi filmebis gadaReba (magaliTad – gaTxrebze, konsrevaciaze, turizmze da a.S.)
- muzeumis TanamSromelTa kvalifikaciis amaRleba, Treiningi
- muzeumis TanamSromelTa Statis gazrda - samuzeumo pedagogis poziciis damatebiT
- adgilobrivi mosaxleobis yovelwliuri mopatiJeba
menejment gegmis Semadgenel komponentebze msjelobisas, gamoikveTa azri rom, mas damateboda meoTxe samoqmedo gegma _ arqeologiis mimarTulebiT. vinaidan noqalaqevis arqiteqturul-arqeologiur saitze aqtiurad warmoebs arqeologiuri kvlevebi, logikuria rom es komponenti menejment-gegmis damoukidebel mimarTulebas warmoadgendes.
7. rekomendaciebi
riksantekvarensa da Sesabamis saministroebisTvis mxardasaWerad warsadgeni rekomendaciebi:
1.
vorqSofebi:
rekomendirebulia qarTul-norvegiuli 2 vorqSofis ganxorcileba:
1. Zeglis nangrevebis konservaciis vorqSofi;
2. saitis prezentaciis vorqSofi.
vorqSofebis dro ganisazRvra 2010 wlis oqtombriT da Catardeba paralelurad, radganac es erTi SexedviT damoukidebeli sakiTxebi urTierTdakavSirebulia erTmaneTTan. vorqSofebis mizania gamocdilebis gaziareba da urTierTTanamSromlobis gaRrmaveba.
qarTul norvegiuli vorqSofi – qvis restavratorebisaTvis:
noqalaqevSi, romelic qvis Zeglebis sakmaod masStabur saits warmoadgens, umetesi sakonservacio-sareabilitacio samuSaoebi cementis gamoyenebiT iyo ganxorcielebuli, ris gamoc, droTa ganmavlobaSi, Zeglebi kidev ufro metad dazianda: umetesi monakveTebi cementis zemoqmedebisagan dabzarulia, avTenturi qvebi ifSvneba, Cadis wyali da Zirs iyreba.
gansxvavebulia cemnetirebis xarisxic: aris kargad damuSavebuli monakveTebi da iqve uxeSad Sesrulebuli cementis uswormasworo fenebi. vorqSofis Sedegad, qarTveli kolegebi gaiRmaveben unarCvevebs Zeglis cementisgan gamonTavisuflebisa da tradiciuli masaliT konservaciis Tanamedrove meTodologiebis mimarTulebiT.
aRniSnuli vorqSofisaTvis, ramodenime faqtoris gamo, SeirCa V-VI saukuneebiT daTariRebuli samefo abano. igi warmoadgens istoriul Zegls da noqalaqevis saitis erT-erT mniSvnelovan komponents; zomiT arc ise didia; konservacia, romlisTvisac cementi iyo gamoyenebuli, daaxloebiT 20-25 wlis win ganxorcielda da saitis sxva obieqtebisagan gansxvavebiT nawilobriv gamoqaruli da advilad mosaxsnelia.
abanos gegmareba da struqtura didwilad avTenturi saxiT aris SemorCenili: arsebuli kedlebi dabalia, aqvs cxeli, da civi kamerebi;
SemorCenilia iatakis originaluri wyoba; qvis ramodenime bloki morRveulia da Camovardnili; pirveladi samSeneblo masala aris kirqva da kramiti.
SesaZlebelia rom winmswrebad saWiro gaxdes norvegieli eqspertebis Camosvla da aRniSnuli vorqSofis ufro detalurad dagegmva.
riksantekvarens aqvs kargi gamocdileba norvegieli da ucxoeli ostatebis erToblivi proeqtebis ganxorcielebaSi. magaliTad, saqarTveloSi (xis nagebobebis reabilitaciis proeqti beTlemis ubanSi). ukve 10 welia rac, riksantekvareni awyobs qvis konservaciis vorqSofebs norvegieli ostatebisaTvisac. amgvarad, vfiqrobT rom, qvis konservaciis vorqSofi, romelic noqalaqevSi qarTveli ostatebisaTvis – norvegieli eqpertebis mier Catardeba, metad nayofieri da Sedegiani iqneba.
V-Vi ss. samefo abanos gegma, parmen zaqaraias mixedviT;
didi madloba d. lomitaSvils, romelmac naxazi mogvawoda
samefo abanos nangrevebi – samxreTidan
saitis prezentirebis qarTul-norvegiuli vorqSofi
norvegiuli misiis 3 warmomadgenels daugrovda kargi gamocdileba sxvadasxva kompleqsuri saitebis prezentirebis proeqtebis SedgenaSi, magaliTad – altas muzeumisaTvis – norvegiaSi; tamgalis saitisaTvis – yazaxeTSi, sarmiSseis kompleqsisaTvis – uzbekeTSi, gobustanisaTvis – azerbaijanSi, haldeiqiSisaTvis – pakistanSi da zalavrugas kompleqsisaTvis – ruseTSi. norvegiis ostfoldSi, aseve, Sedga da ganviTarda saitis prezentirebis proeqtebi. vfiqrobT, rom es gamocdilebis miRebis kidev erTi kargi SesaZleblobaa rogorc norvegieli, aseve qarTveli eqspertebisaTvis.
vorqSofis umTavresi mizania angariSis 5.2 TavSi aRwerili problemebis daZleva: dRevandeli mdgomareobiT, kompleqsis SigniT, vizitorebi Tavisuflad dadian, yvelanairi informaciis, maniSnebis, bilikebis an SezRudvebis gareSe. aucilebelia vizitorTa marTvis sistemis Seqmna - samarSruto bilikebis dagegmareba-mowyoba – momsvlelTa moZraobis regulirebisaTvis; saitis Sesaxeb sainformacio megzurebis momzadeba: rogorc bukletebis, aseve stacionaluri maniSnebis saxiT. sasurvelia, rom vorqSofis monawileebma winmswrebad moamzadon saitis prezentirebis sakuTari koncefciebi, romelic ganxiluli iqneba vorqSofze.
2. xis oda-saxlis reabilitacia:
xis oda saxlSi sainformacio centris ganTavsebamde, winmswrebad sareabilitacio samuSaoebi unda Catardes
xis oda saxli, mdebareobs noqalaqevis saitis SesasvlelTan.
savaraudod, is, XIX–XX saukunis mijnis Senobaa. struqturiT, tipologiiTa da masaliT, is dasavleT saqarTvelosaTvis damaxasiaTebeli baniani sacxovrisis magaliTia.
saitTan mimarTebaSi, xis oda-saxls aqvs mniSvnelovani dislokacia:
mdebareobs noqalaqevis saitis SesasvlelTan, soflis ZiriTad magistralze, romelsac gaaCnia rogorc adilobrivi, aseve raionuli mniSvneloba; igi aRqmadia Sori manZilidan da erTgvarad saitis savizito baraTs warmoadgens. reabilitaciisa da aRWurvis Sedegad,
xis oda-saxlSi dagegmilia sainformacio centris ganTavseba, romelic saitze mosul vizitiorebs moemsaxureba.
dResdReobiT, aranairi Tanxa ar aris am Senobis reabilitacia- adaptaciisaTvis, magram norvegiuli TanamonawileobiT, es SesaZlebeli gaxdeba.
am potenciuri proeqtis Sesaxeb ukve moxda gasaubreba azeirbaijansa da saqarTveloSi akreditebul norvegiis sruluflebian elCTan, romlis rezidenciac baqoSia da romelmac didi daintereseba gamoxata aRniSnuli sakiTxis mimarT.
3. eklesiis gare kedlis mxatvroba
IV Tavis me-3-e qvepunqtSi aRwerili problemis gadawyvetis sakiTxi, romelic noqalaqevSi mdebare ormocmowameTas sax. eklesiis dasavleT fasadis kedelze SemorCenil kedlis mxatvrobas exeba, samwuxarod, am dargSi gamocdilebis naklebobis gamo norvegieli eqspertebis mxridan upasuxod darCa. Tumca gaCnda am fragmentebis SuSis erTgvar budeSi moTavsebis idea, romelic met-naklebad daicavs mas klimaturi pirobebisagan. SuSis bude iqneba rogorc saeqspozicio, aseve dacvis saukeTeso saSialeba.
am sakiTxis gadasaWrelad, riksantekvareni iTxovs kvalificiuri eqspertebis daxmarebas.
ormocmowameTas eklesia, dasavleT fasadis samxreT kedelze SemorCenili kedlis mxatvrobis naSTebi
8. samuSaoTa gegma-grafiki
qvemoT warmodgenili grafiki SemuSavda Tanxebis savaraudo mozidvisa da qarTul - norvegiuli mxardaWeris safuZvelze.
2009
noember- dekemberi
norvegiuli misiis angariSi inglisurad. pirveli versiis Sedgeba qarTuli jgufis vizitamde norvegiaSi;
Targmna inglisuridan qarTulad.
20 dekembramde riksantekvarenis mier angariSis dabeWdva da gamogzavna 2010
5-15 ianvari norvegiis saministroebisa da riksantekvarenis Sexvedra
< 1 Tebervali. norvegiis sagareo saqmeTa saministroSi – ori vorqSofisa da xis tradiciuli saxlis reabilitaciis saproeqto
winadadebebis wardgenaMFA
april/maisi Tu SesaZlebeli iqneba higenisa da helskogis viziti saqarTveloSi - uzbekeTis gzaze.
30 ivnisi menejment-gegmis monaxazis dasruleba (master plani da 3 samoqmedo gegma) oqtombris
dasawyisi vorqSofebi – qvis konservaciasa da saitis prezentaciaSi;
menejment-gegmis ganxilva
20 dekembramde vorqSofis angariSebi inglisurad da qarTulad;
menejment-gegmis dasruleba 2011
maisis
dasawyisi norvegiis warmomadgenlebis Semajamebeli viziti saqarTveloSi 30 ivnisi proeqtebis dasruleba
1 seqtemberi qarTuli da norvegiuli mxaris saboloo angariSebi inglisur- qarTulad
danarTi
memoranumi:
noqalaqevi rogorc regionis ganviTarebis mniSvnelovani komponenti
noqalaqevi - istoriulad da konteqstualurad kulturuli memkvidreobis erT-erTi unikaluri kompleqsia saqarTveloSi. is gaSlilia farTo, mSvenier arealze da xasiaTTeba materialuri da bunebrivi memkvidreobis harmoniuli sinTeziT. ulamazes landSaftSi mimobneuli monumenturi Zeglebi araCveulebriv emociur ganwyobas qmnis da asazrdoebs STagonebasa da warmosaxvas.
noqalaqevi turizmis ganviTarebisaTvis sakmaod xelsayrel adgilzea:
is mdebareobs quTaisTan axlos da Savi zRvis sanapirosa da svaneTis mTebisken gamaval gzaze, romelic TavisTavad erT-erTi popularuli da egzotikuri adgilia rogorc erovnuli, aseve saerTaSoriso turizmis TvalsazrisiT. miuxedavad udidesi istoriuli mniSvnelobisa, da potencialisa, noqalaqevi jer kidev ar aris saTanadod aTvisebuli. Tanamedrove msoflioSi turizmi erT-erTi swrafad mzardi industriaa. turists aRar akmayofilebs mxolod
rekreacia, is Tanabari xarisxiT cdilobs gaiRrmavos rogorc kulturuli, aseve bunebrivi garemos Semecnebidan miRebuli gamocdileba. rekreaciisa da kulturuli gamocdilebis kombinireba, romelic aq, dasavleT saqarTvelos umSvenieres kuTxeSi xdeba SesaZlebeli, swored turistuli potencialis ganviTarebis wanamZRvrebs qmnis.
ra Tqma unda, turizmi ar unda ganisazRvrebodes calkeuli SemTxvevebiT da unda viTardebodes mdgradi ganviTarebis stratiuli gegmis mixedviT. amasTan, is ar unda uqmnides safrTxes kulturuli memkvideobis saitsa da adgilobrivi Temis tradiciebsa da faseulobebs.
saitisa da adgilobrivi sazogadoebis interesebisa da faseulobebis gaTvaliswinebiT regulirebuli da marTuli turizmi mxolod sargebels moutans rogorc adgilobriv mosaxleobas, aseve mTels regionsa da ers. Bmsoflios mraval qveyanaSi, magaliTad norvegiaSi, kulturuli memkvidreoba ganixileba rogorc regionaluri ganviTarebis umTavresi instrumenti.
sofeli noqalaqevi, kulturuli memkvideobis kompleqsis garda warmogvidgens sxvadasxva sarekreacio komponentebis mTels speqtrs, rogoricaa: Tevzsacavebi, mdinaris kanionebi, cxeli wylebis wyaroebi - Zveli abanos naSTebiT da sxva. yvelaferi es, araCveulebriv saSualebas iZleva kompleqsuri marSrutebis dagegmvisaTvis da sxvadasxva tipis turizmis ganviTarebisaTvis. Cven movismineT idea - am adgilis aqtiuri dasvenebis zonad gadaqcevisa. am gegmis ganxorcielebis SemTxvevaSi, aucilebel pirobad unda iqnes am umSvenieresi bunebisa da kulturuli memkvidreobis saitis dacva da SenarCuneba.
amdenad, noqalaqevs sakmaod didi potenciali gaaCnia iqces turizmis erTerT yvelaze aqtiur da mimzidvel sivrced, sadac aqcentebi Tanabrad gadanawildeba rogorc bunebriv, aseve kulturul memkvidreobaze.
