Rapport nr. 3-2011
Forvaltningsplan for
Grønøyra naturreservat i Naustdal kommune
Desember 2011
2
Fylkesmannen i Sogn og Fjordane har ansvar for oppgåver knytt til helse- og sosialområdet, kommunal forvaltning, samfunnstryggleik, miljøvern, barn og familie, landbruk, utdanning og barnehage. Vi er om lag 120 tilsette, og er organisert slik:
HER FINN DU OSS:
Statens hus, Njøsavegen 2, Leikanger Telefon 57 64 30 00 – Telefaks 57 65 33 02 Postadresse: Njøsavegen 2, 6863 Leikanger
Landbruksavdelinga:
Hafstadgården, Fjellvegen 11, Førde
Telefon: 57 64 30 00 – Telefaks 57 82 17 77 Postadresse: Postboks 14, 6801 Førde
E-post: [email protected] Internett: http://www.fmsf.no http://sognogfjordane.miljostatus.no Framsidefoto: Grønøyra. Foto Geir Gaarder
Dersom ikkje anna er sagt, er alle bileta i forvaltningsplanen tekne av Geir Gaarder i samband med arbeidet Miljøfaglig Utredning gjorde i Grønøyra hausten 2008.
Fylkesmannen er Regjeringa og staten sin fremste representant i fylket, og har ansvar for at Stortinget og Regjeringa sine vedtak, mål og retningsliner vert følgde opp.
Fylkesmannen skal fremje fylket sine interesser, ta initiativ både lokalt og overfor
sentrale styringsorgan.
3
Fylkesmannen i Sogn og Fjordane
Fylkesmannen i Sogn og Fjordane Rapport nr. 3-2011Forfattar
Heidi Sandvik (Fylkesmannen)
Dato 15.12.2011 Prosjektansvarleg
Nils Erling Yndesdal
Sidetal 37 Tittel
Forvaltingsplan for Grønøyra naturreservat i Naustdal kommune
ISBN 978-82-92777-23-7 ISSN 0803-1886
Rapporten ligg også på nettstaden Miljøstatus
Geografisk område Sogn og Fjordane
Fagområde Naturvern Samandrag
Grønøyra naturreservat vart verna ved kgl. res. 20.12.1991, som del av våtmarksplanen i Sogn og Fjordane. Føremålet med vernet, slik det er skrive i del III i verneforskrifta, er ” å verne eit marint deltaområde med vegetasjon, fugleliv og anna dyreliv som naturleg er knytt til denne naturtypen. Særskilt er målet å verne om plantearten stilkvasshår i eit miljø som denne arten er tilpassa”.
Grønøyra er eit brakkvassområde der Nausta munnar ut i Førdefjorden, og vert brukt av både andefuglar og vadefuglar i varierande tal. Det er likevel først og fremst førekomsten av den sjeldsynte vassplanten stilkvasshår (Callitriche brutia) som er grunnlaget for vernet. I tillegg til denne har området gode soneringar av havstrandvegetasjon.
Føremålet med forvaltingsplanen er å:
vere eit hjelpemiddel til å realisere føremålet med naturreservatet
klargjere kva spelerom grunneigarar og andre brukarar har i det freda området
gje grunneigarane og allmenta innsyn i kva siktemål og strategi forvaltingsstyresmakta har for naturreservatet
Planen byggjer på verneforskrifta og den kunnskapen som finst om verneområdet og om denne type våtmarksområde generelt. Miljøfaglig Utredning AS har utarbeidd rapporten
”Grønøyra naturreservat i Naustdal kommune. Miljøfaglege råd til forvaltningsplan” (rapport 2009:6). Mykje av informasjonen og delar av teksten i forvaltningsplanen er henta frå denne rapporten.
Ved hjelp av konkrete ”bevaringsmål” skal det målast om tilstanden i verneområda er slik vi ønskjer han skal vere. Det er føreslege bevaringsmål for utvalde vegetasjonssamfunn og planteartar i Grønøyra naturreservat. For fugl er datagrunnlaget for dårleg til å kome med konkrete bevaringsmål no. Det er likevel eit mål at fuglane i området ikkje skal bli unødig uroa.
Forvaltningsplanen har forslag til skjøtselstiltak for å fremje verneføremålet. Det bør setjast i gang skjøtsel i form av beiting eller slått, og rydding av tre og buskar, for å halde nede
vegetasjonen og ta vare på spesielle plantesamfunn ute på strandengene og sumpstrendene.
Emneord
1. Naturvern 2. Våtmark
3. Forvaltningsplan 4. Biologisk mangfald
Ansvarleg
Fylkesmannen i Sogn og Fjordane
4
Føreord
Grønøyra naturreservat i Naustdal kommune i Sogn og Fjordane vart verna ved kongeleg resolusjon av 20.12.1991 som del av verneplanen for våtmark i Sogn og Fjordane. Føremålet var å sikre eit marint deltaområde, med særleg fokus på arten stilkvasshår som er ein av dei mest sjeldsynte og spesielle planteartane i fylket. Stilkvasshår er ikkje kjend frå andre stader i Noreg enn frå nokre elveosar i Sunnfjord.
Etter del VI i verneforskrifta kan forvaltningsstyresmakta, eller den forvaltningsstyresmakta gjev fullmakt, gjennomføre forvaltningstiltak i samsvar med fredningsføremålet. Det kan utarbeidast forvaltningsplan som skal innehalde nærare retningsliner for dette. For Grønøyra er det viktig at vegetasjonen på strandengene og strandsumpane vert halden nede, for å ta vare på sjeldne artar og spesielle plantesamfunn.
Den nye naturmangfaldlova vart vedteken i 2009 og trådde i kraft 1.7. 2009, etter fleire års arbeid. Denne lova erstattar naturvernlova frå 1970, og ho presenterer nye og meir konkrete retningslinjer for forvaltning av norsk natur. Blant anna skal lova sikre at naturen vert forvalta på ein meir langsiktig og konsekvent måte.
Miljøfagleg Utredning as ved Geir Gaarder (2009) utarbeidde på oppdrag frå Fylkesmannen i Sogn og Fjordane, miljøvernavdelinga, ein rapport om naturverdiane på Grønøyra og med miljøfaglege råd til forvaltningsplanen. Johannes Anonby har vore Fylkesmannen sin kontaktperson overfor Miljøfaglig Utredning. Heidi Sandvik ved miljøvernavdelinga har
forfatta forvaltningsplanen. Rapporten frå Miljøfaglig Utredning har vore eit viktig grunnlag for forvaltningsplanen, og mykje av informasjonen og delar av teksten er henta frå denne. Alle bileta i forvaltningsplanen er, dersom ikkje anna er sagt, tekne av Geir Gaarder under feltarbeidet i Grønøyra hausten 2008.
Arbeidet med forvaltningsplanen starta i februar 2009. Utkast til forvaltningsplan blei lagt ut på høyring i desember 2010. Dette dokumentet, som er den godkjende forvaltningsplanen, er lagt ut på nettsida Miljøstatus i Sogn og Fjordane http://sognogfjordane.miljostatus.no
Leikanger, 15.12.2011
Nils Erling Yndesdal fylkesmiljøvernsjef
5
Innhald
1 Innleiing ... 6
2 Naturfaglege verdiar i Grønøyra ... 8
2.1 Områdeskildring og avgrensing av verneområdet ... 8
2.2 Biologiske verdiar ... 9
2.3 Elvedelta - ein trua og sårbar naturtype ... 12
2.4 Tilstandsvurdering ... 12
2.5 Trugsmål mot verneverdiane ... 13
2.6 Bevaringsmål for Grønøyra naturreservat ... 14
3 Brukarinteresser og sakshandsaming ... 15
3.1 Jordbruk ... 15
3.2 Rydding av vegetasjon ... 17
3.3 Bygg og tekniske inngrep ... 18
3.4 Motorisert ferdsel og lågtflyging ... 19
3.5 Friluftsliv og ferdsel ... 19
3.6 Jakt ... 20
3.7 Opplag av båtar ... 20
3.8 Redningsteneste m.m. ... 21
3.9 Sakshandsaming av dispensasjonssøknader ... 21
4 Forvaltningsoppgåver og tiltak ... 22
4.1 Skjøtsel ... 22
4.2 Informasjon og tilrettelegging ... 24
4.3 Overvaking og oppfølgjande undersøkingar ... 25
4.1 Statens naturoppsyn - kontaktinformasjon ... 26
5 Kjelder ... 27
6 Vedlegg ... 28
6.1 Vedlegg I - Verneforskrifta ... 28
6.2 Vedlegg II - kart som viser vernegrensene ... 31
6.3 Vedlegg III - utbreiing av raudlista planteartar i Grønøyra naturreservat .... 32
6.4 Vedlegg IV: Sakshandsaming ... 34
6
1 Innleiing
Vern av areal med særlege naturverdiar er i Noreg regulert av naturmangfaldlova, som 1.7.2009 avløyste den gamle naturvernlova av 1979. Føremålet med vern er å sikre at kvalitetane i naturen vert tekne vare på for framtida.
Eit våtmarksområde ved osen av Nausta i Naustdal kommune vart freda som naturreservat ved kgl.res. av 20. desember 1991 under namnet Grønøyra naturreservat. Føremålet med vernet, slik det er skrive i del III i verneforskrifta, er ” å verne eit marint deltaområde med vegetasjon, fugleliv og anna dyreliv som naturleg er knytt til denne naturtypen. Særskilt er målet å verne om plantearten stilkvasshår i eit miljø som denne arten er tilpassa”.
Miljøfaglig Utredning AS har utarbeidd rapporten ”Grønøyra naturreservat i Naustdal kommune. Miljøfaglege råd til forvaltningsplan” (rapport 2009:6). Mykje av informasjonen i forvaltningsplanen er henta frå denne rapporten.
Grønøyra naturreservat vart verna som del av våtmarksplanen i Sogn og Fjordane.
Grønøyra er eit brakkvassområde der Nausta munnar ut i Førdefjorden, og vert brukt av både andefuglar og vadefuglar i varierande tal. For fuglelivet er området likevel vurdert å ikkje ha meir enn lokal verdi, og det er difor først og fremst førekomsten av den sjeldsynte vassplanten stilkvasshår Callitriche brutia som er grunnlaget for vernet. Arten veks i Noreg berre nokre få stader i Ytre Sunnfjord. Stilkvasshår er sjeldan og truga i heile Europa. På Grønøyra veks også fleire artar som står oppførde på den norske raudlista over trua og sårbare artar. I tillegg har området gode soneringar av havstrandvegetasjon.
Sjølve naturreservatet er verdivurdert, etter DN-handbok 13 for kartlegging og verdisetting av biologisk mangfald, som naturtypen ”brakkvassdelta” av ”svært viktig” verdi. Elvedelta
generelt er dessutan rekna for å vere ein av dei mest trua og sårbare naturtypane i Noreg.
Også i Sogn og Fjordane har marine deltaområda vore svært utsette for inngrep.
Verneforskrifta for Grønøyra naturreservat del VII, seier at ”Forvaltningsstyresmakta, eller den forvaltningsstyresmakta gjev fullmakt, kan gjennomføre forvaltningstiltak i samsvar med fredningsføremålet. Det kan utarbeidast forvaltningsplan som skal innehalde nærare
retningsliner for gjennomføring av forvaltningstiltaka”. Heile verneforskrifta er gjengjeven i vedlegg 1.
Ein forvaltningsplan skal vere eit hjelpemiddel til å realisere føremålet med vernet, ved å gje retningslinjer for forvaltingspraksis, skjøtsel, bruk og informasjonstiltak. Hovudføremålet er såleis å gje ei oversikt over tilstand og utfordringar i Grønøyra naturreservat, klargjere nærare kva spelerom grunneigarar og andre brukarar har i det verna området, og å konkretisere ønskjelege eller nødvendige tiltak. . Forvaltningsplanen byggjer på verneforskrifta og den kunnskapen som finst om verneområdet.
I verneforskrifta står det lista opp kva tiltak som i utgangspunktet er forbode innafor vernegrensene, kva som utan vidare er tillate og kva som krev løyve frå forvaltings- styremakta for å kunne gjennomførast. Forvaltningsplanen skal vere ei rettesnor for forvaltingsstyresmaktene si tolking av verneforskrifta, både når det gjeld dispensasjons- praksis og ulike praktiske tiltak som forvaltingsstyresmakta vil setje i verk eller støtte. Planen skal også gje grunneigarane og allmenta innsyn i kva siktemål og strategi forvaltings-
styresmakta har for naturreservatet. Med det vil dei betre kunne planleggje eigne aktivitetar, og betre bidra til å fremje verneføremålet sjølve. Dei vil også ha eit betre utgangspunkt for initiativ overfor forvaltingsstyresmakta, og eit grunnlag for kvalitetskontroll av forvaltinga.
7
Fylkesmannen i Sogn og Fjordane er forvaltningsstyresmakt for Grønøyra naturreservat, og står for planlegging (forvaltnings- og skjøtselsplanar) og handsaming av saker etterverneforskrifta. Verneforskrifta er juridisk bindande, medan forvaltningsplanen er
retningsgivande for Fylkesmannen si praktisering av forskrifta og gjennomføring av praktiske tiltak i naturreservatet. Forvaltningsstyresmakta er ansvarleg for skjøtsel. Statens
naturoppsyn (SNO) har ansvar for oppsyn i verneområda, og har i samråd med
Fylkesmannen også teke på seg skjøtselsarbeid i verneområde så langt kapasiteten tillèt.
Naturvernlova av 1979 vart i 2009 avløyst av naturmangfaldlova (Lov om forvaltning av naturens mangfold). Noreg har med denne lova fått virkemiddel til å ta vare på verdifull natur også utanfor verneområda. Dei miljørettslege prinsippa i naturmangfaldlova om m.a.
kunnskapsgrunnlag og føre-var skal leggjast til grunn ved all utøving av offentleg mynde som vedkjem natur. I føremålsparagrafen er det sagt at det i tillegg til biologiske verdiar også skal takast vare på landskapsmessige og geologiske mangfald og økologiske prosessar. Dette gjeld både i og utanfor område som er verna etter naturvernlova/naturmangfaldlova.
Revisjon av forvaltingsplanen bør skje når tilhøva i reservatet krev det, med grunnlag i erfaringar og vurderingar av konsekvensar av forvaltnings- og skjøtselstiltak i reservatet.
Som generell rettesnor er det tilrådd at forvaltingsplanar vert reviderte minst kvart 10. år.
8
2 Naturfaglege verdiar i Grønøyra
2.1 Områdeskildring og avgrensing av verneområdet
Grønøyra naturreservat ligg i Naustdal kommune, rett på austsida av kommunesenteret. Elva Nausta renn her ut i Førdefjorden og dannar eit større deltaområde. Reservatet omfattar eit parti på austsida av elveosen, ovafor riksvegen. Verneområdet dekkjer eit areal på om lag 100 dekar, og av dette er om lag 30 dekar landareal.
Grønøyra naturreservat er merkt med raudt på flyfotoet (henta frå www.norgeibilder.no) Areala rundt reservatet er til dels sterkt kulturpåverka. Den gamle hovudvegen (Øyravegen) går heilt inntil reservatet på austsida. Denne er no berre til lokal bruk, då det kom ny riksveg over utosen til Nausta for ein del år sidan. På oppsida av denne vegen er det ein del
bustadhus. Elveutlaupet vart litt innsnevra som følgje av den nye vegen, og dette har truleg ført til noko mindre bølgjer inne i reservatet. Det er usikkert om dette har redusert
saltinnhaldet i vatnet. På nordsida av reservatet er det dyrka mark (fulldyrka eng) og attgroande fuktenger. Det ser ikkje ut til å ha gått beitedyr i eller inntil reservatet på ein god del år.
9
På vestsida av osen er elva for det meste forbygd, medan det enno er att ein del av det naturlege deltaet på austsida, medgruntvassområde, små øyar, havstrand og fuktenger. Ein liten bekk renn her inn i ei bukt som er delvis avskore frå hovudelva.
Det er litt berg i dagen inntil austsida av reservatet langs Øyravegen, truleg mest med fattige gneisbergartar (Kildal 1970).
Elles er reservatet bygd opp av lausmassar.
Inntil elva er det for det meste snakk om stein og grus, medan bukta på austsida har meir finkorna materiale. Her er det
soneringar frå smågrus og sand ytst til mudderbankar med noko organisk materiale inn mot strandengene.
Grønøyra, flyfoto henta frå www.norgeibilder.no
2.2 Biologiske verdiar
Flora og vegetasjonstypar
Området ligg i sørboreal vegetasjonssone og klart oseanisk vegetasjonsseksjon (Moen 1998). For havstrandmiljø er slike soneringar mindre tydelege enn for andre plantesamfunn, men innslaget av vestlege og dels sørvestlege planteartar er ganske tydeleg.
Den flate elveøyra er dominert av leire, finsand og sand. Nokre stader er det mykje organisk materiale, som må reknast som mudder, og som i stor grad skuldast lokal ureining. I
utkanten av sjølve elveøyra veks fjørestorr-samfunn, havstorr-samfunn og fjøresivaks-
samfunn. Desse samfunna har mykje finstoff med organisk materiale. Særleg i nordaust veks velutvikla, høgvaksne bestand av strandrøyr (Phalaris arundinacea), som truleg er favorisert av ein langtkomen eutrofieringsprosess, som har ført til oppblomstring av vanlege
ugrasplantar og nitrogenelskande høgstaudar.
Det er undervassvegetasjonen som er mest interessant i Grønøyra. I hydrolittoralen (fjøra under vatn) veks den sjeldsynte arten stilkvasshår (Callitriche brutia) som i Norge berre er kjend frå nokre elveosar i Sunnfjord. Saman med denne veks andre pusleplantar.
10
Prikkane i reservatet på kartet viser utbreiinga av stilkvasshår slik det vart registrert 16.09.1984.
Stilkvasshår er rekna som sterkt trua (EN) i Noreg. Kartutsnittet og teksten til venstre er henta frå Økland og Økland, Bioforsk, sin rapport ”Forvaltningsplan for truete plantearter i Sogn og Fjordane fylke” frå 1988.
Stilkvasshår (Callitriche brutia) er rekna som sårbar (VU) i Noreg. Arten er ein av dei mest sjeldsynte og spesielle planteartane som finst i Sogn og Fjordane, og fylket har altså heile den kjende, norske bestanden. Truleg er det berre førekomsten i Osen i Gaular som kan måle seg med den som finst på Grønøyra. Stilkvasshår veks berre på leirgrunn i brakkvatn (elveosar). Også firling (Tillaea aquatica) er rekna som sårbar (VU), sjølv om han har ei mykje vidare utbreiing. Arten er liten og mange førekomstar er nok sterkt reduserte eller forsvunne som følgje av inngrep eller attgroing. Førekomsten på Grønøyra er blant dei aller største på Nordvestlandet, kanskje i heile Vest-Noreg. Dvergsivaks (Eleocharis parvula) er rekna som nær truga (NT). Arten finst spreidd langs kysten i Sør-Noreg, men er ikkje vanleg.
Det finst like store eller større bestand på nokre andre brakkvassdelta i Sogn og Fjordane.
Også skaftevjeblom (Elatine hexandra) er rekna som nær truga (NT). Arten er ganske sjeldsynt i Sogn og Fjordane (som har nordgrensa for Noreg).
Økland & Økland (1988) kartla utbreiinga til stilkvasshår i deltaet til Nausta i 1984. Under feltarbeidet gjennomført av Geir Gaarder i Miljøfaglig Utredning i 2008, vart arten
overraskande nok ikkje funnen att. Miljøfaglig Utredning seier at grunnen er usikker, men truleg har slike pusleplanter store variasjonar i førekomst frå år til år. Nausta hadde dette året uvanleg lite vassføring på sommaren og kanskje har dette ført til dårleg spiring. Det hadde også vore noko flaum rett før registreringa den 1. oktober, som kanskje kan ha gjort det vanskeleg å oppdaga eksemplar av arten, men på den andre sida så var nokre av dei andre pusleplantane lette å finne og voks i store mengder i deltaet. I alle høve tyder ikkje kartet til Økland & Økland (1988) på store endringar i utbreiinga til pusleplantesamfunna i deltaet dei siste 20 åra, men litt flytting utover (mot sør) har det nok vore inne i den delvis avsnørte bukta i aust.
Når det gjeld kantsonene mot Øyravegen og småskogen som står der, er dette for ein stor del sterkt kulturpåverka mark (vegskråning m.v.) utan tydeleg definerte vegetasjonssamfunn.
Det står her ein del unge til middelaldrande tre av m.a. bjørk, osp, hegg, rogn, gråor og selje.
Ved garasjen er det også ei eldre bjørk. Miljøfaglig Utredning registrerte ikkje indikasjonar på at det er spesielle naturverdiar direkte knytte til trea eller kantsona, under synfaringa i 2008.
11
I figuren nedanfor har Miljøfaglig Utredning gjeve eit grovt oversyn over korleisplantesamfunna fordeler seg innafor reservatet.
Enkel sonering av viktige vegetasjonssamfunn på Grønøyra i Naustdal kommune, basert på feltarbeid hausten 2008. Blå farge viser utbreiinga av undervasseng (av vasshår-firling- evjebrodd-utforming), grøn farge er primært saltenger (med stadvis dominans av fjørestorr, havstorr, krypkvein og fjøresivaks) og fiolett farge er brakkvassump (med mest strandrør).
Lyseblå farge er vassareal utan høgare vegetasjon, og gul farge dyrka mark.
Undervassengene er ganske skarpt avgrensa, medan det er meir diffuse grenser mellom dei andre samfunna. Kart og tekst er henta frå MU-rapport 2009:6.
Eit knippe med små firlingplantar ute i mudderet på Grønøyra. Det er sjeldan plantane vert meir enn 1-2 cm høge og dei kan vere vanskelege å oppdage. Finn ein eksemplar med dei nesten usynlege, men tydeleg raude blomane som her på bildet, så er det likevel nokså lett å finne ut kva slags art det er snakk om. (Foto og tekst henta frå MU-rapport 2009:6.)
Fauna
Som eit deltaområde har Grønøyra naturleg ein del verdi for fuglelivet, særleg våtmarksfugl.
Det føreligg få konkrete data om dette, både om kva slags artar som nyttar området og kor store tal det er snakk om. I våtmarksplanen for Sogn og Fjordane (Fylkesmannen i Sogn og Fjordane 1985) står det berre kort nemnt at området er lokalt verdifullt og med hovudfunksjon som overvintringsområde. Fylkesmannen kjenner til at området blir brukt av songsvaner om vinteren.
12
Miljøfaglig Utredning observerte under sitt feltarbeid 2008 eit par gråhegre, knapt 20 stokkender, 8 krikkender, 3-4 enkeltbekkasin, ein fossekall og eit par sivsporv i området. I tillegg vurderer MU at det verkar sannsynleg at området har noko verdi for grasender, og truleg også songsvane i vinterhalvåret. I tillegg bør det vere eit og anna par med vadefugl (som vipe, raudstilk og tjeld) som hekkar her, og nokre fleire artar av vadarar og eit større tal fugl som rastar under trekket. Helst kan det også førekome einskilde dukkender, fiskender og litt måsar i tillegg. Området verkar likevel for lite og inneklemt mellom vegar og
bustadområde til å være av stor verdi for fuglelivet.
Det har ikkje kome fram interessante opplysningar om andre virveldyr frå området. Vi reknar med at området har verdi for fisk, m.a. fordi Nausta er ei viktig elv for anadrom laksefisk.
Pattedyr som oter (VU) førekjem helst også, i det minste på søk etter næring.
2.3 Elvedelta - ein trua og sårbar naturtype
Føremålet med vernet av Grønøyra er, i tillegg til særskilt å ta vare på arten stilkvasshår, å meir generelt ta vare på eit marint deltaområde, jf. del III i verneforskrifta: ”Føremålet med fredinga er å verne eit marint deltaområde med vegetasjon, fugleliv og anna dyreliv som naturleg er knytt til denne naturtypen. Særskilt er målet å verne om plantearten stilkvasshår i eit miljø som denne arten er tilpassa”.
Elvedelta er ei av dei mest trua og sårbare naturtypane i Noreg. Deltaområda i Sogn og Fjordane er som regel små, men nesten utan unntak viktige biotopar for vassfugl. Dei fleste større deltaområda i fylket har lege i nærleiken av kommunesentra, som t.d. Stryn,
Nordfjordeid og Førde, og difor har dei vore svært utsette for inngrep. Utbygging i samband med service- industri-, hamne- og veganlegg har ført til at mange av dei største og viktigaste deltaområda i stor grad har tapt sin funksjon både som naturleg landskapsform
(geomorfologi) og som biotopar for spesiell vegetasjon og dyreliv.
Grønøyra er, etter DN-handbok 13 for kartlegging og verdisetting av biologisk mangfald, karakterisert som naturtypen ”brakkvassdelta” av verdi ”svært viktig” (jf. naturbasen til DN).
2.4 Tilstandsvurdering
Dei viktigaste naturverdiane er undervassengene med pusleplanter. Truleg kan
utbreiingskartet for stilkvasshår hos Økland & Økland (1988) leggjast til grunn for å vise førekomsten av dette plantesamfunnet, saman med utbreiingskartet til m.a. firling i 2008 (sjå kartutsnitt som viser utbreiinga for stilkvasshår ovanfor og for firling nedanfor) Desse
indikerar omtrent same areal, men truleg ei lita forskyving av samfunnet dei siste 25 åra utover i deltaet. Tilstanden for dette samfunnet ser med andre ord tilfredsstillande ut. Økland
& Økland (1988) sin kommentar om at samfunnet kan gå opp i geolittoralen (”landstrand- sona”) og fråver av slike observasjonar i 2008, indikerar nok likevel ein mindre reduksjon i førekomsten i nyare tid. Frå andre plassar i distriktet, som Bukta ved Sandane (Gaarder &
Larsen 2007) og Øyrane i Førde (Gaarder 2008), er det kjent at pusleplanter som firling kan vekse godt inne på strandengene, berre desse er lågvaksne nok (sjå utbreiingskart for firling i Grønøyra i vedlegg III). Tilstanden kan difor ikkje seiast å vere optimal for dette samfunnet.
Sannsynlegvis er ein avhengig av å få inn att beitande dyr i området for å få til dette.
Når det gjeld dei einskilde artane av pusleplantar, er det vanskelegare å seie noko sikkert om tilstanden. Stor utbreiing av den viktigaste arten – stilkvasshår – i 1984 og ingen funn i det heile i 2008 gir i utgangspunktet grunn til stor bekymring. Det verkar likevel alt for tidleg å kunne konkludere her, ikkje minst sidan samfunnet samla sett verkar ganske intakt. Ein må difor ha undersøkingar over fleire år før ein seier noko meir sikkert om tilstanden til kvar art.
13
Det er også nokså vanskeleg å seie noko sikkert om tilstanden til andre vegetasjonssamfunn i deltaet, særleg strandenger og brakkvassumpar. Det er god grunn til å frykte at manglande beite har ført til ei gradvis utarming av mangfaldet over tid, men det manglar konkrete data som underbyggjer dette. Generelt er det likevel slik at attgroing fører til at soneringane av vegetasjonen på strandengene blir svakare og vegetasjonen meir einsarta, og særleg vil dei øvre strandengene kunne endre seg sterkt (Fremstad & Elven 1999). Særleg i Sør-Noreg har mange strandenger med artsrik, lågvaksen vegetasjon vorte erstatta av høgvaksne bestand av m.a. storvaksne gras og sivaks-artar, og mange strandengartar er av denne grunn til dels høgt plasserte på den norske raudlista. Fråveret av hevd av dei øvre strandengene og brakkvassumpene på Grønøyra må difor føre til at tilstanden her vert rekna som mindre tilfredsstillande.For fuglelivet er datagrunnlaget for dårleg til å seie noko om tilstanden. Det er grunn til å rekne med at denne i nokon grad heng saman med tilstanden til strandenger og
brakkvassumpane, og difor også må reknast som mindre tilfredsstillande. Nokre artar, som fleire sporvefugl, trivst best i høgvaksne gras- og urteenger, medan dei aller fleste
våtmarksfugl likar best at det er lågvaksen vegetasjon. Dette gjeld ikkje minst raudlista vadarartar som vipe og storspove.
2.5 Trugsmål mot verneverdiane
Miljøfaglig Utredning vurderer trugsmåla slik:
Det er ikkje kjent store og akutte trugsmål mot naturverdiane i området. Derimot kunne det vore betre på nokre punkt, og nokre tilhøve som potensielt sett kan utgjera eit trugsmål.
Hevda av området vert ikkje vurdert som ideell. Eit ekstensivt beite av t.d. ungdyr på strandenger og strandsump ville ganske sikkert ført til betre levevilkår for våtmarksfugl og meir artsrike engsamfunn, inkludert litt auka utbreiing av nokre pusleplanter. Noverande høgvaksne grasenger dominert av strandrøyr er artsfattige og må vurderast som klart mindre verdifulle enn godt hevda strandenger.
Framande artar ser så langt ikkje ut til å vere noko alvorleg problem. Rynkerose, som utgjer eit stort trugsmål mot ein del havstrender, finst likevel inntil reservatet og kan fort spreie seg ut i området.
Uroing av våtmarksfugl utgjer eit potensielt trugsmål, ikkje minst for eit såpass lite reservat som samtidig ligg tett inntil busetnad og tettstad. Det vart under feltarbeidet til MU i 2008 ikkje sett indikasjonar på at folk går ut i sjølve verneområdet i særleg grad, og truleg er dette mest eit potensielt og i mindre grad eit reelt trugsmål.
Ureining, særleg av næringsstoff som kjem med Nausta og den vesle sidebekken, er noko som har vorte sett fram som trugsmål også av andre. Brakkvassmiljø er naturleg relativt næringsrike og difor meir tolerante for slikt enn mange andre naturmiljø, men også her vil det vere grenser for belastning og det er generelt noko ein bør søkje å minimalisere.
Forsøpling/fysiske inngrep og liknande ser ikkje ut til å vere noko stort problem. MU registrerte lite søppel i området under feltarbeidet i 2008, sjølv om det lokalt vart registrert det som helst er ulovleg dumping av hageavfall. Det var ikkje spor etter uheldige fysiske inngrep (køyrespor, attlegging av lausmassar, graving m.v.) i sentrale og nordlege delar av reservatet. I aust ligg reservatet så tett opptil veg og vegskråning at det er sårbart for påverknader frå vegen, anten det gjeld ordinær brøyting og bruk av vegen, eller ulovleg dumping av boss eller anna.
14
2.6 Bevaringsmål for Grønøyra naturreservat
”Føremålet med fredinga er å verne eit marint deltaområde med vegetasjon, fugleliv og anna dyreliv som naturleg er knytt til denne naturtypen. Særskilt er målet å verne om plantearten stilkvasshår i eit miljø som denne arten er tilpassa” (jf. verneforskrifta del III).
Direktoratet for naturforvaltning er i ferd med å utvikle eit system for å overvake tilstanden i verneområda. Ved hjelp av konkrete ”bevaringsmål” skal det målast om tilstanden i
verneområda er slik vi ønskjer han skal vere. Miljøfaglig Utredning har føreslege konkrete bevaringsmål for planteartar og vegetasjonssamfunn, som er tekne inn i forvaltingsplanen.
Samanlikning av eldre registreringar med resultata frå 2008 peikar tydeleg i retning av at det er snakk om ein del naturlege svingingar i bestanden til dei ulike artane, men
utbreiingsarealet for plantesamfunnet (undervasseng med pusleplantar) ser ut til å vere mykje meir stabilt. Det er her lagt hovudvekt på samla utbreiing for pusleplantar, men også førekomsten av nokre einskilde interessante artar (her bør det leggjast vekt på langsiktige mønster). For skaftevjeblom manglar gode utbreiingskart (arten hadde truleg ein dårleg sesong i 2008) og det bør difor først bli registrert førekomst av arten i eit godt eller normalt år før ein får til eit bevaringsmål for denne.
Bevaringsmål for utvalde vegetasjonssamfunn og planteartar i Grønøyra naturreservat
Art/plantesamfunn Kommentar Bevaringsmål
Undervasseng med pusleplantar
Utbreiinga er kartlagd av éin art i 1984 (Økland & Økland 1988) og for heile samfunnet i 2008
Samla areal bør halde seg like stort som i 2008, eller større.
Stilkvasshår Utbreiinga er kartlagd i 1984 (Økland
& Økland 1988). Arten vart ikkje funnen att i 2008.
Over tid bør utbreiinga dekkje like stort areal som i 1984.
Firling Utbreiinga er kartlagd i 2008. Over tid bør utbreiinga dekkje like stort areal som i 2008.
Dvergsivaks Utbreiinga er kartlagd i 2008. Over tid bør utbreiinga dekkje like stort areal som i 2008.
Sjå vedlegg III for utbreiingskart for artane som det er sett bevaringsmål for.
Bevaringsmål for fugl
For fugl er datagrunnlaget for dårleg til å kome med konkrete bevaringsmål som går på bestandsstorleik og artssamansetnad. Det er i alle høve eit viktig mål at fuglar som nyttar området til beiting i trekktida og om vinteren, og eventuelt til hekking, ikkje blir unødig uroa.
På bakgrunn av dette føreslår vi førebels følgjande bevaringsmål for fugl:
Ferdsel av folk i eller nær naturreservatet skal ikkje hindre at området vert nytta som næringsområde for våtmarksfugl, medrekna sky artar som songsvane.
Eit kriterium for at bevaringsmålet er oppnådd, kan vere at det vert observert songsvane meir eller mindre årvisst i naturreservatet, og at det ikkje kjem tilbakemeldingar om episodar der songsvaner flyg vekk frå området som følgje av at dei vert skremde av folk. For å følgje opp forslaget til bevaringsmål og for å kunne formulere eit meir utdjupande bevaringsmål, må fuglelivet kartleggjast og overvakast.
15
3 Brukarinteresser og sakshandsaming
Verneforskrifta dannar grunnlag og rammer for kva tiltak og aktivitetar som er tillatne i Grønøyra naturreservat. I dette kapittelet vil verneforskrifta bli knytt mot ulike
brukarinteresser. Heile verneforskrifta ligg som vedlegg I.
Det er særleg nokre delar av verneforskrifta som gir føringar for forvaltninga og bruken.
Forbodsreglane står lista i del IV:
1. All vegetasjon i vatn og på land er freda mot alle former for skade og øydelegging.
Nye planteartar må ikkje innførast.
2. Alt vilt (inkludert sjøpattedyr), hi, egg og reir er freda mot alle former for skade, øydelegging og uturvande uroing. Jakt, fangst og bruk av skytevåpen er forbode.
Hundar skal haldast i band. Utsetting av vilt er ulovleg.
3. Det må ikkje iverksettast tiltak som kan endre dei naturgjevne tilhøva, som til dømes oppføring av bygningar, anlegg og faste innretningar, opplag av båtar, hensetjing av campingvogner, o.l., framføring av nye luftleidningar, jordkablar, kloakk- og
vassleidningar, bygging av vegar, drenering og andre former for tørrlegging, uttak, oppfylling, planering og lagring av masse, ny tømming av kloakk eller anna
konsentrert ureining, tømming av avfall, gjødsling og bruk av kjemiske middel. Lista er ikkje uttømmande.
4. Motorisert ferdsel på land og på vatn, og lågtflyging under 300 m er forbode. Forbodet gjeld og bruk av modellbåtar og modellfly. Bruk av seglbrett er forbode.
5. Camping, telting og bruk av kamuflasjeinnretningar for fotografering er forbode.
I kapittel V er det opplista unntak frå forbodsreglane. I kapittel VI går det fram kva aktivitetar og tiltak forvaltningsstyresmakta kan gje løyve til etter søknad. Forvaltningsstyresmakta (Fylkesmannen) kan dessutan gjere unntak etter reglane i naturmangfaldlova § 48 (jf.
vedlegg I).
Dei mest aktuelle brukarinteresser er omtalte nedanfor, med tilvising til kva delar av verneforskrifta som opnar for eller avgrensar aktuelle tiltak og aktivitetar.
3.1 Jordbruk
På nordsida av reservatet ligg det dyrka mark heilt inntil. Det er her snakk om fulldyrka kultureng. Tidlegare har strandengene vore viktig beiteland. Etter det vi kjenner til har det vore lite beite her i mange år.
Slått og beite
I verneforskrifta del V punkt 2 er det opna for (unntak frå vernereglane) tradisjonell slått og beite i naturreservatet. Det er presisert at slåtten skal skje utan bruk av motorisert reiskap.
Dette er for å unngå skade på terreng og vegetasjon, og for å avgrense uroinga av fugl.
Tradisjonell slått og beite, utan motoriserte hjelpemiddel, kan altså gjennomførast utan å søkje om løyve.
Miljøfaglig Utredning seier i rapporten sin at vegetasjonen ute på strandengene og
strandsumpane bør haldast nede, helst ved beite og rydding av buskar og kratt. Eit alternativ
16
kan vere slått. Det er altså ønskjeleg ut frå omsyn til naturverdiane at det blir drive slått og beite i verneområdet. Vegetasjonsrydding som skjøtselstiltak er nærare omtalt under kapittel 4.1 om skjøtsel.
Rydding av skog/kratt og vegetasjon
Verneforskrifta opnar for at Fylkesmannen kan gje løyve til ”fjerning av vegetasjon som er vertsplanter for skadeorganismer i jordbruket” (del VI punkt 2) og ”kontrollert uttynning av skog og kratt som er til ulempe for jordbruket” (del VI punkt 4).
Begge tiltaka er avgrensa til vegetasjon som er til ulempe for jordbruket, og det kan berre gjevast løyve etter søknad. Generelt er det ønskjeleg på bakgrunn av verneføremålet å halde nede vegetasjonen på fuktengene i reservatet. Det er såleis også ut frå omsynet til
naturverdiane ønskjeleg at ikkje tre og kratt får etablere seg, ut over det som måtte vere ønskjeleg langs Øyravegen for å skjerme fuglane i området mot ferdsel og uroing.
Dersom det skulle dukke opp behov for å fjerne vertsplantar for skadeorgansimar i
jordbruket, vil Fylkesmannen vurdere ein søknad om dette ut frå pårekna nytte av tiltaket opp mot eventuelle ulemper for naturverdiar. Vi er usikre på kor aktuell denne problemstillinga er i dette naturreservatet.
Vegetasjonsrydding som skjøtselstiltak er nærare omtalt under kapittel 4.1 om skjøtsel.
Vedlikehald av grøfter
I verneforskrifta, kapittel VI punkt 3, er det opna for at Fylkesmannen kan gje løyve til
”Vedlikehald av tidlegare opptekne grøftelaup som drenerer tilgrensande jord- og
skogbruksareal”. Fylkesmannen vil ved handsaming av ein slik søknad vurdere nytten av tiltaket opp mot ulemper for verneverdiane. Dersom det blir gitt dispensasjon, vil det bli stilt krav til korleis eller til kva tid arbeidet skal utførast for å unngå/avgrense skadar på
naturmiljøet. Normalt vil Fylkesmannen krevje at oppgravne massar frå opne grøfter ikkje vert liggjande att i naturreservatet (for å hindre at slike oppkasta vollar vert liggjande som framandelement med vegetasjon som ikkje høyrer heime i våtmarka). Ved nedlegging av røyr på strekningar med vegetasjon, vil Fylkesmannen normalt stille krav om at
”overflatetorver” skal leggjast på att mest mogleg slik dei var, slik at vegetasjonen best mogleg kan kome seg att etter gravinga.
Forskrifta opnar ikkje for opparbeiding av nye grøfter, så eventuell søknad om dette må handsamast etter § 48 i naturmangfaldlova. Ut i frå både det fysiske inngrepet, og fare for auka ureining, vil Fylkesmannen vere restriktiv. Aktuelle spørsmål vil i tilfelle vere m.a. kvifor trong for ei ny grøft har oppstått, og om problemet lèt seg løyse på andre måtar. Tiltakshavar må vere budd på å koste undersøkingar som måtte vere aktuelle for å sikre at ein unngår skade på naturmangfaldet (jf. naturmangfaldlova § 11).
Forvaltningsmål for jordbruk:
Vernet skal ikkje vere til hinder for beiting og tradisjonell slått (dvs. utan motorisert reiskap).
Det er ønskjeleg med beite og/eller slått, kombinert med manuell rydding av buskar og kratt, for å hindre gjengroing og dermed forringing av naturkvalitetar. Beitebruken, slåtten, rydding av vegetasjon og eventuell vedlikehald av grøfter skal skje på ein måte som ikkje øydelegg eller forringar naturkvalitetane.
17
3.2 Rydding av vegetasjon
Fylkesmannen kan gje løyve til rydding av vegetasjon (ut over det som alt er nemnt knytt til jordbruket i kapittel 3.1), dersom dette er i samsvar med godkjend forvaltningsplan, eller når føremålet med vernet tilseier det (jf. verneforskrifta del VI punkt 5). For eventuelle ønskje om rydding av vegetasjon utover det må det søkjast om dispensasjon etter naturmangfaldlova § 48.
I seinare år har lokalsamfunnet ytra ønskje om at det vert rydda småskog langs kanten av våtmarka, både for å betre sikta langs vegen på austsida, og for at folk skal sjå meir av våtmarksområdet. Spørsmålet om kva som kan fjernast av tre og skog langs Øyravegen, utan at det kan skade verneføremålet, er vurdert i rapporten frå MU. MU tilrår at tre og buskar kan hoggast ned langs Øyravegen på austsida av reservatet, innafor rammene av skoglova og Levande Skog sine standardar. MU seier også at ein bør unngå snauhogst på strekninga nord for avkøyrsla og garasjen, for å skjerme fugl som oppheld seg i indre delar av reservatet noko mot trafikken på vegen. Etter at fagrapporten var ferdigstilt i 2009, har Fylkesmannen gitt dispensasjon for å rydde noko skog langs delar av Øyravegen, på gitte vilkår.
Behovet for å fjerne tre av omsyn til trafikktryggleiken varierer langs vegen. Ut frå trafikale omsyn reknar vi at det er viktigast å fjerne tre i innersvingar av vegen. Tre som står i
yttersving vil ikkje hindre sikt på same måten, anna enn eventuelt til fjernare vegstrekningar.
Ut frå omsyn til naturverdiar bør vi på den andre sida vere særleg varsame med å fjerne tre der det er kort avstand til sumpområde, fordi uttynning då lett kan øydeleggje
skjermverknaden for våtmarksfugl i reservatet. Dersom omsyn til fuglelivet på nokre strekningar avgrensar kor mykje som kan fjernast/hoggast som trafikktryggingstiltak, bør Vegvesenet vurdere om problemet kan løysast med t.d. redusert fartsgrense. Ønskje om å sjå elva/våtmarka frå vegen er i seg sjølv ikkje god nok grunn til å fjerne vegetasjon som kan vere viktig for verneføremålet.
Med denne forvaltingsplanen opnar Fylkesmannen for at det kan søkjast om hogst/fjerning av vegetasjon etter forskrifta del VI punkt 5. Søknader vil verte vurderte ut i frå prinsippa ovanfor.
Næringstilførsel frå land fremjar høgvaksen og dominerande strandvegetasjon, som det er tilrådd å redusere. Både av omsyn til dette, og at attliggjande kvisthaugar kan fortrengje artar frå feltsjiktet, bør all småkvist etter eventuell trerydding i kantsonene fjernast frå området.
Retningslinjer for rydding av vegetasjon som skjøtselstiltak for å fremje verneføremålet er omtalt i kapittel 4.1 om skjøtsel.
Forvaltningsmål for vegetasjonsrydding:
Det er ønskjeleg å ta vare på skog langs kanten av våtmarka mot vegen, særleg der det er kort avstand til sumpområde, for å skjerme fugl som oppheld seg i indre delar av reservatet noko mot trafikken på vegen. Det kan vere aktuelt å gje løyve til fjerning av tre ut frå omsyn til trafikktrygging, men omsynet til fuglelivet skal tilleggast stor vekt. Ønske om å sjå
elva/våtmarka frå vegen er i seg sjølv ikkje god nok grunn til å fjerne vegetasjon som kan vere viktig for verneføremålet.
18
Trevegetasjon langs reservatgrensa har vore eit omstridt tema: Skal trea stå, for å skjerme fuglane mot ferdsel og folk, eller skal dei hoggast for å gje betre utsikt – og kanskje meir lys til planteliv? Det vart i 2010 gitt
dispensasjon for å rydde noko tre langs Øyravegen på bakgrunn av
trafikktryggingsomsyn.
Foto: Johannes Anonby
3.3 Bygg og tekniske inngrep
Verneforskrifta del IV punkt 3 seier: ”Det må ikkje iverksettast tiltak som kan endre dei naturgjevne tilhøva, som til dømes oppføring av bygningar, anlegg og faste innretningar, opplag av båtar, hensetjing av campingvogner, o.l., framføring av nye luftleidningar, jordkablar, kloakk- og vassleidningar, bygging av vegar, drenering og andre former for tørrlegging, uttak, oppfylling , planering og lagring av masse, ny tømming av kloakk eller anna konsentrert ureining, tømming av avfall, gjødsling og bruk av kjemiske middel. Lista er ikkje uttømmande”.
Dette inneber at det er strenge restriksjonar mot å gjere inngrep i naturreservatet.
Det er ein eksisterande garasje og ein parkeringsplass like innafor vernegrensa, på austsida av naturreservatet langs Øyravegen (eigedom gnr. 99/ bnr. 104). Dette ligg på ei gamal oppfylling som ikkje lenger er våtmark. Arealet var opparbeidd og garasjen bygd alt før vernet. Det er såleis ikkje spesielle naturverdiar knytte til arealet. Det vart likevel med i verneområdet, fordi ei slik grense ville vere meir praktisk, eintydig og lettare å handheve enn ei grense som følgjer flomålet ved foten av ei fylling. Grunneigar føresette i verneprosessen at vernet ikkje skulle vere til hinder for bruken av parkeringsplassen og garasjen.
Fylkesmannen tilrådde, ved oversendinga av saka til miljøverndepartementet å leggje inn i føresegnene at ordinær bruk av plassen/garasjen, så langt det ikkje førde til påfylling av masse, skulle vere lov. Når dette ikkje vart omtalt særskilt i verneforskrifta, vil bruken av garasjen og parkeringsplassen krevje dispensasjon frå vernereglane. Fylkesmannen vil ta kontakt med grunneigaren om dette, med sikte på å gje eit formelt løyve til den eksisterande bruken.
Kommunen er no i gang med å utarbeide ein reguleringsplan for ei gang- og sykkelbru like ovanfor naturreservatet. Ved planlegging og gjennomføring av slike tiltak, i nærområdet til verneområdet (særleg oppstraums), er det viktig å sikre at tiltaket ikkje fører til utilsikta konsekvensar for verneverdiane. Vi viser her til naturmangfaldlova § 49, som seier at: ”Kan virksomhet som trenger tillatelse etter annen lov, innvirke på verneverdiene i et
verneområde, skal hensynet til disse verneverdiene tillegges vekt ved avgjørelsen av om tillatelse bør gis, og ved fastsetting av vilkår. For annen virksomhet gjelder aktsomhetsplikten etter § 6.”
19
Forvaltningsmål for bygg og anlegg:Det skal ikkje oppførast nye bygningar eller gjerast tekniske inngrep i verneområdet.
3.4 Motorisert ferdsel og lågtflyging
I vernereglane del IV, punkt 4, går det fram at ”motorisert ferdsel på land og på vatn, og lågtflyging under 300 meter er forbode. Forbodet gjeld og bruk av modellbåtar og modellfly.
Bruk av seglbrett er forbode.”
Bakgrunnen for det generelle lågtflygingsforbodet er at flyging lågt over bakken uroar fuglelivet. Av same grunn er også motorisert ferdsel på vatn og bruk av modellbåtar,
modellfly og seglbrett i verneområdet forbode. Målet med forbodet er å halde den motoriserte aktiviteten på eit lågast mogleg nivå, for å avgrense uroinga av fuglane mest mogleg.
Motorisert ferdsel på land vil i tillegg gjere skade på terreng og vegetasjon.
Sjølv om det er lagt ned eit generelt forbod mot bruk av motorbåt, er vernet likevel ikkje til hinder for: ”Grunneigarane sin bruk av motorbåtar i området, og ordinær bruk av
eksisterande båtplassar. Farten skal ikkje overstige 5 knop” (verneforskrifta del V punkt 4).
Det er altså unntak frå forbodet mot bruk av motorbåt for grunneigarar. Det er då sett krav om låg fart for å avgrense uroinga av fuglelivet. Etter det vi kjenner til er det lite ferdsel med motorbåt ovanfor hovudbrua.
Andre enn grunneigarar sjølve, kan ikkje bruke motordriven båt i verneområdet. Dette inneber at ikkje andre enn dei som høyrer til i husstanden til grunneigar kan bruke motorbåt inne i verneområdet. Ordinær bruk av eksisterande båtplassar (jf. sitat frå forskrifta ovanfor) er kommentert i eit eige avsnitt nedanfor.
Forvaltningsmål for motorisert ferdsel:
Av omsyn til fuglelivet og for å unngå slitasje i terrenget, er det ikkje ønskjeleg med
motorisert ferdsel i verneområdet, utover det som verneforskrifta opnar for med motorbåt for grunneigarar.
3.5 Friluftsliv og ferdsel
Grønøyrane naturreservat framstår ikkje som noko spesielt attraktivt friluftsområde. Etter det vi kjenner til, var strandberga i søraustleg del av verneområdet tidlegare ein viktig badeplass for ungar. Etter at Sjøsanden, på vestsida av osen, vart opparbeidd som badeplass, er truleg plassen lite brukt. I periodar når elva Nausta er open for fiske blir det også fiska frå land i naturreservatet. Friluftslivet i området vil elles truleg i hovudsak avgrense seg til vitjing av reservatet ut i frå naturfagleg interesse. Korleis vi kan leggje betre til rette for naturformidling og bruk av naturreservatet er nærare omtalt i kapittel 4.2 om informasjon og tilrettelegging.
Det er ikkje forbod mot å ferdast til fots, bade, fiske eller liknande i naturreservatet.
Verneforskrifta del IV punkt 2 seier samtidig at ”alt vilt (inkludert sjøpattedyr), hi, reir og egg er freda mot alle former for skade, øydelegging og uturvande uroing”. Dette inneber at det skal takast omsyn til m.a. hekkande fugl i området, og at fugl som oppheld seg i
verneområdet ikkje skal uroast unødig. Det er bandtvang for hund heile året av omsyn til fuglelivet.
20
Nausta er ei attraktiv fiskeelv, og det blir også fiska etter laks og sjøaure i naturreservatet.
Etter det vi kjenner til skjer tilkomsten til elva då frå eit område nord for eller i nordleg del av verneområdet, med fisking vidare nedover langs hovudløpet. Fiske i elva er regulert av Forskrift om fiske i vassdrag med laks og sjøaure i Sogn og Fjordane (heimel i
naturmangfaldlova og lov om laksefisk og innlandsfisk). Per 2010 er det opna for fiske etter laks og sjøaure i Nausta i perioden 15.06.-15.08.
Bruk av robåt er tillate i naturreservatet, men ikkje bruk av motorbåt (unntaket for
grunneigarar er omtalt under kapittel 3.3. om motorferdsel). Bruk av modellbåtar, modellfly og seglbrett er forbode i naturreservatet.
Forvaltningsmål for friluftsliv og ferdsel:
Det er positivt med naturformidling knytt til verneområdet, men plassering av
informasjonstavle og eventuell tilrettelegging av utkikkspunkt må ikkje kome i konflikt med naturverdiane.
Uroing av fuglelivet bør haldast på eit minimum, og det er difor ikkje ønskjeleg å tilretteleggje for ferdsel inn i verneområdet.
3.6 Jakt
Verneforskrifta del IV punkt 3 seier at ”Jakt, fangst og bruk av skytevåpen er forbode. Hundar skal haldast i band. Utsetting av vilt er ulovleg.” Det er såleis ikkje høve til å jakte i området.
Forvaltningsmål for jakt:
Det er ikkje ønskjeleg med jakt i naturreservatet.
3.7 Opplag av båtar
I verneforskrifta er det lagt ned forbod mot opplag av båtar (jf. del IV punkt 3). I verneforskrifta del V punkt 4 er det likevel unntak for ”ordinær bruk av eksisterande båtplassar”. Dvs. at dei som har båtplassar (i praksis faste båtopplag) kan halde fram å bruke dei slik dei har gjort. Andre kan ikkje kome og leggje sine båtar der. Folk som ikkje er grunneigarar, men som likevel har ein båt liggjande i stranda i reservatet etter samtykkje frå grunneigar, kan halde fram med å ha båten på plassen så sant det er ein plass som har vore i bruk heilt frå fredingstidspunktet. Det er likevel berre grunneigarar som kan bruke motor utan særskilt løyve frå Fylkesmannen (jf. kapittel 3.3).
Det er tre båtplassar søraust i reservatet, i nærleiken av naustet til eigedomen 99/45.
Fylkesmannen legg til grunn at det ikkje er andre eksisterande båtplassar/båtopplag i naturreservatet enn desse.
Forvaltningsmål for opplag av båtar:
Det skal ikkje opprettast nye båtplassar eller stader for opplag av båtar i naturreservatet.
21
3.8 Redningsteneste m.m.
Verneforskrifta del V punkt 1 seier at vernet ikkje er til hinder for ”Gjennomføring av militær operativ verksemd og tiltak i rednings-, ambulanse-, politi-, brannvern-, oppsyn-, skjøtsels- og forvaltningsærend”. Dette kan altså gjennomførast utan søknad. Forvaltningsstyresmakta ser det likevel som ønskjeleg at eventuell slik aktivitet blir registrert og rapportert i ettertid.
Øving, for å førebu redningsaksjonar m.m., er ikkje omfatta av unntaket og bør skje andre stader enn i naturreservatet.
3.9 Sakshandsaming av dispensasjonssøknader
Søknader om dispensasjon frå verneforskrifta skal vere skriftleg og sendast (som brev eller e-post) til forvaltningsstyresmakta (Fylkesmannen i Sogn og Fjordane), som avgjer om det skal gjevast løyve. Det kan berre gjevast dispensasjon dersom det finst heimel for det i verneforskrifta (del VI) eller i § 48 i naturmangfaldlova.
Naturmangfaldlova § 48 inneheld særskilde krav til søknader og grunngjeving av
dispensasjonar gitt etter dei generelle dispensasjonsreglane. Det går fram at søknader skal innehalde nødvendig dokumentasjon om verknaden tiltaket vil få for verneverdiane.
Dispensasjonsvedtak skal innehalde ei grunngjeving som viser korleis
forvaltningsstyresmakta har vurdert verknadene som dispensasjon kan få for verneverdiane, og kva vekt det er lagt på dette.
Ved vurderingar som har bakgrunn i verneforskrifta skal bakgrunnen for opprettinga av verneområdet tilleggjast stor vekt. Dersom det er knytt usikkerheit til kva verknader eit tiltak kan få for naturmiljøet/verneverdiane, vil føre-var-prinsippet bli tillagt stor vekt, særleg
dersom det er snakk om moglege irreversible verknader. I naturmangfaldlova §§ 8-12 er det, i tillegg til føre-var-prinsippet, fastsett fleire prinsipp som skal leggjast til grunn for alle
offentlege vedtak som vedkjem naturmangfald.
Når det vert gitt løyve til tiltak eller aktivitetar i naturreservat blir det vanlegvis knytt vilkår til løyvet, for m.a. å motverke moglege skadeverknader. Skriftleg løyve skal takast med ved opphald/ferdsel i verneområdet, og kunne visast fram på førespurnad. Ein enkel rapport om tiltaket skal sendast til Fylkesmannen i ettertid, slik at forvaltningsstyresmakta får oversikt over tiltak som er gjennomførde i verneområdet.
Dersom dispensasjon vert gitt, vil dispensasjonen berre gjelde i forhold til verneforskrifta.
Den som får løyvet må sjølv syte for å avklare tiltaket med eventuelle andre styresmakter og grunneigarar.
Fylkesmannen si avgjerd på søknad om dispensasjon kan klagast inn for Direktoratet for naturforvaltning (DN) av partar i saka eller andre som har rettsleg klageinteresse, med ein frist på tre veker. Klagen skal sendast til Fylkesmannen, som også kan gje nærare
opplysningar om klagerett og rett til å sjå saksdokument. Dersom Fylkesmannen ikkje tek klagen til følgje vert saka send vidare til DN for endeleg avgjerd.
22
4 Forvaltningsoppgåver og tiltak
4.1 Skjøtsel
Verneforskrifta del VII seier at ”Forvaltningsstyresmakta, eller den forvaltningsstyresmakta gjev fullmakt, kan gjennomføre forvaltningstiltak i samsvar med fredningsføremålet. Det kan utarbeidast forvaltningsplan som skal innehalde nærare retningsliner for gjennomføring av forvaltningstiltaka”.
Naturmangfaldlova § 47, første avsnitt, omtalar skjøtsel i verneområde: ”I verneområder etter dette kapitlet kan forvaltningsmyndigheten foreta skjøtsel og grensemerking av
verneområdet. Forvaltningsmyndigheten skal, hvis mulig, inngå avtale med grunneieren om at denne utfører nærmere bestemte skjøtselstiltak. Forvaltningsmyndigheten kan også inngå avtale med interesserte organisasjoner eller andre om at disse utfører slike skjøtselstiltak”.
Med skjøtsel meiner vi aktive tiltak på økologisk grunnlag som forvaltningsstyresmakta set i gang for å fremje verneføremålet. Gjennomføring av skjøtselstiltak som kan uroe fuglelivet vesentleg må tilpassast i tid, slik at det i størst mogleg grad skjer når det er lite fugl i området. All skjøtsel skal skje i samarbeid med Fylkesmannen og Statens naturoppsyn (SNO).
Forvaltningsstyresmakta er ikkje formelt avhengig av løyve frå grunneigar for å setje i gang skjøtsel som trengst for å fremje verneføremålet. I praksis ønskjer Fylkesmannen likevel alltid å drøfte skjøtselstiltak med grunneigar i førekant, for å finne fram til føremålstenlege måtar å gjere arbeidet på, og unngå unødige ulemper for grunneigar eller andre brukarar. For
skjøtselsarbeid som er i samsvar med vedteken forvaltningsplan vil Fylkesmannen varsle grunneigarar før arbeidet blir utført. Fylkesmannen ønskjer å inngå avtale med grunneigar om at grunneiar gjennomfører skjøtsel dersom grunneigar ønskjer det og det lèt seg gjere.
Vernereglar gir ikkje heimel til å påleggje grunneigarar eller andre å utføre skjøtsel.
Aktuelle skjøtselstiltak for å fremje verneføremålet i Grønøyra naturreservat vil primært vere knytte til å halde nede vegetasjonen på strandengene og sumpstrendene. Det er vidare eit mål at framande planteartar, særleg dei med kategori høg risiko på svartelista, ikkje skal få etablere seg i verneområdet. Førekomst av søppel i verneområdet bør følgjast med på, og ryddast etter behov.
Slått, beiting og rydding av skog/kratt
Vegetasjonen ute på strandengene og strandsumpane bør haldast nede, helst ved beiting og rydding av buskar og kratt. Eit alternativ kan vere slått. For tiltak som omfattar slått, beite og rydding av tre/kratt bør areala i verneområdet sjåast i samanheng med tilgrensande areal, for å oppnå best mogleg effekt og for å kunne gje rasjonell drift. Slik skjøtsel føreset nært
samarbeid med grunneigarar.
Tre og buskar bør systematisk hoggast ned i reservatet på vestsida av bekken av omsyn til våtmarksfugl og strandengfloraen. Alt hogstavfall må fjernast frå reservatet (sjå kapittel 3.2).
Skog langs Øyravegen, som er viktig for å skjerme fugl som oppheld seg i reservatet mot trafikk og ferdsel langs vegen, skal som hovudregel likevel ikkje fjernast (sjå kapittel 3.1 og 3.2)
Det vil vere positivt med beite eller eventuelt slått på fuktengene i naturreservatet, sjå døme på avgrensing i figuren nedanfor. Beiting kan formelt skje uhindra av verneforskrifta.
Fylkesmannen ønskjer at det vert beita med dyreslag og -tal som passar for å oppnå den ønskte verknaden på vegetasjonen, utan at det gjev uakseptabel slitasje i form av
23
trakkskadar. Dersom det er kostnader knytte til beiting i Grønøyra, bør potensielleeigarar/brukarar ta opp med Fylkesmannen spørsmålet om eventuell økonomisk støtte.
For å få til beiting vil det vere aktuelt å setje opp gjerde. Truleg vil straumgjerde vere mest praktisk, og samtidig innebere berre ubetydelege inngrep. Verneforskrifta opnar ikkje spesifikt for oppsetjing av gjerde, men dersom gjerding i naturreservatet er naudsynt for å oppnå den ønskte beitinga, vil Fylkesmannen kunne gje løyve som del av skjøtselsarbeidet.
Oppsetjing av gjerde i naturreservatet må då skje i samråd med Fylkesmannen. Skal beite og slått skje inne i reservatet, vil det vere ein føremon om også tilgrensande kulturmark og fuktenger vert tekne med i skjøtselsarealet.
Døme på aktuelt areal (raud strek) på Grønøyra som kunne ha vorte gjerda inn for
husdyrbeite. NB! Her er også ein del areal utafor naturreservatet trekt med, dels fordi det er strandsump der som har godt av å bli beita og dels for å få eit større og betre arrondert beiteområde. (Kart og tekst er henta frå MU-rapport 2009:6)
Brakkvassump dominert av strandrøyr og med overgang mot attgroande fuktenger der bjørk og gråor kjem inn.
Biletet er teke mot sør frå indre delar av reservatet (kanskje så vidt på utsida).
Slike miljø har normalt mykje mindre artsmangfald og mindre biologisk verdi enn opne, godt nedbeita enger.
Foto og tekst: Geir Gaarder, henta frå MU-rapport 2009: 6.
Rydding av vegetasjon utover det som er å rekne som skjøtsel for å fremje verneføremålet, er omtalt under kapittel 3 om brukarinteresser (3.1 Jordbruksnæring og 3.2 Rydding av
24
vegetasjon).
Framande planteartar
Vi kjenner ikkje til at det veks framande planteartar i sjølve naturreservatet, men langs gamlevegen på austsida av reservatet veks nokre planter av rynkerose. Rynkerose har kategori ”høg risiko” på den norske svartelista, dvs. artar som har negativ effekt på stadeige biologisk mangfald. Det er fare for at rynkerose kan spreie seg til reservatet frå desse plantene eller frå planter andre stader (t.d. hagar). Det vil difor vere positivt om både denne og eventuelle andre førekomstar av rynkerose i nærleiken vert fjerna. Dersom rynkerose spreier seg til reservatet, vil Fylkesmannen systematisk prøve å fjerne plantene.
Rydding av søppel
Vi kjenner ikkje til at søppel er eit stort problem i verneområdet. Rydding av søppel bør skje etter behov.
4.2 Informasjon og tilrettelegging
Informasjon om verneområde skal generelt både gje allmenta del i naturverdiane som er verna, og rettleie om korleis folk skal te seg for å unngå å gjere skade.
Som nemnt under ”friluftsliv og ferdsel” er ikkje Grønøyra spesielt attraktivt for friluftsliv. Det går derimot bilvegar på begge sider av osen. Det kan såleis i utgangspunktet liggje til rette for naturformidling ved å setje opp informasjonstavle på eit eigna utkikkspunkt langs
Øyravegen. Godt tilrettelagt naturformidling er generelt ønskjeleg for å auke folk si forståing for naturvern, og i eit sentrumsnært område som dette vil det også kunne auke
opplevingsverdiane for lokalbefolkninga. Slik tilrettelegging må vegast opp mot mogelege negative verknader som auka uroing av fugl, forsøpling og dei fysiske inngrepa som ei slik tilrettelegging kan føre til.
Sjølv om det er verdiar knytte til Grønøyra sin funksjon for våtmarksfugl, vert ikkje desse verdiane vurderte som så høge eller sentrale at dette i utgangspunktet tilseier ei særleg restriktiv haldning til tilrettelegging. Området er likevel så lite at ei eventuell tilrettelegging bør avgrensast til berre å gjelde mindre kantsoner av reservatet. Det bør vere minst mogleg ferdsel av folk i gruntvassområda og strandengene/strandsumpane. Vi ønskjer såleis ikkje å legge til rette for ferdsel ut mot sentrale delar av reservatet. Område med finkorna substrat og mudder er heller ikkje særleg eigna for ferdsel.
Miljøfaglig utredning peikar i sin rapport på ei moglegheit for
utkikkspunkt på austsida av reservatet, inntil Øyravegen, der det i dag er ei avkøyrsle med ein garasje. Denne plassen vil kunne eigne seg som utkikkspunkt med informasjonsplakat, dersom det blir gjort
tilretteleggingstiltak. For at denne plassen skulle vere aktuell må garasjen fjernast, lauvskogen opnast for å sikre innsyn til reservatet, fysisk skilje etablerast mellom opphaldsareal og parkeringsareal, - utan at det kjem lausmassar eller anna fast materiale ut på tilgrensande mudderbankar.
Foto: Geir Gaarder.
25
Om denne plassen kan opparbeidast som informasjonsplass er først og fremst avhengig av om grunneigarane er interesserte i dette, og om vegvesenet godkjenner plassen med tanke på trafikktryggleik. Etter det Fylkesmannen kjenner til brukar grunneigar framleis plassen til parkeringsareal, ein bruk som er vidareført frå tida før vernet. Vi ser difor på opparbeding av denne plassen til utkikksplass med infotavle som lite aktuell no. Fylkesmannen ser det som meir aktuelt å kunne setje opp infotavle ved Sanden friluftsområde, like sør forverneområdet. Ein annan eigna stad kan vere i tilknyting til eventuell framtidig
gangveg/gangbru over Nausta, litt nord for verneområdet, som kommunen no har under planlegging. Dersom ei slik gangbru blir realisert, bør det vurderast nærare om infoplakat m.m. kan setjast opp i tilknyting til brua.
For at folk som ferdast langs og i naturreservatet skal verte merksame på at dei er i verna område, vil Fylkesmannen setje opp standard-naturreservatskilt (med riksvåpen) på dei stadene det er mest sannsynleg at folk kjem inn i verneområdet. Forvaltingsstyresmakta har i følgje naturmangfaldlova rett til å setje opp slike skilt i eit verneområde, men plasseringa vil skje i samråd med grunneigarane og andre som kjenner og bruker området. På den måten kan ein best mogleg sikre både at skilta kjem på dei plassane der dei vil gjere mest nytte, og at dei ikkje vert til ulempe for ferdsel, eventuell skjøtsel etc.
Det manglar merking på nokre av grensepunkta i reservatgrensa. Fylkesmannen vil syte for at grensa er merkt i samsvar med vernekartet.
På nettstaden ”Miljøstatus i Sogn og Fjordane” (www.sognogfjordane.miljostatus.no), under
”naturområde”, finn du også informasjon om alle naturreservata og andre verneområde i fylket.
4.3 Overvaking og oppfølgjande undersøkingar
Oppfølgjing av skjøtsels- og forvaltningstiltak
Dersom det vert sett i gang att med beiting i området, vil det vere viktig å følgje dette opp med årleg overvaking, i det minste for ein avgrensa periode, for å kunne registrere positive verknader på fugle- og planteliv og dels for å unngå mykje trakkskader. Det er truleg ikkje naudsynt med nokon detaljert skjøtselsplan eller framdriftsplan for dette, berre ein unngår å trekkje gjerdet for langt ut mot dei stabile pusleplantesamfunna, og unngår større fysiske inngrep og gjødsling.
Oppfølging av bevaringsmål
Det bør innhentast betre data om naturverdiane i området. Dette gjeld for eit par pusleplantar, og meir generelt for fuglelivet.
Hekkande våtmarksfugl i området bør kartleggjast. Dette kan utførast med 1 dag i midten/slutten av mai og 1 dag i midten/slutten av juni. Det vil då vere viktig å skilje mellom fugl observert i og på utsida av naturreservatet. Det vil også vere ønskjeleg å få kjennskap til vinterbestandar av fugl, som t.d. songsvane, og kva artar og tal av fugl som er innom i trekktidene.
Det bør gjerast ei ny kartlegging av førekomsten av stilkvasshår og skaftevjeblom i området. Dette bør utførast i september månad med eitt dagsverk.
Vegetasjonen i området, særleg pusleplantane, bør kartleggjast kvart 5. år framover, for å sjekke eventuelle endringar i førekomsten. Om det vert innført beite, eller det skjer andre større hendingar som kan vere viktige for området (t.d.
storflaum i Nausta med uttransport av lausmassar), bør det også utførast nye kartleggingar i etterkant av dette.
26
Dersom lokale personar med naturkompetanse ønskjer å ta på seg å registrere fugl eller gjere andre naturundersøkingar som skissert ovanfor (gjerne i samarbeid med skuleklasser), oppmodar vi om å ta kontakt med Fylkesmannen.
Grønøyra, flyfoto henta frå www.norgeibilder.no
4.1 Statens naturoppsyn - kontaktinformasjon
Naturoppsynet gjer ein viktig jobb med m.a. informasjons-, oppsyns-, registrerings-,
dokumentasjons- og skjøtselsarbeid i verneområda. Hovudkontoret til SNO ligg i Trondheim, med adresse Tungasletta 2, 7485 Trondheim, og telefonnummer 73 58 09 25. SNO har ca.
55 lokalkontor spreidde over heile landet. Det er lokalkontoret på Sandane, ved Rune Holen, som har naturreservata i Naustdal som ansvarsområde. Adressa er SNO Sandane,
Kommunehuset, Grandavegen 9, 6823 Sandane, e-postadressa er [email protected] og telefonnummeret 975 95 102.
27
5 Kjelder
Artsdatabanken, 2010. Norsk Rødliste 2010.
http://www.artsdatabanken.no/Article.aspx?m=268&amid=8237
Direktoratet for naturforvaltning 2001. Forvaltning av verneforskrifter, Rundskriv november 2001 Naturvernloven.
Direktoratet for naturforvaltning. Håndbok 17-2001 Revidert 2008 Områdevern og forvaltning.
www.dirnat.no
Fremstad E og Elven R, 1999. Beiting og slått i havstrandområder: I: Skjøtselsboka for kulturlandskap og gamle norske kulturmarker. Landbruksforlaget. S. 103-112.
Fylkesmannen i Sogn og Fjordane, miljøvernavdelinga 1995, Utkast til verneplan for våtmark i Sogn og Fjordane fylke.
Kildal E.S. 1970. Geologisk kart over Norge. Berggrunnskart MÅLØY. M 1:250 000. NGU.
Lov 1970-06-19 nr. 63: Lov om naturvern. Miljøverndepartementet
Lov 2009-06-19 nr 100: Lov om forvaltning av naturens mangfold (naturmangfoldloven).
Miljøverndepartementet.
Lundberg A., Solsvik E og Vetaas O.R. Upubliser, Havstrandsvegetasjon i Sogn og Fjordane.
Inst. for geografi, UiB. Rapport.
Miljøfaglig Utredning, rapport 2009:6. Gaarder G. 2009. Grønøyra naturreservat i Naustdal kommune. Miljøfaglege råd til forvaltning.
Miljøverndepartementet 1991. Kongeleg resolusjon, Verneplan for våtmark i Sogn og Fjordane, opprettelse av 20 naturvernområde.
Moen A. 1998. Nasjonalatlas for Norge. Vegetasjon. Statens kartverk.
Økland R.H og Økland T. 1988. Forvaltningsplan for truete plantearter i Sogn og Fjordane fylke. Økoforsk rapport. 27 s.
Munnleg kjelde:
Henning Malones i Naustdal kommune Nettstader
Artsdatabanken. http://www.artsdatabanken.no Direktoratet for naturforvaltning. www.dirnat.no
Fylkesatlas, http://fylkesatlas.no/default.aspx?gui=1&lang=3 Lovdata, www.lovdata.no
Miljøstatus i Sogn og Fjordane,
http://sognogfjordane.miljostatus.no/msf_frontpage.aspx?m=1081 Naturbase, DN, http://dnweb12.dirnat.no/nbinnsyn//
28
6 Vedlegg
6.1 Vedlegg I - Verneforskrifta
Forskrift om fredning av Grønøyra naturreservat, Naustdal kommune, Sogn og Fjordane.
Fastsett ved kgl.res. 20. desember 1991. Fremja av Miljøverndepartementet.
I
I medhald av lov om naturvern av 19. juni 1970 nr. 63, § 8, jf. § 10 og § 21, § 22 og § 23, er eit våtmarksområde ved osen av Nausta i Naustdal kommune i Sogn og Fjordane fylke, freda som naturreservat ved kgl. res. av 20. desember 1991 under namnet Grønøyra naturreservat.
II
Det freda området omfatter eigedomane gnr. 99, bnr. 1, 3, 4, 42, 45 og 104.
Reservatet dekkjer eit areal på omlag 100 da. av dette ca. 30 da landareal.
Grensene for reservatet går fram av kart i målestokk 1:5.000 datert Miljøverndepartementet desember 1991. Kartet og verneforskrifta er arkiverte i Naustdal kommune, hos Fylkesmannen i Sogn og
Fjordane, i Direktoratet for naturforvaltning og i Miljøverndepartementet.
Dei nøyaktige grensene for reservatet skal avmerkast i marka der dei går over land, knekkpunkta bør koordinatfestast.
III
Føremålet med fredinga er å verne eit marint deltaområde med vegetasjon, fugleliv og anna dyreliv som naturleg er knytt til denne naturtypen. Særskilt er målet å verne om plantearten stilkvasshår i eit miljø som denne arten er tilpassa.
IV For reservatet gjeld følgjande vernereglar:
1. All vegetasjon i vatn og på land er freda mot alle former for skade og øydelegging. Nye planteartar må ikkje innførast.
2. Alt vilt (inkludert sjøpattedyr), hi, reir og egg er freda mot alle former for skade, øydelegging og uturvande uroing. Jakt, fangst og bruk av skytevåpen er forbode.
Hundar skal haldast i band. Utsetting av vilt er ulovleg.
3. Det må ikkje iverksettast tiltak som kan endre dei naturgjevne tilhøva, som til dømes oppføring av bygningar, anlegg og faste innretningar, opplag av båtar, hensetjing av campingvogner, o.l., framføring av nye luftleidningar, jordkablar, kloakk- og vassleidningar, bygging av vegar, drenering og andre former for tørrlegging, uttak, oppfylling , planering og lagring av masse, ny tømming av kloakk eller anna konsentrert ureining, tømming av avfall, gjødsling og bruk av kjemiske middel. Lista er ikkje uttømmande.
4. Motorisert ferdsel på land og på vatn, og lågtflyging under 300 m er forbode. Forbodet gjeld og bruk av modellbåtar og modellfly. Bruk av seglbrett er forbode.
5. Camping, telting og oppsetjing av kamuflasjeinnretningar for fotografering er forbode.
