Forsettsformene i norsk strafferett.
Grensedraging og betydinga av desse.
Kandidatnummer: 751.
Leveringsfrist: 25.04.2015, kl.12:00.
Antall ord: 17527.
i
Innholdsfortegnelse
1 INNLEIING. ... 1
1.1 Tema og problemstilling. ... 1
1.2 Strafferettens plassering i rettssystemet. ... 1
1.2.1 Skuldkravet og gjeldande forsettformer i norsk rett. ... 2
1.3 Straffelovas tilsikta verknader. ... 2
1.3.1 Allmennprevensjon. ... 3
1.3.2 Individualprevensjon. ... 3
1.4 Endring i ny straffelov. ... 3
1.5 Metode. ... 5
1.5.1 Generell metode. ... 5
1.5.2 Spesiell metode. ... 6
1.6 Avgrensing. ... 6
1.7 Vidare framstilling. ... 7
2 RETTSKJELDER. ... 7
2.1 Folkerett. ... 7
2.2 Grunnlova... 8
2.3 Lovteksten. ... 9
2.4 Forarbeid. ... 9
2.5 Rettspraksis. ... 10
3 UTVIKLING AV FORSETTSLÆRA. ... 10
3.1 Historisk utvikling... 10
3.2 Ny straffelov. ... 12
4 DEKNINGSPRINSIPPET... 12
4.1 Hovudregel. ... 12
5 ANSVARSLÆRA – DEI FIRE VILKÅRA FOR STRAFF. ... 13
5.1 Straffbar handling. ... 13
5.2 Straffefridomsgrunn. ... 14
5.3 Tilreknelegheit. ... 14
5.4 Skuld. ... 14
6 NÆRARE OM SKULDKRAVET. ... 15
6.1 Omgrepet skuld. ... 15
ii
6.2 Grunngjeving for skuldkravet. ... 15
6.3 Skuldformer og skuldgrader... 16
7 OMSYN OG PRINSIPP BAK FORSETTSLÆRA. ... 17
7.1 Skuldprinsippet. ... 17
7.2 Klander. ... 18
8 DEN GENERELLE FORSETTSLÆRA. ... 19
8.1 Hensiktsforsett. ... 21
8.2 Vissheitsforsett. ... 23
8.3 Sannsynsforsett. ... 24
8.4 Eventuelt forsett (Dolus eventualis). ... 28
8.4.1 Vidareføring av dolus eventualis som forsettsform. ... 31
8.5 Særskilte forsettskrav. ... 33
8.5.1 Hensikt. ... 33
8.5.2 Overlegg. ... 34
8.5.3 Kvalifisert sannsynsforsett. ... 35
8.6 Bevis for forsett. ... 35
9 EIT UTVAL AV DØME FRÅ RETTSPRAKSIS. ... 37
9.1 Reaksjonsfastsetting. ... 37
9.2 Overordna omsyn. ... 37
9.3 Lovbrytars subjektive skuld. ... 38
9.3.1 LF-2008-30287. ... 40
9.3.2 Rt.2004 s.1324 (Haglegevær-dommen)... 41
9.3.3 LE-2009-130916. ... 41
9.3.4 Rt.1993 s.736. ... 41
9.3.5 LB-2014-110471-2. ... 42
9.3.6 TJARE-2014-81894... 43
9.3.7 LE-2006-111924. ... 44
9.3.8 LB-2010-206036. ... 44
9.3.9 LB-2013-151090. ... 45
9.4 Oppsummering. ... 45
9.5 Konklusjon. ... 46
10 LITTERATURLISTE. ... 47
10.1 Lovregister. ... 47
10.2 Konvensjonar. ... 47
10.3 Forarbeid. ... 47
iii
10.4 Juridisk litteratur. ... 48
10.5 Juridiske artiklar. ... 48
10.6 Elektroniske kjelder. ... 48
10.7 Riksadvokatens rundskriv. ... 48
10.8 Rettspraksis. ... 48
10.8.1 Høgsterett... 48
10.8.2 Lagmannsretten. ... 49
10.8.3 Tingrett. 49 10.8.4 Den europeiske menneskerettsdomstol (EMD). ... 49
1
1 Innleiing.
1.1 Tema og problemstilling.
Tema for oppgåva er det strafferettslege skuldkravet forsett, og innhaldet i dette. Hovudrege- len om skuld er lovfesta i strl. § 21, der det går fram at straffelovgjevinga berre rammar «for- settlige lovbrudd» med mindre anna er bestemt. Sjølve forsettet er definert i strl. § 22. Her finn ein oversikt over og definisjon av dei ulike forsettsformene, som også vert utgangspunk- tet for store delar av avhandlinga.
Hovudproblemstillinga i oppgåva er spørsmålet om kva som er skilnaden og kor grensene går mellom dei ulike forsettsformene i strafferetten. For å svare på dette vil eg ta for meg dei uli- ke forsettsformene kvar for seg, og gjere greie for innhaldet i dei. Vidare vil eg stille spørsmål om kva betyding denne grensedraginga har i praksis. Her vil eg sjå særleg på straffeutmålinga og ulike moment som får betyding i forhold til kva forsettsform retten finn bevist. Eg vel å nytte Straffelova av 1902 som støtte til ulike drøftingar, der det er nødvendig. Dette fordi Straffelova av 2005 er nokså fersk i strafferettspleia. All drøfting vil likevel ta utgangspunkt i 2005-lova, då dette er gjeldande rett.
1.2 Strafferettens plassering i rettssystemet.
Strafferetten omfattar dei rettsreglar som regulerer lovbrot og straff, og er ein del av den of- fentlege rett. Som offentleg rett regulerer strafferetten dei reglane som er gjeldande mellom staten og den enkelte borgar.1 På dette rettsområdet er straffelova av 2005 sentral. Denne lova vert difor også utgangspunktet for vidare framstilling i avhandlinga.
Fagleg deler ein strafferetten i to hovuddelar; alminneleg og spesiell del. Den alminnelege delen tar for seg generelle vilkår som må vera oppfylt for at ein person skal kunne haldast strafferettsleg ansvarleg for ei handling. I lovas alminnelege del finn ein i kapittel 3, ei over- sikt over grunnvilkåra for straffeansvar. Blant desse alminnelege bestemmelsane finn ein ho- vudregelen om skuldkravet, og innhaldet og definisjon av skuldkravet forsett, jf. strl. §§ 21 og 22. Også andre generelle reglar, og det strafferettslege reaksjonssystemet finn ein i denne de- len. Spesiell strafferett regulerer dei enkelte straffebod, som gjer greie for korleis ein person må ha handla for å kunne straffedømast.2
1 Wegner (2015) s.14.
2 Wegner (2015) s.13.
2
1.2.1 Skuldkravet og gjeldande forsettformer i norsk rett.
Skuldkravet er ikkje eintydig i norsk strafferett. Hovudregelen er likevel forsett.3 At ein per- son handlar forsettleg vil etter normal språkbruk seie at vedkomande handlar med medvit og vilje. Domstolens vurdering vil her ta utgangspunkt i gjerningspersonens subjektive oppfat- ning av forholdet. Strafferettspleia opererer med fleire ulike forsettsformer; Hensiktsforsett, vissheitsforsett, sannsynsforsett og eventuelt forsett, også kalla dolus eventualis. Desse kjem eg nærare inn på seinare i avhandlinga.
Skiljet mellom forsett og aktlause er særs viktig i strafferetten. For gjerningspersonen er skuldkravet av stor betyding i forhold til domstolens behandling og straffeutmåling. Om ein person reknar det for overvektig sannsynleg at skade eller farefølgje vil skje, oppfyller han skuldkravet om forsett. Om vedkomande reknar grada av sannsyn for å vera betydeleg lågare, føreligg det normalt bevisst aktlause. Skiljet går mellom desse to skuldformene, og den nedre grensa av forsettet er dermed på same tid den øvre grensa av bevisst aktlause.4
I juridisk teori er forsettets nedre grense skildra som ei handling som gjerningspersonen ver- ken har hatt vilje om å utføre, eller har rekna følgjene for overvegande sannsynlege av. Avgje- rande for handlinga er at lovbrytaren har føretatt ei «risikohandling som viser en slik mangel på respekt for den rettsbeskyttede interessen» at handlinga si straffverdigheit viser likskaps- trekk med straffverdigheita av vanlege forsettlege handlingar.5
I praksis har det særleg stor betyding for gjerningspersonen om han vert dømt for ei forsettleg handling, eller om domstolen finn det bevist at han berre har handla aktlaust. Som eksempel er det ved drap ei strafferamme inntil 21 år ved forsett, medan den er inntil 6 år ved aktlause, jf. Strl. §§ 275 og 281.
1.3 Straffelovas tilsikta verknader.
Straffelovgjevinga og straffa i seg sjølv, har som formål å virke allmenn- og individualpre- ventiv.6 Tanken bak denne type prevensjon føreset at ein person har fridom til å velje å gjen- nomføre eit lovbrot eller å la vera.7 Ved utforming av lovverket ligg det som ein sjølvfølgje at lovgjevar har eit ynskje om at normene skal bli følgt. Lova er med dette eit middel til å skape lovlydigheit.8
3 Strl.§21.
4 Wegner (2015) s.70.
5 Stigen (2010) s.575.
6 Eskeland (2015) s.52.
7 Eskeland (2015) s.53.
8 Andenæs (2004) s.81.
3 1.3.1 Allmennprevensjon.
Straffetrusselen er ei åtvaring til samfunnet om at lovstridige handlingar vil føre til straffe- rettslege reaksjonar.9 Den allmennpreventive verknaden er dermed nådd når borgarane vel å handle lovlydig. Det er likevel ein føresetnad at vedkomande har kjennskap til lovgjevinga.
Om ein person ikkje er klar over at det han gjer er ulovleg, vil han heller ikkje ha gjort seg opp ei meining omkring utføring av handlinga. Kunnskap om konsekvensane vil difor påverke individets handlingar.10 Formålet bak allmennprevensjonen er at lovverket skal virke avskrek- kande på samfunnet, samtidig som det skal vera moral- og vanedannande for folket.11
1.3.2 Individualprevensjon.
Det ligg i individualprevensjonen at straffelovgjevinga skal ha ein uskadeleggjerande, av- skrekkande eller rehabiliterande effekt på tidlegare straffa personar.12 Målet er at vedkomande vert skremd av konsekvensane som føl lovbrotet, og at han dermed vel å halde avstand frå lovstridige handlingar i ettertid. Det ligg også i individualprevensjonen å søke å betre den sosiale situasjonen for den aktuelle gjerningspersonen, slik at risikoen for at vedkomande ut- fører nye lovbrot blir redusert.13
Som ein konsekvens av formålet med straffas allmenn- og individualprevensjon, har det straf- ferettslege skuldprinsippet vakse fram.14 Prinsippet er likevel ikkje ei sjølvsagt følgje av det preventive formålet. Eskeland meiner at det i teorien kan ha større preventiv effekt om ein knyter straffeansvaret til eit einskild vilkår om at uønskte handlingar har skjedd. 15 Dette fordi han meiner det vil føre til at allmennheita i større grad vil ta førehandsreglar for å verne seg sjølv mot straff for reine ulykker. Meir om skuldprinsippet i kapittel 7.
1.4 Endring i ny straffelov.
Initiativet til utarbeiding av ny straffelov vart fremja av Justisdepartementet så tidlig som i 1978. Initiativet vart uttrykt i st.meld.nr.104(1977-1978), også kalla Kriminalmeldingen.
Bakgrunnen for dette var at Justisdepartementet meinte det var eit særleg behov for ein full- stendig revisjon av straffelova og straffebestemmelsane i spesiallovgjevinga.16 Justisdeparte-
9 Gröning m/fleire (2015) s.77.
10 Gröning m/fleire (2015) s.77.
11 Slettan/Øie (1997) s.14.
12 Andenæs (2004) s.82.
13 Andenæs (2004) s.91.
14 Eskeland (2015) s.274.
15 Eskeland (2015) s.275.
16 Ot.prp.nr.90(2003-2004), pkt. 2.1.
4
mentet la difor ned forslag om å opprette ein eigen straffelovskommisjon, og fekk etter kvart tilslutning i Stortinget.
Revisjonen var ein omfattande prosess, og det tok heile 27 år før Straffelova av 2005 var fer- digstilt. Sjølve ikraftsettinga av lova tok likevel ytterligare 10 år. Politiets it-system mangla kapasitet til å handtere den nye lova, og det måtte omfattande tilpassingar til før det var mog- leg å ta i bruk 2005-lova.
Straffelova av 2005 er i all hovudsak ei vidareføring av straffelova av 1902, men inneheld likevel ei rekke endringar i forhold til den gamle. Spørsmålet er om endringane vil få særleg betyding i praksis.
Dei fleste endringar er minimale, men straffelova av 2005 representerer likevel ei fornya og modernisert straffelovgjeving. Moderniseringa gjer seg særleg synleg både når det gjeld opp- bygging og oversikt, og sjølvsagt også ein meir moderne språkbruk. Då lova av 2005 er ei vidareføring av den gamle lova er ikkje gjeldande rett meint å ha store realitetsendringar.17 Nytt i lova av 2005 er likevel ei rekke nye bestemmelsar som er kodefiseringar av gjeldande rettspraksis og juridisk teori.
Ei nokså synleg endring er at skiljet mellom «forbrytelser» og «forseelser» no er oppheva.
Tidlegare hadde skiljet betyding både for skuldkravet og for påtalekompetansen. Straffelovs- kommisjonens hovudgrunngjeving for opphevjinga var at siktemålet med skiljet ikkje lenger vart oppfylt i praksis, nemleg sondringa mellom bagatellmessige og alvorlege lovbrot.18 Kommisjonen fann heller ingen tungtvegande strafferettslege eller prosessuelle grunnar til å oppretthalde skiljet, og fekk dermed tilslutning for forslaget.
I motsetning til den gamle straffelova av 1902 har 2005-lova no definert omgrepa forsett og aktlause. Innhaldet i forsettsomgrepet, og opphavet til dei ulike forsettsformene vil bli be- handla meir detaljert i oppgåvas hovuddel. Eg går ikkje nærare inn på dette her. Frå departe- mentets side er definisjon av skuldformene gjort for å gjere straffelova meir informativ.19 For- settsomgrepet i strl. § 21 omfattar no alle lovbrot, inkludert forhold som er regulert i særlov- gjevinga. At forsett som skuldkrav no er hovudregelen for all straffelovgjeving, gjer at lov- gjevar må vurdere uttrykkeleg om aktlause, eventuelt grov aktlause, også skal rammast i den aktuelle særlova.20 Denne endringa har hatt som hovudhensikt å sikre nettopp ei slik vurde-
17 Wegner (2015) s.15.
18 Ot.ptp.nr.90(2003-2004), pkt. 4.1.3.1.
19 Ot.ptp.nr.90(2003-2004), pkt. 10.1.
20 NOU 2002:4, pkt.8.3.9.
5
ring. Som ei kodefisering av rettstilstanden, vil den nye paragrafen no fjerne uklarheiter i spe- siallovgjevinga der skuldforma ikkje er uttrykkeleg bestemt.21
Strl. § 15 fører også til betydelege endringar i den nye lova. Straffelova av 1902 hadde ikkje tilsvarande paragraf, men ordlyden er likevel ei vidareføring av gjeldande rett. Denne paragra- fen innfører ein generell regel om at medverknad til eit lovbrot alltid er straffbart når ikkje anna er bestemt.22 Tidlegare var medverknad berre straffbart der det var uttrykkeleg bestemt i lova. Straffelovskommisjonens grunngjeving for denne endringa var at ein generell regel gjer eit betre resultat totalt sett, og at det som er felles for dei fleste straffeboda derfor bør regule- rast ved generelle bestemmelsar.23 Departementet presiserer i forarbeida at vilkåra for med- verknad ikkje skal realitetsendrast frå gjeldande rett.24 Vilkåra er dermed framleis at ein per- son må ha medverka anten fysisk eller psykisk på ein måte som styrkjer hovudgjerningsman- nens forsett.
Også reglane om påtale er endra. Det er ikkje vidareført ein lovregel om påtale i den nye straf- felova. Dette kjem av eit generelt grunnsyn om at prosessuelle reglar ikkje bør stå i straffelo- va.25 Ved ikrafttreding av straffelova av 2005 vart dermed ein ny paragraf i strpl. § 62a sett i kraft.Paragrafens fyrste ledd er ei vidareføring av gamle straffeloven § 77 som seier at den offentlege påtalemakta skal påtale straffbare handlingar «når ikke annet er bestemt ved lov».
Denne regelen opphevar ordninga med påtalebegjæring frå fornærma, og effektiviserer med dette politiets etterforskingsarbeid.
1.5 Metode.
1.5.1 Generell metode.
Juridisk metode kan hovudsakeleg delast i tre sentrale spørsmål: Kva rettskjelder er relevante?
Korleis skal ein tolke dei enkelte rettskjeldene? Og korleis skal dei ulike rettskjeldene vegast mot kvarandre når dei fører til ulike resultat? Avkorta talar ein i juridisk teori om ei rettskjel- de sin relevans, slutning og vekt.
Det kan vera ulike grunnar til behovet for tolking av rettskjeldene. Nokre eksempel kan vera uklarheiter eller fleirtydig språkbruk, eller endringar over tid som skapar tvil. Hovudregelen er at ein ved tolking av rettskjelder skal legge alminneleg språkbruk til grunn. Om rettskjelda
21 Ot.ptp.nr.90(2003-2004), pkt. 10.2.2.
22 Wegner (2015) s.14.
23 Ot.ptp.nr.90(2003-2004), pkt. 8.2.3.
24 Ot.prp.nr.90(2003-2004), pkt. 8.2.5.
25 Ot.prp.nr.90(2003-2004), del 4, punkt 30.4, til §62a.
6
er noko gamal er det den betydinga som var aktuell då rettskjelda vart formulert, som skal leggast til grunn.
Om rettskjeldene ikkje lar seg sameine, må resultatet søkjast nådd gjennom bruk av jussens lex-prinsipp. Ved trinnmessig forskjell, skal den høgare rangerte rettskjelda gå føre den lågare rangerte; lex-superior. Ved aldersforskjell på rettskjeldene, skal nyare regel eller lov gå føre eldre regel eller lov; lex-posterior. Eit siste alternativ er å la spesiell regel eller lov gå føre generell regel eller lov; lex-specialis.
Både for lov og rettspraksis kan samfunnsutviklinga tvinge fram endringar som kan skape tolkingstvil rundt ulike rettskjelder. På strafferettens område spelar Høgsterett ei stor rolle i utvikling av straffenivået. Høgsteretts praksis er særleg sentral med omsyn til kva vekt dei ulike straffeutmålingsmomenta skal tilleggast. Det er likevel berre primært når Høgsterett har behandla liknande spørsmål før at det er aktuelt å tillegge ei tidlegare avgjerd vekt som retts- kjeldefaktor.
1.5.2 Spesiell metode.
Som metodisk utgangspunkt for oppgåva vil eg nytte generell juridisk metode, jfr. Eckhoffs rettskjeldelære. Eg vil ta utgangspunkt i Straffelova av 2005, og denne lovs kapittel 3 om grunnvilkåra for straff. Her vil eg ta for meg §§ 21 og 22 om skuldkravet og forsett, som opp- hav til all vidare drøfting i oppgåva.
Eg vil så ta for meg dei ulike forsettsformene kvar for seg, og sjå på innhaldet i desse. Vidare vil eg gå gjennom tilhøyrande forarbeid til 2005-lova, og nytta dei eg finn mest sentrale i for- hold til oppgåvas problemstilling. Desse kjem eg nærare inn på seinare i avhandlinga.
Rettspraksis vil eg nytte for å få fram korleis domstolen, og då i fyrste rekkje Høgsterett, har utarbeida definisjonar av dei ulike forsettsformene. Vidare vil eg sjå korleis domstolen har vektlagt ulike moment ved straffeutmåling i forhold til kva grad av skuld lovbrytaren har ut- vist. Juridisk teori vil også spela ei stor rolle i utarbeiding av avhandlinga. Gjennom eit mang- fald av ulik juridisk litteratur, har eg som mål å få innsikt i historia bak, og utviklinga av for- settsomgrepet gjennom ei årrekkje.
1.6 Avgrensing.
Strafferetten deler skuldkravet i to, der hovudregelen er forsett, jf. Strl. § 21. Den andre sida av skuldkravet er aktlause. Aktlause er berre straffbart der det er bestemt særskilt i lov.26 Då
26 Strl. § 21, jf. «med mindre annet er bestemt».
7
eg vel å rette fokus mot forsett, vil oppgåva avgrensast mot aktlause som skuldkrav. Eg vil likevel behandle skiljet mellom forsett og aktlause, for å illustrere den nedre grensa for forset- tet. Vidare vil eg også avgrense mot faktisk og rettsleg villfaring, forsøk og medverknad. For- settsformene utgjer eit nokså stort område i strafferetten, og eg finn difor at det vil ta for my- kje plass i oppgåva om eg skal gå inn på alle rettsområde som har tilknyting til dette.
1.7 Vidare framstilling.
Innleiingsvis vil eg ta for meg ulike rettskjelder som er aktuelle i forhold til forsett som skuldkrav. Vidare vil eg gje ei framstilling av utviklinga av forsettslæra, før eg kort går inn på ansvarslæra for å vise skuldkravet i samanheng med ytterligare straffevilkår. Eg vil så ta for meg dekningsprinsippet i eit eige kapittel. I oppgåva sin hovuddel vel eg å byggje opp oppgå- va ved å ta utgangspunkt i skuldkravet som generelt grunnlag for straff. Eg vil så ta for meg omsyn og prinsipp bak forsettslæra, før eg tar for meg dei ulike forsettsformene og innhaldet i desse. Deretter vil eg sjå på ulike straffeutmålingsmoment, i samanheng med betydinga av dei ulike forsettsformene i forhold til reaksjonsfastsetting.
2 Rettskjelder.
2.1 Folkerett.
Som resultat av Norges samarbeid med FN, Europarådet og andre internasjonale organisasjo- nar, har internasjonal rett hatt sterk påverknad på utviklinga av straffelova.27 Behovet for samarbeid har resultert i ei rekke avtalar og konvensjonar, som forpliktar statane til å krimina- lisere enkelte typar handlingar, og vidare samarbeide for å handhevje desse reglane.28 Vidare har også internasjonale menneskerettar påverka den strafferettslege utviklinga i aukande grad.
Gjennom EMD si tolking og utvikling av rettsvernet i den materielle strafferetten, og etter inkorporering av enkeltrettar i Grunnlova, står menneskevernet no sterkt i strafferetten.
På strafferettens område spelar folkeretten gjerne ei større rolle enn på andre rettsområde. Ved utforming av den nye straffelova av 2005 fekk folkeretten betyding som følgje av Norge sine inkorporeringar av internasjonale konvensjonar og avtalar. Strl. § 2 gjer uttrykk for folkeret- tens avgrensingar. Til gunst for lovbrytaren gjeld straffelovgjevinga med «de begrensinger som følger av overenskomster med fremmede stater eller av folkeretten for øvrig».
I denne samanheng er forbodet mot sjølvinkriminering sentralt. Bevisbyrden i ei straffesak ligg hjå påtalemyndigheita. Tiltalte er dermed ikkje pliktig å forklare seg for verken politi
27 Gröning m/fleire (2015) s.17.
28 Gröning m/fleire (2015) s.17.
8
eller domstol, og på denne måten bli tvungen til å bidra til eigen domfelling.29 Det er då påta- lemyndigheita som må bevise at tiltalte oppfyller det bestemte skuldkravet som lova krev, anten i form av forsett eller aktlause, for at vedkomande skal kunne straffast. Menneskeretts- lova gjer EMK til norsk rett.30 Sjølvinkrimineringsvernet går ikkje uttrykkeleg fram i EMK art.6 om rettferdig rettargang, men EMD har tolka vernet inn i bestemmelsen.31
Norsk Høgsterett har også støtta seg til internasjonal praksis og fastslått dette grunnleggande rettsstatsprinsippet i praksis, jf. blant anna Rt.1999 s.1269. Høgsterett uttala her at «Det er et grunnleggende rettsstatsprinsipp at den som er mistenkt for en straffbar handling, har rett til å forholde seg taus, og ikke har plikt til å bidra til egen straffellelse». Vidare seier Høgsterett at
«også lenge før disse konvensjonene ble gjort til norsk rett, har det vært et grunnfestet prin- sipp for norsk straffeprosess at den som er mistenkt for en straffbar handling, ikke har noen forklaringsplikt».
2.2 Grunnlova.
Grunnlova set opp visse rammer som straffeloven må halde seg innanfor. Det klare utgangs- punkt for all straffesaksbehandling er legalitetsprinsippet, også omtalt som lovprinsippet, som seier at eit kvart inngrep må ha heimel i lov. Legalitetsprinsippet er lovfesta i Grl. § 96, som seier at «Ingen kan dømmast utan etter lov eller straffast utan etter dom». Om gjerningsman- nen har handla forsettleg eller ikkje er dermed irrelevant om ikkje handlinga er ramma av eit straffebod. Ein finn også liknande krav om lovheimel i strl. § 14, der det går fram at straffe- rettslege reaksjonar «bare [kan] ilegges med hjemmel i lov». Av forarbeida går det fram at lovprinsippet i strl. § 14 er meint å forståast på same måte som Grl. § 96.32
Vidare i grunnloven finn ein forbodet mot tilbakeverknad. Grl. § 97 slår fast «Ingen lov må gjevast tilbakeverkande kraft». Straff kan med dette berre dømast for lovbrot som var omfatta av ein lovheimel på det tidspunkt handlinga fann stad. Dette samsvarar også med strafferet- tens dekningsprinsipp, som går ut på at skulda må omfatte alle elementa i straffebodets gjer- ningsskildring. Det er altså det straffebod som på handlingstidspunktet er gjeldande, som er avgjerande for skuldvurderinga. Meir om dekningsprinsippet i kapittel 4.
29 Strpl. §§ 90 og 232.
30 Mrl. § 2.
31 I Rt.1999 s.1296 viser Høgsterett til fleire dommar frå EMD, blant anna Funke mot Frankrike (EMD-1984- 10828) og Saunders mot Storbritannia (EMD-1991-19187), og seier at «etter sikker praksis må et slikt for- bud [forbodet mot sjølvinkriminering] anses innebygd i kravet om rettferdig rettergang» i EMK art.6.1.
32 Ot.prp.nr.90(2003-2004), pkt.30.1, til § 14.
9 2.3 Lovteksten.
Lovteksten er den viktigaste rettskjelda rettsanvendaren har til disposisjon. På strafferettens område er Straffelova av 2005 som nemnt den mest sentrale. I tillegg til fleire straffebod i spesiallovgjeving og forskrifter, er Straffelova utgangspunktet for den norske strafferettspleia.
Strl.§ 21 fastset hovudregelen om det strafferettslege skuldkravet. Sjølve forsettet er regulert i strl. § 22. Tidlegare var forsettsregelen i gamle straffelova av 1902 § 40, avgrensa til berre å gjelde straffebod i straffelova. I 2005-lova er hovudregelen gjeldande også for straffebod i spesiallovgjevinga. Truleg vil aktlause likevel framleis vera dominerande på desse områda.
Som eit prinsipielt utgangspunkt er det i forarbeida gitt uttrykk for at ein bør stille krav om grov aktlause, der ein vil ramme aktlause forhold.33
Innhaldet i forsettsomgrepet er regulert i strl. § 22. Dette er ein nyskaping til forskjell frå den gamle straffelova. Tidlegare var ikkje forsett definert i lova, men utvikla i rettspraksis og juri- disk teori på bakgrunn av forarbeida.34 Den nye forsettsparagrafen i strl. § 22 definerer også dei ulike forsettsformene. Straffelovskomiteen fann dette nødvendig for å nå målsettinga om ein meir informativ straffelov som gjer eit meir dekkande bilde av rettstilstanden.35
2.4 Forarbeid.
Forarbeida til den nye straffelova av 2005 daterer seg heilt tilbake til 1983.36 I prosessen ved skapinga av ei ny straffelov har straffelovskommisjonen utarbeida heile 8 delutreiingar.37 NOU 1992:23 og NOU 2002:4 er likevel dei som har størst relevans i forhold til vurdering av forsett. Som eit resultat av desse delutreiingane er Ot.prp.nr.90(2003-2004) og
Innst.O.nr.72(2004-2005) dei forarbeida som er mest aktuelle i forhold til oppgåvas problem- stilling, då desse tar for seg den nye straffelova i si heilskap og dermed inneheld utarbeiding av forsettsformene.
Straffelovskommisjonen har heile vegen vore klar på at skuldkravet som hovudregel skal vera forsett, med mindre anna er bestemt for eit enkelt straffebod, også i spesiallovgjevinga. Ut frå dette har kommisjonen også fremja forslag om behov for ein definisjon av skuldkrava forsett og aktlause. Vidare har det vore noko usemje om vidareføring av alle fire formene for forsett, men det endelege resultatet vart forslag om vidareføring og definisjon av desse. Departemen-
33 Ot.prp.nr.90 (2003-2005), pkt. 10.3.4.
34 Innst.O.nr.72(2004-2005), pkt. 15.1.1.
35 Innst.O.nr.72(2004-2005), pkt. 15.1.2.
36 NOU 1983:57.
37 NOU 1983:57, NOU 1984:31, NOU 1989:11, NOU 1990:5, NOU 1992:23, NOU 1997:23, NOU 2002:4 og NOU 2003:18.
10
tet uttrykkjer einigheit til dette, på bakgrunn av sitt ynskje om at den nye straffelova skal vera meir informativ.38
2.5 Rettspraksis.
Store delar av gjeldande rett er skapt av domstolane, og då særleg Høgsterett. Rettspraksis var difor ei viktig rettskjelde ved tolking av 1902-lova. Gjennom omlag hundre år med domstols- behandling ved bruk av 1902-lova, har Høgsterett utvikla forsettsomgrepet og innhaldet i det- te, på bakgrunn av juridisk teori og forarbeid. Dei har også definert dei ulike forsettsformene slik dei kjem til uttrykk i lova i dag. Vidare har denne utviklinga også vore med på å danne rammer for kva som er avgjerande ved straffeutmålinga i forhold til ulike forsettsformer som retten finn bevist. Som ein konsekvens av strafferettens nylege endringar, med tanke på kode- fisering av gjeldande rett, vil Straffelova av 2005 vera eit større hjelpemiddel i seg sjølv i motsetnad til tidlegare lov. Då 2005-lova i stor grad er kodefisering av rettspraksis, vil eldre rettspraksis likevel vera ei viktig rettskjelde også i framtida. Forarbeida gjev klart uttrykk for at den nye lova ikkje er meint å føre til store realitetsendringar.39
3 Utvikling av forsettslæra.
3.1 Historisk utvikling.
I dag vert det strafferettslege ansvaret vurdert ut frå eit subjektivt grunnlag. Ser ein bakover i historia, finn ein eit straffeansvar på reint objektivt grunnlag. Rettssystemet var tidlegare meir opptatt av den krenkinga som faktisk hadde skjedd, og ikkje av gjerningsmannens subjektive forhold. Det objektive straffeansvaret avtok likevel gradvis, etter kvart som tanken om straffa som ei moralsk hemn for lovbrotet vaks fram. Resultatet vart at ein måtte kunne klandre gjer- ningsmannen for lovbrotet, om straffa skulle framstå som rettferdig.40
Utviklinga av forsett som skuldkrav står historisk i nær samanheng med utviklinga av skuld- prinsippet.41 Likevel har forsettet vore sentralt i strafferetten, også i periodar der skuldprinsip- pet ikkje har vore nytta regelmessig. Den forsettlege handlinga stod sentralt i både den mosa- iske og den romerske retten.42 Romarretten skilde mellom skuldformene «dolus», «culpa» og
«casus». I norsk strafferett har ein vidareført to av desse, og ein nyttar framleis dei latinske termene i det juridiske språket. Reint språkleg tyder både «dolus» og «culpa», skuld. Straffe-
38 Ot.prp.nr.90(2003-2004), pkt. 16.2.4.
39 NOU 2002:4, gjennomgåande i heile dokumentet gjev Straffelovskommisjonen uttrykk for at den nye lova ikkje skal føre meg seg særlege realitetsendringar.
40 Andenæs (2004) s.209.
41 Gröning m/ fleire (2015) s.281.
42 Gröning m/fleire (2015) s.282.
11
retten skil likevel omgrepa frå kvarandre der «dolus» dekkjer det strafferettslege forsettet, medan «culpa» omfattar aktlause.43
Det fyrste opphavet til norsk strafferett finn ein tilbake i den norrøne retten. Strafferetten var likevel ikkje slik vi kjenner den i dag. I norrøn rett var tilstanden meir prega av private opp- gjer mellom gjerningspersonen og offeret eller deira familiar.44 Etter kvart som Noreg vaks fram som ein stat, vart også strafferetten overteken av myndigheitene som eit uttrykk for sta- tens maktmonopol, slik vi kjenner rettssystemet i dag. Magnus Lagabøtes landslov av 1274 var gjennombrotet på denne utviklinga.45 Seinare vart denne lova avløyst av Kong Christian Vs landslov av 1687. Lova hadde ingen generelle reglar, men innehaldt ei oversikt over lov- brot som var systematisert etter Moselovas ti bod.46 Skuldkravet og forsettet var ikkje lovre- gulert på denne tida.
Ved Grunnloven av 1814 fekk ideala om demokrati, rettsstat og menneskerettar stor bety- ding.47 Sentralt i strafferetten stod legalitetsprinsippet i Grl. § 96. Gjeldande straffelovgjeving var likevel ikkje tilstrekkeleg for å kunne realisere Grunnlovens prinsipp. Grunnlova påla di- for Stortinget om å utarbeide ei ny straffelov, som resulterte i Kriminallova av 1842.48 Inspi- rert av andre europeiske lovverk og samtidas diskusjonar i europeisk strafferettsvitskap, hadde Kriminallova ein eigen del med alminnelege reglar om generelle vilkår for straffeansvar.49 Likevel fann ein framleis ikkje reglar som sa noko om kva skuldformer strafferetten krov som vilkår for straff.
Straffelova av 1902 avløyste Kriminalloven av 1842. Likt som i tidlegare lovar, var forsettet heller ikkje her definert i ein generell bestemmelse. Men ein fann no ein hovudregel om det strafferettslege skuldkravet, som var forsett, jf. strl. § 40. Då det etter praksis ikkje var tvil om kva som var hovudregelen, fann ikkje lovgjevar det nødvendig å avklare innhaldet i for- settskravet.50 Det var dermed opp til Høgsterett å styre og utvikle innhaldet av forsettsomgre- pet, ved hjelp av lovas forarbeid.
43 NOU 2002:4 s.129.
44 Gröning m/fleire (2015) s.15.
45 Gröning m/fleire (2015) s.15.
46 Gröning m/fleire (2015) s.15.
47 Gröning m/fleire (2015) s.16.
48 Gröning m/fleire (2015) s.16.
49 Gröning m/fleire (2015) s.16.
50 Gröning m/fleire (2015) s.282.
12 3.2 Ny straffelov.
Straffelova av 2005 avvikla straffelova av 1902, og er ei lov som framleis er prega av norsk strafferettsleg tradisjon. Det tradisjonelle er særleg ivaretatt gjennom lovas oppbygging og generelle bestemmelsar. Norsk straffelovgjeving har dermed ivaretatt opphavet frå den konti- nentaleuropeiske strafferettstradisjonen, gjennom fleire hundre år med utvikling. 51
Samstundes som lova er tradisjonell, er den også eit resultat av samfunnsendringar og nyten- king. Store endringar som industrialisering, urbanisering og endra familiemønster, er noko av det som pregar den nye lova.52 Som nemnt over har det i praksis aldri vore tvil om skuldkra- vets hovudregel om forsett. Straffelova av 2005 er likevel den fyrste norske straffelova som har ein eigen paragraf som definerer innhaldet i omgrepet. Ein slik definisjon har det vore eit klart ynskje om både frå straffelovskommisjonen og frå departementet si side, sidan arbeidet med den nye lova tok til på byrjinga av 1980-talet.53
4 Dekningsprinsippet.
4.1 Hovudregel.
Hovudregelen i strafferetten er at den subjektive skulda må dekke alle handlingselement som er skildra i eit straffebod. Denne regelen er best kjent som dekningsprinsippet, og kjem til uttrykk i Rt.1983 s.682. Høgsterett sa her at «det alminnelige utgangspunkt [er] at forsettet må omfatte hele det objektive gjerningsinnhold» jf. side 683.
For det fyrste må skulda dekke dei følgjer som er skildra i straffebodet. Dette kan for eksem- pel vera ein skade eller ei bestemt handling etter henholdsvis strl. §§ 273 og 275, jf. «den som skader en annens kropp eller helse» og «den som dreper en annen». Lova stiller også same vilkår til skuldkravet om straffebodet rettar seg mot framkalling av ein fare, som for eksempel strl. § 355 om framkalling av fare for allmennheita. Den subjektive skulda må også vera utvist ved framkalling av faren. Skulda treng likevel ikkje omfatte alle delar av hendingsutviklinga.
Avgjerande er at resultatet er blitt slik gjerningspersonen ynskte, ikkje kva måte det har skjedd på. Det er av dette tilstrekkeleg at gjerningspersonen utviste skuld i det han starta den hendingsrekka som førte til følgja.54
Dekningsprinsippet er lovfesta i strl. § 25. Lova seier her at ein kvar skal dømast etter «sin egen oppfatning av den faktiske situasjonen på handlingstidspunktet». Gjerningspersonens skuld skal dermed vurderast i forhold til vedkomandes eigne subjektive førestillingar om dei
51 Gröning m/fleire (2015) s.17.
52 Gröning m/fleire (2015) s.17.
53 NOU 2002:4.
54 Andenæs (2004) s.221.
13
faktiske forhold som inngår i handlingsskildringa.55 Om gjerningspersonens skuld ikkje dek- ker alle av straffebodets handlingselement, heiter det at vedkomande har vore i uvitskap om eitt eller fleire av dei momenta som gjer handlinga straffbar.56 Strafferettsleg er dette omtala som faktisk uvitskap, som også er «overskrifta» på strl. § 25 i lova. Resultatet av slik uvitskap er at gjerningspersonen ikkje kan straffast, altså frifinning. Dette gjeld likevel berre dersom skuldkravet er forsett.57 Etter ordlyden i § 25 vert lovbrotet straffa dersom straffebodet også regulerer aktlaus handling, og uvitskapen har vore aktlaus.
Om ein person ved eit uhell skadar ein annan, er ikkje skuldkravet oppfylt sjølv om vedko- mande likevel er nøgd med utfallet av handlinga i etterkant. Ei etterfølgjande godkjenning av handlinga har ikkje same verknad.58 Ved varig verksemd kan ein på trass av hovudregelen, likevel verte strafferettsleg ansvarleg for handlinga i etterkant. Skuldkravet kan vera oppfylt idet ein vel å halde fram med gjerninga etter at ein er blitt klar over at det er straffbart. Då juridisk teori omtalar dette som eit «kan»-moment59, vil det vera opp til domstolen å vurdere om dei finn skuldkravet oppfylt eller ikkje.
5 Ansvarslæra – Dei fire vilkåra for straff.
For at ein person i det heile skal kunne straffast er det fire vilkår som må vera oppfylt. Desse vilkåra er i strafferetten omtala som straffbarheitsbetingelsane. For det fyrste må det vera ut- ført ei straffbar handling eller unnlating som kan knytast til eit straffebod. For det andre må det ikkje føreligge straffefridomsgrunnar. Vidare må gjerningspersonen vera tilrekneleg på handlingstidspunktet, og endeleg må lovbrytaren ha utvist subjektiv skuld.
5.1 Straffbar handling.
Vilkåret om at det må vera utført ei straffbar handling eller unnlating som kan knytast til eit straffebod, er eit uttrykk for det tidlegare nemnte legalitetsprinsippet. Ein person kan difor ikkje straffast utan at handlinga han har utført er skildra i eit straffebod. Vilkåret er ein del av den objektive sida av straffevilkåra, då det er den handlinga gjerningsmannen faktisk har gjort som skal vurderast.
55 Eskeland (2015) s.307.
56 Wegner (2015) s.76.
57 Wegner (2015) s.76.
58 Andenæs (2004) s.210.
59 Andenæs (2004) s.210.
14 5.2 Straffefridomsgrunn.
Om det føreligg straffefridomsgrunnar ved utføring av lovbrotet, kan ikkje gjerningspersonen straffast. Her vil ei elles straffbar handling bli gjort lovleg grunna særlege omstende.60 Straffe- lova lovfestar tre straffefridomsgrunnar: nødrett, nødverje og sjølvtekt. 61 Ein fjerde straffefri- domsgrunn er samtykke frå fornærma. Denne regelen er ulovfesta, og er eit resultat av ein bruk av alminnelege prinsipp om innskrenkande tolking.62 Det finns også spesielle straffefri- domsgrunnar i enkelte paragrafar i straffelova, samt også i spesiallovgjevinga. Eg går ikkje nærare inn på desse.
5.3 Tilreknelegheit.
Etter strl. § 20 må «lovbryteren være tilregnelig på handlingstidspunktet» for å kunne straf- fast. Paragrafen stiller så opp fire alternative vilkår som fritar gjerningsmannen for straff;
Vedkomande kan ikkje straffast dersom han på handlingstidspunktet er «under 15 år, psyko- tisk, psykisk utviklingshemmet i høy grad, eller har en sterk bevissthetsforstyrrelse».63
«Bevissthetsforstyrrelse» som følgje av sjølvforskyldt rus er ikkje straffriande, jf. strl. § 20, andre ledd. Gjerningspersonen skal i slike tilfelle «bedømmes… som om han hadde vært edru».64 Ein seier då at lova fingerer forsettet, og domstolen må ta stilling til korleis vedko- mande ville ha blitt vurdert om han hadde føretatt ei tilsvarande handling i edru tilstand. 65 Ved atypisk rus, kan gjerningspersonen likevel oppfylle vilkåra for strafferettsleg utilrekne- legheit på gjerningstidspunktet.66
5.4 Skuld.
Det siste vilkåret som må vera oppfylt for at ein person skal kunne straffast, er at gjernings- mannen må ha utvist subjektiv skuld. Dette kan også reknast som det viktigaste og avgjerande vilkåret for straff. Som nemnt er det hovudregelen i norsk rett at gjerningsmannen kan kland- rast for den lovstridige handlinga, ved å ha handla forsettleg eller aktlaust. Då skuldkravet i seg sjølv er utgangspunktet for avhandlinga, vert dette behandle i eit eige kapittel.
60 Andenæs (2004) s.152.
61 Strl.§§ 17, 18 og 19.
62 Andenæs (2004) s.150.
63 Strl.§20, bokstav a-d.
64 Strl.§25, tredje ledd, siste punktum.
65 Andenæs (2004) s.317.
66 Jussinfo.no, strafferett, straffbarhetsvilkårene.
15
6 Nærare om skuldkravet.
6.1 Omgrepet skuld.
Som nemnt deler ein det strafferettslege skuldkravet i forsett og aktlause, jf. strl. §§ 22 og 23.
Vidare byggjer skuldkravet på to føresetnader; ansvar og klander. Innhaldet i skuldkravet går ut på at gjerningspersonen må ha utvist subjektiv skuld idet den straffbare handlinga vart ut- ført. At det er utvist subjektiv skuld inneber at vedkomande subjektivt må ha forstått eller burde ha forstått handlinga og følgjene av denne etter straffebodets skuldkrav. Skuldkravet byggjer med dette på ein føresetnad om at gjerningsmannen har hatt moglegheit til å påverke handlingsutviklinga. Lovbrytaren er dermed ansvarleg for sine handlingar, fordi handlinga er eit uttrykk for eit val mellom ulike handlingsalternativ.67
Vidare byggjer skuldkravet på føresetnaden om at gjerningspersonen kan klandrast om han vel å handle lovstridig. For at vedkomande i det heile skal kunne klandrast for lovbrotet, må lovbrytaren ha utvist skuld i det tidsrom handlinga vart utført. Skulda må altså føreligge i handlingsøyeblikket, jf. dekningsprinsippet i strl. § 25.68 Grunnlaget for klandringa ligg like- vel ikkje i sjølve kunnskapen, eller eventuelt manglande kunnskap hjå vedkomande. Grunnla- get ligg i det at gjerningspersonen handla i den konkrete situasjonen med dei kunnskapane han hadde eller burde hatt om situasjonen.69 Skuldkravet inneber med dette at berre personar som handlar tilstrekkeleg straffverdig, vert ramma.
6.2 Grunngjeving for skuldkravet.
Gjennom skuldprinsippet har lovgjevar eit ynskje om å påverke allmennheitas handlingar, slik at borgarane ved ei kvar handling vel å halde seg innan lovas rammer.70 Ein kan difor seie at skuldprinsippet i stor grad er ein konsekvens av straffas tilsikta verknader, individual- og all- mennprevensjon.71 Skuldkravet skal dermed påverke den som forstår eller som burde forstå at ei handling kan stride med lova, til å velje det alternativet som er straffefritt.72
Grunngjevinga for skuldkravet finn ein også tilbake i utviklinga av forsettslæra, jf. kapittel 3.
Som nemnt var grunnlaget for det strafferettslege skudkravet tidlegare objektivt.73 Gjernings- personens subjektive skuld var dermed av særs liten betyding for straffa, idet retten heller tok utgangspunkt i den krenkinga som fornærma var påført. I dagens rettssamfunn der den subjek-
67 Eskeland (2015) s.274.
68 Eskeland (2015) s.274.
69 Eskeland (2015) s.274.
70 Eskeland (2015) s.274.
71 Eskeland (2015) s.274.
72 Eskeland (2015) s.274.
73 Andenæs (2004) s.209.
16
tive skulda står sentralt i ansvarslæra, ville eit objektivt skuldkrav truleg blitt oppfatta som særs urettferdig av samfunnets fleirtal.74
Som ein del av det moderne synet på forholdet mellom borgarane og staten, står skuldprinsip- pet sentralt. Om ein person ikkje kan klandrast for sine handlingar, har heller ikkje staten rett til å straffeforfølgje vedkomande berre for å nå sine formål ved straffa.75 Dette grunnsynet er også lovfesta i EMK art.6(2). Ordlyden seier her at ein kvar som er sikta for ei straffbar hand- ling «skal antas uskyldig inntil skyld er bevist etter loven».
6.3 Skuldformer og skuldgrader.
Gjerningsmannens subjektive forhold til ei handling, kan gje grunnlag for klander i større eller mindre grad.76 Skulda kan difor graderast etter grovheit.77 Etter gjeldande rett har ein to hovudformer for skuld i strafferetten; Forsett og aktlause, jf. strl. §§ 22 og 23. Skiljet må trek- kast mellom dei mest straffverdige forholda som fell under forsettet, og dei mindre straffver- dige forholda som fell under aktlause.
Tradisjonelt er det vanleg å dele begge hovudformer for skuld inn i undergrupper. Også denne inndelinga tar utgangspunkt i grad av klander som kan rettast mot gjerningspersonen. Straffe- rettsleg forsett kan i all hovudsak vera utvist på tre måtar. Vedkomande har anten utført, for- søkt å utføre, eller medverka til utføringa av ei straffbar handling. Skuldomgrepet i straffelova er dermed knytt til gjerningsinnhaldet i straffebodet. Vidare skil lova mellom ulike for-
settsformer, også med utgangspunkt i grad av klander lovbrytaren har utvist. Nærare om for- settsformene i kapittel 8.
Ulik grad av klander kan rettast mot gjerningspersonen, avhengig av kva grad av skuld ved- komande har vist ved utføring av den handling som etter handlingskildringa er straffbar.78 Som eg kjem tilbake til seinare i avhandlinga, er hensiktsforsett den forsettsforma som er å rekne som den mest klandreverdige. Eventuelt forsett representerer den nedre grensa av for- settet, og er dermed mindre klandreverdig. Samanhengen mellom straffebodets subjektive og objektive side føreset at gjerningsmannens subjektive forhold gjeld heile handlingsskildringa.
Dette fordi det nettopp er heile handlingsskildringa lovgjevar har søkt å hindre gjennom straf- febodet.79
74 Eskeland (2015) s.275.
75 Eskeland (2015) s.275.
76 Eskeland (2015) s.279.
77 Eskeland (2015) s.279.
78 Eskeland (2015) s.279.
79 Eskeland (2015) s.280.
17
Ei forsettleg handling er meir straffverdig enn ei aktlaus handling. Det er difor viktig å skilje desse skuldformene, sjølv om dei begge er straffbare.80 Ei forsettleg handling vert utført be- visst med medvit og vilje. Ei aktlaus handling skjer på grunn av uforsiktigheit. Vurderingste- ma vert dermed ulikt ved dei to skuldformene.81 Ved vurderinga av ei forsettleg handling er det gjerningspersonens tankeprosess som er avgjerande. Ved ei aktlausvurdering er det der- imot handlingsmønsteret som kan grunngje ei skuldkonstatering.82
I samband med vilkåret om at gjerningspersonen skal kunne klandrast for den straffbare hand- linga, ligg det også til grunn ein føresetnad om at vedkomande er eller burde vera klar over at handlinga var ulovleg.83 Om vedkomande handlar i god tru og ikkje er klar over at den hand- linga han utfører er ulovleg, er det sjølvsagt ikkje grunn til å klandre personen. Skuldkravet vil her ikkje vera oppfylt. Motsett vil ein kunne straffe den personen som aktlaust er uviten om forholda rundt si eige handling, jf. strl. § 26.
7 Omsyn og prinsipp bak forsettslæra.
7.1 Skuldprinsippet.
Som nemnt byggjer skuldkravet på ansvar og klander. Utgangspunktet for skuldprinsippet er dermed at det berre er den som handlar tilstrekkeleg klandreverdig som vert straffa. Andenæs omtalar skuld som eit juridisk omgrep. Dette står i motsetning til eit moralsk omgrep.84 Det er likevel nokså nær slektskap mellom dei to omgrepa, og dei har ein likskap som byggjer på ein felles føresetnad om at gjerningsmannen må kunne klandrast for at han handla som han gjor- de. Ein person som handlar etter sit eige samvit kan etter eiga oppfatning vera moralsk skuldfri, sjølv om det juridiske skuldkravet er oppfylt.
Nesten ei kvar åtferd vil i alle tilfelle inneha ein viss risiko om at følgja i eitt eller anna straf- febod kan skje.85 Eskeland nyttar bilkøyring som eksempel. Det vil alltid føreligga ein fare for at bilkøyring kan påføra nokon ein skade. Det vil likevel ikkje vera rimeleg å strafferegulere all bilkøyring av denne grunn. Spørsmålet er «hvor stor risiko det objektivt sett er rimelig at en person skal kunne påføre andres interesser uten at det skal rammes med straff».86 I juridisk teori er denne grensa omtalt som den tillatne risiko. All åtferd som er innanfor denne grensa, er dermed straffefritt. Det er heller ikkje tillate med andre reaksjonar på ei slik handling.
80 Slettan/Øie (1997) s.176.
81 Slettan/Øie (1997) s.176.
82 Slettan/Øie (1997) s.176.
83 Eskeland (2015) s.280.
84 Andenæs (2004) s.208.
85 Eskeland (2015) s.276.
86 Eskeland (2015) s.276.
18
Handlinga er dermed ikkje berre straffri, men heilt lovleg.87 Kor grensa for den tillatne risiko faktisk går, kan ikkje definerast konkret. Det er i juridisk teori likevel lagt til grunn at gjer- ningspersonen må ha utsett andre sine interesser for ein risiko som er større en det ein «regner med… i det praktiske liv».88
Av dette byggjer skuldprinsippet på omsynet til både rettferd og hensiktsmessigheit. Det ville framstå som urettferdig å straffe ein person som ikkje kan klandrast for sine handlingar. Vida- re vil det også tale mot lova sine tilsikta verknader, allmenn- og individualprevensjon, om ein skulle straffedøme ein uskyldig person.
7.2 Klander.
Klander er kjernen i det ein kallar den lovstridige handlinga si straffverdigheit. Kjernen er graden av klander ein kan rette mot gjerningspersonen, vurdert ut frå handlinga og tilknytte omstende.89 Høgsterett har i rettspraksis oftast knytt ordet straffverdigheit til lovbrotets grov- heit. Som utgangspunkt avhenger grada av klander av tre forhold: alvoret av krenkinga, kva grad av skuld gjerningspersonen har utvist, og den verdimessige dom over handlinga.90 Kva ligg så i desse tre forholda?
Krenkinga sitt alvor omfattar ikkje berre sjølve den lovstridige handlinga. Alvoret omfattar også andre omstende som kan ha betyding for vurderinga av graden av klander, som kan ret- tast mot gjerningsmannen grunna den handlinga han gjennomførte.91 Eksempelvis vil det vera av betyding for vurderinga av ei mishandling av ektefelle, om handlinga har skjedd «i nærvær av barn under 15 år» eller ikkje. Eit slikt nærvær vil vera av straffeskjerpande karakter, jf. strl.
§ 77, bokstav l.
Grad av utvist skuld går ut over det grunnleggande skiljet mellom skuldformene forsett og aktlause. Desse to skuldformene gjev i seg sjølv uttrykk for ein forskjell i grad av klander.
Samstundes finn ein også ein gradforskjell av klander innan den enkelte skuldform.92 Forsettet varier frå hensiktsforsett til eventuelt forsett. Grad av klander er størst ved hensikt, der gjer- ningsmannen har tilsikta følgjene av handlinga, medan han berre har rekna dei for mogleg ved eventuelt forsett.
87 Andenæs (2004) s.158.
88 Andenæs (2004) s.227, sitert av Eskeland (2015) s.276.
89 Eskeland (2015) s.140.
90 Eskeland (2015) 2.140.
91 Eskeland (2015) s.140.
92 Eskeland (2015) s.140.
19
Den verdimessige dommen over handlinga kjem til uttrykk gjennom gjerningsmannens motiv og sjølve handlingssituasjonen.93 Ved vurderinga av gjerningsmannens motiv kan det ha be- tyding om handlinga var særleg i vedkomandes interesse, eller om han oppnådde ei personleg vinning. Personleg vinning er særleg aktuelt ved tjuveri, jf. strl. § 321. Lova krev her at gjer- ningspersonen må ha «forsett om å skaffe seg eller andre en uberettiget vinning». Ved eit for- settleg lovbrot utført med hensikt, har gjerningspersonen eit ynskje og ein vilje ved utføringa av handlinga. Følgja av lovbrotet er dermed sjølve motivet for handlinga. Vidare vil det vera av betyding for vurderinga av handlingssituasjonen om fornærma samtykka til gjerninga eller ikkje.94
8 Den generelle forsettslæra.
Hovudregelen i strafferetten er at lovgjevinga berre rammar «forsettlige lovbrudd» med mind- re anna er bestemt.95 Spørsmålet er så kva som ligg i omgrepet forsett, og kor skilnaden går mellom dei ulike forsettsformene.
Reint språkleg gjer ikkje forsettsomgrepet oss mykje. Etter vanleg språkbruk nyttar ein ofte omgrepa forsett, hensikt og overlegg om ein an, utan at ein har tilstrekkeleg kunnskap om den rettslege forskjellen.96 Strafferettsleg har nemleg kvar av desse omgrepa eit klart teknisk inn- hald. Det er dette innhaldet som vil bli behandla i dette kapittelet.
Andenæs viser særskilt til to grunnomgrep som har vore utgangspunktet for forsettet i straffe- rettsleg teori; viljeteorien og førestillingsteorien.97 Viljeteorien definerer forsettet som «viljen til å foreta en handling av den art som straffebudet beskriver». Denne teorien byggjer på eit emosjonelt element, og tar utgangspunkt i gjerningspersonens vilje til å oppfylle handlings- skildringa. Etter førestillingsteorien er forsettet definert som «bevisstheten om å foreta en slik handling». Her byggjer forsettet på eit meir hypotetisk element, der gjerningspersonen ikkje har tenkt nærare på korleis han vil forhalde seg om følgjene av handlinga vil inntre.
Reelt er det minimal forskjell på dei to teoriane, då begge tolkingar fører til same resultat. Det er ved skilnad av grensa mellom forsett og aktlause det kan oppstå eventuelle problem.98 Den hypotetiske forsettsteorien er likevel ikkje lenger akseptert i norsk strafferett jf. Rt.1991 s.600.
Dommen er å rekne som det sentrale prejudikatet på området. Rettsbelæringa frå Lagmanns-
93 Eskeland (2015) s.140.
94 Eskeland (2015) s.140.
95 Strl.§ 21.
96 Andenæs (2004) s.232.
97 Andenæs (2004) s.232.
98 Andenæs (2004) s.232.
20
retten, om forsettet, tok utgangspunkt i den hypotetiske innvilgingsteorien. Høgsterett på si side fann at denne teorien ikkje kunne nyttast. Høgsterett uttala at «Det virker lite naturlig at tiltaltes forsett og dermed handlingens straffbarhet etter vedkommende straffebud skal kunne bedømmes ikke ut fra hva han faktisk har besluttet, men ut fra hva han ville ha besluttet i en hypotetisk situasjon.»
Den generelle forsettslæra tar utgangspunkt i strl. § 22. Paragrafen slår fast at forsett føreligg når nokon «begår en handling som dekker gjerningsbeskrivelsen i et straffebud», anten med hensikt, vissheit, sannsyn eller eventualitet. Kjernen i forsettsomgrepet er her at gjerningsper- sonen ved utføring av handlinga, er klar over kva han gjer.99 Ein seier då gjerne at vedkoman- de handlar med medvit og vilje. I tillegg til viljeelementet nemner Andenæs også eit ufråvike- leg vilkår for å fastslå at gjerningsmannens har utvist forsett. Vedkomande må i alle tilfelle ha
«regnet med muligheten av følgen».100 Om vedkomande ikkje på noko tidspunkt har føresett moglegheita av resultatet av handlinga, er ikkje vilkåret for forsett oppfylt.
Dei ulike forsettsformene kan skildrast som mentale tilstandar som lovgjevar har funne til- strekkeleg til å reknast som forsett.101 I juridisk teori er det noko ueinigheit om dei ulike for- settsformene, då det har vore tvil om det er tale om tre eller fire ulike typar forsett. Lova nem- ner alle fire forsettsformer, men § 22 har likevel berre delt forsettet i tre punkt. Det er forsett i form av vissheit som er noko usikkert. Usikkerheita ligg i spørsmålet om dette er ei sjølvsten- dig forsettsform eller om det er ein del av sannsynsforsettet. Dette kjem eg nærare tilbake til ved drøfting av vissheitsforsettet.
Om eit straffebod krev skuld i form av forsett, er alle forsettsformene i strl. § 22 gjeldande, med mindre det enkelte straffebodet krev ei særskilt form for forsett. Der lova krev ei særskilt forsettsform, vil det vera opp til domstolen å vurdere kva forsettsform gjerningspersonen har utvist i det konkrete tilfellet.
For at skuldkravet skal vera oppfylt, føreset dei ulike forsettsformene at gjerningspersonen har ein viss kunnskap, innsikt eller forståing for handlinga han utfører.102 Då forsettet må førelig- ge på handlingstidspunktet, jf. dekningsprinsippet i strl. § 25, er det dermed også eit vilkår at gjerningspersonens kunnskap føreligg på handlingstidspunktet. Kunnskap som vedkomande tileignar seg i ettertid, får difor ikkje betyding for straffeansvaret.103
99 Eskeland (2015) s.280.
100 Andenæs (2004) s.240.
101 Gröning m/fleire (2015) s.288.
102 Gröning m/fleire (2015) s.289.
103 Gröning m/fleire (2015) s.289.
21 8.1 Hensiktsforsett.
Hensiktsforsettet er lovfesta i strl. § 22, bokstav a, og er dermed lovas fyrste forsettsalternativ.
Etter ordlyden føreligg det forsett når ei handling som dekkjer gjerningsskildringa i eit straf- febod er utført «med hensikt». I juridisk teori er det anført at lovgjevar reknar denne for- settsforma for mest alvorleg eller mest kvalifisert, nettopp på grunn av plasseringa i paragra- fen.104 I rettspraksis finn ein også eksempel på at Høgsterett deler denne oppfatninga. Rt.1991 s.600 er illustrerande. Her seier Høgsterett at «forsett kan forekomme i forskjellige former», men at «De klareste tilfeller er hvor det foreligger hensikt».
At eit straffebod krev forsett i form av hensikt, vil seie at lovgjevar krev noko meir av gjer- ningspersonen enn berre vanleg forsett. Utanom eit forsett som dekkjer det objektive gjer- ningsinnhaldet i straffebodet, krev lova også ei vidaregåande hensikt. Hensiktsforsett er like- vel ikkje det same som hensikt i form av subjektivt overskot, som eg kjem tilbake til seinare. I tillegg til at lovbrytaren er klar over at det han gjer kan føre til fullbyrding av skildringa i eit straffebod, må han også ha ynskje om å handle lovstridig.105 Ved utføring av gjerningsskild- ringa, vil gjerningspersonen dermed rekne følgja av handlinga som tilsikta.106
At gjerningspersonen har hatt eit ynskje om at følgjene av handlinga skal inntre, er det avgje- rande momentet ved hensiktsforsettet. Om sannsynet for at gjerningsskildringa er eller vil bli oppfylt er mindre enn 50%, vil i slike tilfelle ikkje vera av betyding. Grad av sannsyn er der- med irrelevant ved hensiktsforsett, så lenge gjerningspersonen har ynskje om å framkalle eit bestemt resultat ved utføring av lovbrotet.107 Ved særs lite sannsyn vil det heller vera mest aktuelt med forsøksstraff, enn straff for fullbyrda handling. Bakgrunnen for eit slikt straffe- alternativ er at det i slike tilfelle sjeldan vil vera adekvat årsakssamanheng mellom handlinga og følgjen av den.108
Trass lite sannsyn for oppfylling av gjerningsskildringa, er det gjerningspersonens ynskje om å handle lovstridig som er grunnlaget for å klandre vedkomande. Hensiktsdelen av forsettet grunngjev dermed så stor grad av klander at lovgjevar har funne det rimeleg å plassere forhol- det i den strengaste kategorien av skuld, nemleg forsett. Intensjonen er at ynskje om å handle lovstridig skal vege opp for eit sannsyn som er under 50%, og på denne måten bli ein del av forsettet. 109 Det er likevel ikkje eit vilkår at hensikta, altså det lovbrytaren ynskjer å oppnå
104 Gröning m/fleire (2015) s.290.
105 Eskeland (2015) s.283.
106 Andenæs (2004) s.233.
107 Ot.prp.nr.90(2003-2004), pkt.16.2.2. og Andenæs (2004) s.233.
108 NOU 1992:23, kapittel 3, utkastet kapittel 3, pkt.11.2.
109 Eskeland (2015) s.283.
22
med handlinga, faktisk vert oppnådd.110 Om ein person siktar og skyt på ein annan med mål og ynskje om å drepe vedkomande, er hensiktsforsettet oppfylt sjølv om avstanden er så stor at det vil vera reint tilfeldig om skotet treff eller ikkje.111
Forsett i form av hensikt kan føreligge ved gjennomføring av ulike typar straffebod; straffe- bod utan konsekvenselement, ved farestraffebod og ved skadestraffebod. Ved gjennomføring av handlingsskildringa i eit straffebod utan konsekvenselement, er gjerningspersonens hensikt oppfylt når vedkomande handlar målretta for å utføre nettopp denne skildringa.112 Eksempel- vis der gjerningspersonen «tar en gjenstand som tilhører en annen», jf. strl. § 321 om tjuveri.
Ved eit skadestraffebod er gjerningspersonens hensikt oppfylt der vedkomande handlar med mål om å framkalle ei bestemt fylgje, for eksempel ein skade.113 Om gjerningspersonen «ska- der en annens kropp eller helse», jf. strl. § 273, er hensikta oppfylt om slik skade skjer. Det er likevel ikkje eit krav at følgja er ynskja, så lenge gjerningspersonen har hatt den som mål.114 Ved farestraffebod må gjerningspersonen ha føresett ein ukontrollert moglegheit for den aktu- elle skaden eller faren.115 Gröning med fleire, nyttar strl. § 188 om uforsiktig omgang med skytevåpen eller eksplosiver som eksempel. Paragrafen rammar den som framstiller, tilverkar, brukar, behandlar eller oppbevarer skytevåpen, ammunisjon, sprengstoff eller andre eksplo- sjonsfarlige stoff på ein «uforsiktig måte som er egnet til å volde fare for andres liv eller hel- se». Om A ynskjer å skremme B ved å sette ei kasse med sprengstoff på B sin eigedom, er den uforsiktige omgangen med sprengstoff tilsikta. Då A også har som ynskje å skremme B og difor lar sprengstoffet stå usikra, er også fareelementet framkalla med hensikt.116
Det er ikkje eit vilkår for at hensiktsforsettet skal vera oppfylt, at gjerningspersonen vurderer handlinga han utfører som positiv. Den som drep ein person, men som ikkje syns noko om å gjere det, har framleis handla med hensikt om han reknar følgja av handlinga som tilsikta.
Også den som vert utsett for tvang til å utføre ei straffbar handling, kan oppfylle vilkåret om hensiktsforsett. Vilkåret er likevel at tvangen har framkalla ei faktisk handling.117 Gröning viser til Hagerup sin definisjon, som seier at ei handling er ein vilje som set «motoriske nerver i virksomhed og derved frembringer en muskelbevægelse».118 Avgjerande er då at vedkoman-
110 Andenæs (2004) s.241.
111 Andenæs (2004) s.233.
112 Gröning m/fleire (2015) s.290.
113 Gröning m/fleire (2015) s.290.
114 Ot.prp.nr.90(2003-2004) s.425.
115 Gröning m/fleire (2015) s.290.
116 Gröning m/fleire (2015) s.290.
117 Gröning m/fleire (2015) s.291.
118 Gröning m/fleire (2015) s.148.
23
de er klar over kva han gjer og at han har handla målretta om å utføre straffebodets gjernings- skildring.119
Hensiktsforsettet kan også vera oppfylt der ein person har utført ei gjerningsskildring som eit ledd for å nå eit anna mål. Drap er eit ofte nytta eksempel i juridisk teori. Ein person drep eit familiemedlem for å tileigne seg arv.120 Handlingsskildringa i straffebodet er dermed eit nød- vendig middel som må føreligge for at gjerningspersonen skal nå sitt eigentlege mål, her; ar- ven. Om gjerningshandlinga medfører følgjer som ikkje kan unngåast, er hensiktsforsettet oppfylt også i forhold til dette. Vilkåret er at gjerningspersonens vilje også må omfatte side- følgjene, som er nødvendige for å nå det ynskja resultatet. Om gjerningspersonen plasserer ei bombe i eit fly for å drepe den bestemte personen, er vedkomande klar over at bomba også vil drepe dei andre passasjerane. Dei uynskte sidefølgjene vert dermed likestilt med gjerningsper- sonens ynskte følgjer, og vedkomande vert pålagt straffeansvar for forsettleg handling då han er bevisst på sidefølgjene og likevel vel å gjennomføre handlinga.
Det finns likevel unntak frå straffbarheit i forhold til sidefølgjer. Eksempel henta frå Straffe- lovas forarbeid er illustrerande. Her går det fram at hensikt ikkje dannar grunnlag for straffe- ansvar dersom handlinga gjerningspersonen utfører, ligg innan samfunnets alminnelege hand- lefridom. Om A ynskjer å ta livet av B, og overtalar han til å byrje med fallskjermhopping som resulterer i at B styrtar og dør, kan ikkje A straffast for forsettleg drap. Straffebodet vert då tolka innskrenkande slik at straffebodet ikkje rammar handlinga.121
8.2 Vissheitsforsett.
Som nemnt er det i juridisk teori noko ueinigheit om vissheitsforsett er ei eige forsettsform, eller om dette er ein del av sannsynsforsettet. Slettan argumenterer for eit skilje av dei to for- settsformene; Vissheitsforsettet er ei sikker form for forsett også i dei landa som ikkje god- kjenner sannsynsforsett som ei forsettsform. Vidare meiner han det er ukorrekt i språkelg for- stand å skildre noko som er hundre prosent sikkert, som sannsynleg.122 På bakgrunn av dette vel eg å behandle vissheitsforsett som ei eige forsettsform.
Bevisst forsett er regulert i fyrste del av bokstav b i strl. § 22. Etter denne bestemmelsen har gjerningspersonen oppfylt vissheitsforsettet når vedkomande har sikker kunnskap om at alle
119 Gröning m/fleire (2015) s.291.
120 Gröning m/fleire (2015) s.291.
121 Ot.prp.nr.90(2003-2004), s.425.
122 Slettan/Øie (1997) s.181.
24
elementa i gjerningsskildringa føreligg, eller vil skje, jf. ordlyden «bevissthet» om at hand- linga dekkjer gjerningsskildringa.123
Som utgangspunkt vil gjerningspersonen alltid ha sikker kunnskap om den straffbare hand- linga han skal gjennomføre. Når det gjeld følgjene av den straffbare handlinga, kan ein
imidlertid ikkje garantere at kunnskapen er like sikker til ei kvar tid. Dette fordi den straffbare handlinga kan få følgjer som gjerningspersonen ikkje har føresett, eller handlinga skjer på ein anna måte enn det vedkomande eigentleg har tenkt. Oftast seier ein likevel at følgjene er sikre, og at forsettet dermed er oppfylt.124 Eit klart eksempel på ei handling der vissheitsforsettet er oppfylt, er der gjerningspersonen slår ein anna person med medvit og vilje, jf. strl. § 271 om kroppskrenking.125 Også overskriding av fartsgrensa når gjerningspersonen er klar over farts- grensa og er merksam på sin eigen fart, jf. vtrl. § 31, jf. § 6, andre ledd, er eit typisk lovbrot der forsettet er utvist med vissheit.126
Sjølv om gjerningspersonen må vera sikker på handlinga og følgjene av denne for å oppfylle vilkåret om bevisst forsett, er det ikkje eit krav av vedkomande har ynskje om å oppnå resulta- tet. Avgjerande er at gjerningspersonen reknar følgjene av handlinga som sikkert, og ikkje tilsikta som ved hensiktsforsett. At gjerningspersonen ved utføring av lovbrotet ikkje har yn- skje om resultatet, er dermed det moment som skil vissheitsforsett frå forsett i form av hen- sikt. Ved vissheitsforsett har nemleg ikkje gjerningspersonen hensikt i forhold til handlingas resultat. For eksempel kan ein person slå ein annan med hensikt om å skade vedkomande, utan at han handlar med den hensikt at slaget skal ha døden til følgje.
8.3 Sannsynsforsett.
I strl. § 22, bokstav b, finn ein også sannsynsforsettet lovfesta. Av ordlyden går det fram at forsett føreligg når nokon utfører ei handling som dekkjer gjerningsskildringa i eit straffebod med vissheit om at handlinga «sikkert eller mest sannsynlig dekker gjerningsbeskrivelsen».
Forsettet er dermed oppfylt om gjerningspersonen trur at skaden vil skje eller trur at det føre- ligg ein bestemt situasjon.127 Det er ikkje nødvendig at gjerningspersonen har hatt ynskje om resultatet av handlinga, jf. hensiktsforsettet, så lenge han finn følgjene mest sannsynleg.128
123 Eskeland (2015) s.281.
124 Eskeland (2015) s.281.
125 Eskeland (2015) s.281.
126 Eskeland (2015) s.282.
127 Gröning m/fleir (2015) s.292.
128 Ot.prp.nr.90(2003-2004) side 425.
