Framlegg til verneplan for myr i Sogn og Fjordane

(1)

Framlegg til verneplan for myr i Sogn og Fjordane

Rapport nr. 4 – 2001

ISBN 82-91031-84-3 – ISSN 0803-1886

(2)

FYLKESMANNEN I SOGN OG FJORDANE

Fylkesmannen er Regjeringa og staten sin fremste representant i fylket, og har ansvar for at Stortinget og Regjeringa sine vedtak, mål og retningsliner vert følgde opp.

Fylkesmannen skal fremje fylket sine interesser, ta initiativ både lokalt og overfor sentrale styringsorgan.

Fylkesmannen i Sogn og Fjordane har oppgåver innan landbruk og bygdeutvikling, miljøvern, på sosialsektoren, overfor kommunane og innan sivil beredskap. Vi er om lag 100 tilsette, og er organisert slik:

MILJØ - VERN- AVDELING

MILJØ - VERN- AVDELING FYLKESMANN

ADMINISTRA- SJONSAVD.

OG PROSJEKT

LANDBRUKS- AVDELING

LAND- ØKOLOGI

JORDBRUK OG BYGDEUTV.

SKOGBRUK OG AREALFORV.

ADMINISTRA- SJON KOMMUNAL -

AVDELING KOMMUNAL - AVDELING

BERED- JURIDISK SKAP

SOSIAL- OG FAMILIE

VASS- ØKOLOGI RÅDGJEVAR

KOMMUNE- ØKONOMI

HER FINN DU OSS:

Tinghus III, Skrivarvegen 3, Leikanger Telefon 57 65 50 00 – Telefaks 57 65 50 55 Postadresse: Postboks 37, 6861 Leikanger

Landbruksavdelinga:

Hafstadgården, Hafstadvegen 48, Førde Telefon: 57 72 32 00 – Telefaks 57 82 12 05 Postadresse: Postboks 14, 6801 Førde

E-post: [email protected] Internett: http://www.fjordinfo.no/fmsf/

Frams idefoto: Tjønnane i Stryn: Eit interessant myrkompleks med både strengmyr og terrengdekkande myr. Alle foto: Johannes Anonby

(3)

Fylkesmannen i Sogn og Fjordane

Fylkesmannen i Sogn og Fjordane Rapport nr. 4 - 2001

Forfattar

Frilufts- og naturvernkonsulent Johannes Erik Anonby

Dato

oktober 2001

Prosjektansvarleg

Seksjonsleiar Jofred Takle

Sidetal

125

Tittel

Framlegg til verneplan for myr i Sogn og Fjordane ISBN 82-91031-84-3 ISSN 0803-1886 Geografisk område

Sogn og Fjordane

Fagområde

Naturvern

Samandrag

Framlegg til verneplan for myr i Sogn og Fjordane vert med dette sendt på lokal høyring.

Framlegget femnar om 25 einskildlokalitetar som vert føreslegne freda som naturreservat.

Desse er spreidde over det meste av fylket, og er meint å fange opp mest mo gleg av den naturlege variasjonsbreidda blant myr i Sogn og Fjordane. Mange myrar har gått tapt i Sogn og Fjordane, spesielt innanfor visse myrtypar. Eit mål med verneplanen er difor å ta vare på det beste som er att. I tillegg til utgreiing om det naturfaglege grunnlaget for verneplanarbeidet, vert det gjort greie for dei ulike interessemotsetnadene som har vore av- dekka gjennom den tidlege førebuinga av verneplanen.

Abstract

In this mire protection plan, the county governor of Sogn og Fjordane is proposing the legal protection of 25 localities as nature reserves, throughout most of the county. The aim is to preserve a series of localities, together representing the natural variation within bogs and fens in the county. Of the mires originally present in nature, a lot has been damaged or destroyed by human activities, particularly within certain types of mires. The protection plan therefore intends to preserve the best localities that are left. In addition to an account of the scientific classification of mires, and the objectives of the present proposal, conflicts of interest that have been brought to our attention during preliminary discussions are pre- sented.

Emneord

1. Naturvern 2. Myr

3. Vegetasjon 4. Biologisk mangfald

Ansvarleg

Fylkesmannen i Sogn og Fjordane

(4)

FORORD

Fylkesmannen sender med dette framlegg til verneplan for myr i Sogn og Fjordane på lokal høyring. Verneplan for myr er ein av dei fire ”klassiske”, tematiske verneplanane som vart starta opp av Miljøverndepartementet på 1970- og 1980-talet, og som fylkesmennene fekk ansvaret for å gjennomføre for dei einskilde fylka. Desse verneplanane er i ulike politiske dokument haldne fram som ein viktig del av det offentlege naturvernarbeidet i Norge, og mange fylke tek no til å kome i hamn med dette arbeidet.

Gjennomføring av tematiske verneplanar etter naturvernlova er ressurskrevjande, og arbeidet med myrplanen i Sogn og Fjordane har av fleire grunnar måtta vike for andre meir presseran- de oppgåver. Krava til utgreiing og prosess har ikkje vorte mindre sidan arbeidet starta opp.

Spesielt legg ein no stor vekt på grundig medverknad frå alle partar på eit tidleg stadium i prosessen. Grunneigarane i dei einskilde områda som no er føreslegne har hatt høve til å kommentere grensetrekking, fo rskriftsutkast m.m. for sine respektive område før verne plan- framlegget vart sendt til fagleg gjennomgang i Direktoratet for naturforvaltning. Kommunane spelar også ei viktig rolle, og har i mange tilfelle kome med viktige bidrag til arbeidet. Ei eiga referansegruppe for verneplanarbeid i Sogn og Fjordane er oppnemnd, med represent asjon frå dei viktigaste nærings- og interesseorganisasjonane som verneplanarbeidet vedkjem. Denne har hatt ei rådgjevande rolle i høve til prosessen og innhaldet i verneplanen, og vil også verte konsultert på seinare steg fram mot endeleg avgjerd.

Det er eit uttrykt mål at konfliktar bør avklarast på eit tidleg stadium i prosessen, og ein god del er difor alt gjort for å tilpasse verneframlegget til ulike interesser og ønskemål. Samstun- des er det viktig at ikkje for mykje allereie er bunde opp før sjølve høyringa, men at alle høyringspartar skal ha reelt høve til å påverke. På grunnlag av diskusjonar i førebuingsfasen har vi freista å poengtere særskilde konflikttema under dei einskilde områda, og også synt spesielt omstridde delareal på kartet. Slik vonar vi at høyringspartane betre skal kunne sjå og ta stilling til dei punkta som er kontroversielle.

Registreringsarbeidet og verdivurderingane som ligg til grunn for verneplanen er i det vesent- lege gjort av Vitskapsmuseet ved Universitetet i Trondheim. Sakshandsamar hjå fylkesmannen er fr ilufts- og naturvernkonsulent Johannes E. Anonby, som er forfattar av rapporten.

Fleire har ytt ulike former for teknisk og praktisk assistanse ved utarbeidinga av karta m.m.

For dei som ønskjer å gjere seg betre kjende med bakgrunnsstoff, eller ønskjer betre tilrette- lagt kartmateriale m.m., eller det er ting som ikkje går klart fram i dette verneplanframlegget, står fylkesmannen gjerne til teneste.

Med helsing Oddvar Flæte Leikanger, okt. 2001

(5)

FRAMLEGG TIL VERNEPLAN FOR MYR

INNHALD

INNHALD ... 5

INNLEIING... 5

VARIASJON OG KLASSIFISERING AV MYRTYPAR... 6

VEGETASJON PÅ MYR ... 16

MILJØVERDIAR KNYTTE TIL MYR ... 21

ØKONOMISK UTNYTTING ... 26

TRUGSMÅL MOT MYR ... 27

ARBEID MED VERN AV MYR ... 28

FØRESLEGE RESTRIKSJONSNIVÅ I HØVE TIL ULIKE NÆRINGAR OG BRUKARINTERESSER... 29

KOR GODT OPPFYLLER DENNE VERNEPLANEN SIKTEMÅLET?... 34

FRAMLEGG TIL FORSKRIFT ... 43

PRESENTASJON AV OMRÅDA ... 46

Verneframlegg: 1. Honndalsli... 46

Verneframlegg: 2. Setremyrane... 49

Verneframlegg: 3. Prestestøylen... 52

Verneframlegg: 4. Tjønnane... 55

Verneframlegg: 5. Tvinna... 58

Verneframlegg: 6. Kloppemyrane... 61

Verneframlegg: 7. Lonene... 64

Verneframlegg: 8. Storemyra ... 67

Verneframlegg: 9. Eldedalen... 70

Verneframlegg: 10. Sandvikseidet ... 73

Verneframlegg: 11. Dekkene ... 76

Verneframlegg: 12. Movatna (Mehuken) ... 79

Verneframlegg: 13. Eikvolltjørnmyra ... 82

Verneframlegg: 14. Stavøymyrane ... 85

Verneframlegg: 15. Tuvemyra ... 88

Verneframlegg: 16. Kleppstølsvatnet ... 91

Verneframlegg: 17. Myklebustdalen ... 94

Verneframlegg: 18. Gjesdalsdalen... 97

Verneframlegg: 19. Gjerlandsøyane ...100

Verneframlegg: 20. Svarteliåsmyra ...103

Verneframlegg: 21. Øydalen ...106

Verneframlegg: 22. Sørebømyrane ...109

Verneframlegg: 23. Lona...114

Verneframlegg: 24. Grima ...117

Verneframlegg: 25. Yndesdalen...120

LITTERATUR………..124

INNLEIING

Norsk natur er ung, forma av istida som slutta for rundt 10.000 år sidan. Med unntak av nokre få, isolerte ”overvintrarar” har plante- og dyreartane som utgjer norsk natur i dag måtta vandre inn etter at isen smelta vekk. Artar og artssamfunn har måtta tilpasse seg fleire skiftingar i klima og miljøtilhøve også i etteristida.

Nokre endringar skuldast faktisk organismane sjølve. Som naturtype står myr i ei særstilling ved at jorda som plantane veks i, torva, er bygd opp av plantar, spesielt torvmosar, som på den måten har skapt sitt eige miljø for seg sjølve og andre artar som har tilpassa seg dei spesielle livsvilkåra. På same måte som eit korallrev i havet er såleis ei myr å sjå på som ein geologisk lekam danna av daude delar av levande organismar som stadig veks vidare i toppen. Av di myrane ber på ei historie som i bokstaveleg forstand går i djupna, fleire tusen år attende i tid, kan dei ikkje erstattast dersom dei går tapt.

(6)

I vår tid har teknologiske hjelpemiddel gjort det mogleg for oss menneske å gjere fysiske inngrep i naturen i eit omfang og med ein snøggleik som aldri før. Dette har samstundes skapt eit auka medvit om verdien av opphavleg natur, og om trongen for å vurdere verknader av inngrep og kva for naturområde og førekomstar som fortener å verte tekne vare på for etterti- da før det er for seint. I føremålsparagrafen i naturvernlova av 19.juni 1970 heiter det såleis:

”Naturen er en nasjonalverdi som må vernes. Naturvern er å disponere naturressursene ut fra hensynet til den nære samhørighet mellom mennesket og naturen, og til at naturens kva- litet skal bevares for fremtiden. En hver skal vise hensyn og varsomhet i omgang med natu- ren. Inngrep i naturen bør bare foretas ut fra en langsiktig og allsidig ressursdisponering som tar hensyn til at naturen i fremtiden bevares som grunnlag for menneskenes virksomhet, helse og trivsel.”

Naturvernlova gjev heimel for oppretting av naturreservat og andre vernetypar for å ta vare på spesielt verdifulle område. I praksis skjer det ved at ein freistar å verne eit representativt nettverk av område som til saman skal fange opp både det typiske og det særmerkte innanfor ulike naturtypar. Vern etter naturvernlova vil likevel berre gjelde ein liten prosent av areala, og reservata kan isolert verte små og spreidde, t.d. om ein tenkjer på at artar skal kunne spreie seg mellom eigna levestader. Minst like viktig er difor det generelle ansvaret for langsiktig ressursdisponering, også av det som ikkje får formell vernestatus. Denne intensjonen i føre- målsparagrafen har vorte sterkt vektlagt og utdjupa i nyare politiske dokument, jf. ”sektoransvaret” som alle samfunnssektorar har for å ta miljøomsyn på eige saksområde. Myrar er av dei naturtypane som har vore særleg utsette for inngrep i vår tid. Samstundes som det vert føreslege reservatstatus for ein del utvalde område, er det difor viktig å skape ei haldning til at også område som ikkje får formell vernestatus vert teke vare på, som del av sektoransvaret som kommunar, grunneigarar og ulike næringar har for miljø.

VARIASJON OG KLASSIFISERING AV MYRTYPAR

Klassifisering er ofte ein føresetnad for å kunne vurdere verneverdien av område eller føre- komstar, dvs. å kunne skilje det sjeldsynte eller spesielt velutvikla frå det ordinære. Det finst mange ulike system for klassifisering av myr, avhengig av kva som er målet med klassifiseringa. Dels har ein ulike system for inndeling etter økonomisk utnyttingspotensiale, dels etter karakter som naturtype. Av di målet med denne verneplanen er å sikre naturverdiane ved myr i Sogn og Fjordane, vert det her nytta klassifiseringar etter naturtype. Heller ikkje dette er enkelt, etter som myr på same tid er både geologi, biologi og landskap/økosystem. Det er difor naudsynt å inndele myrane både geologisk/ geomorfologisk etter myrtypar (myrformtypar eller hydromorfologiske typar) og etter vegetasjonstypar. Desse er, naturleg nok, ikkje uavhengige av kvarandre. Til sist er det på sin plass å vurdere myrområda som landskap og økosystem, dvs. både kor store areal desse typane utgjer i landskapet, kva slags mønster dei dannar seg i mellom og med tilstøytande naturtypar, og korleis dette innverkar på levevilkåra for ulike artar som brukar landskapet. I sistnemnde kategori skal ein heller ikkje gløyme estetikk og opplevingskvalitetar ved myrane som landskapselement, sett med me nneskeauge.

Definisjonen på ”myr” kan også variere noko etter kva fag ein tek utgangspunkt i, og det treng ikkje alltid vere samanfall:

Geologisk definerer ein myr som organisk jord med ei viss minstedjupn. Kva grense ein set har variert. På økonomisk kartverk vert torvdjupn 30-100 cm rekna som ”grunn torv”, medan torvdjupn over 100 cm er ”djup torv”. I dei internasjonale systema for klassifisering av jordsmonn (jordsmonn-taksonomi) som er mest brukte i dag, er torvdjupn på minst 40 cm kriteriet for å plassere eit jordsmonn i ordenen ”organisk jord”.

(7)

Botanisk definerer ein myr som ein kategori av vegetasjonstypar. I dette arbeidet nyttar fylkesmannen E. Fremstad (1997): ”Vegetasjonstyper i Norge”, der ”myr og kildevegetasjon”

er ein kategori kjenneteikna av ”fuktighetskrevende vegetasjon som danner torv, evt. med noe innblanding av mineralmateriale i minerotrofe myrer og kilder”.

Geografisk, dvs. som eining for kartlegging, vil ein også krevje ein viss storleik på det ak- tuelle arealet, avhengig av målestokken og føremålet med kartlegginga eller arealskildringa.

Klassifiseringa av myrtypar i denne verneplanen, sjå figur 1, medrekna bokstavkodar for dei ulike typane, følgjer praksisen til NTNU - Vitskapsmuseet, som med unntak av nokre mindre suppleringsregistreringar har gjort heile registreringsarbeidet i vårt fylke. Denne klassifiseringa er gjort grundigare greie for i registreringsrapporten for Sør-Trøndelag og Hedmark (Moen, 1983).

Klassifisering etter danningsmåte. Denne klassifiseringa vert ikkje nytta eksplisitt som kriterium i verneplanarbeidet, men er viktig for å forstå alder og historikk knytt til den einskilde myra. Ein skil då mellom tre typar:

Attgroingsmyr er danna ved attgroing av tjørner og vatn. Desse myrane har gjerne ei avset- ningshistorie heilt frå isen trekte seg attende. Dei nedste laga er då avsette som botnsediment i ope vatn, som via flytetorv har grodd att til ei myr med ordinære torvlag. Varierande om- danningsgrad i ulike høgder av torvprofilet kan fortelje om skiftingar mellom tørrare og vå- tare klima. Myrar danna ved attgroing av tjørner er veleigna til å dokumentere den historiske utviklinga av vegetasjon og klima i eit område sidan istida, ved at stubbar, pollen og andre plante- og dyrerestar vert konserverte i torva, der ulike lag representerer ulike tidsperiodar.

Primærmyr er danna ved at torv byrja å vekse på fuktig mineraljord. Mange myrar vart danna på denne måten då isen trekte seg attende. Det er framleis ei vanleg form for myrdanning på elvesletter eller flater danna ved landheving, der fuktig fastmark gjev grunnlag for utvikling mot myr.

Forsumpingsmyr er danna ved torvvekst på tidlegare tørrare, ofte skogdekt fastmark. På skogsmark vil ein ofte kunne finne overgangsformer mellom råhumus og torv. Spesielt dersom klimaet vert fuktigare og kjøligare, slik det skjedde m.a. ved slutten av såkalla subbore- al tid for 2500 år sidan, vil jordbotnen verte fuktigare, og humuslaget vil vekse og utvikle seg frå råhumus til torv. Forsumpingsmyrar er difor ofte yngre enn dei andre typane, og vil lett kunne påverkast av framtidige klimaendringar.

Klassifisering etter hydrologi er i større grad basert på situasjonen i dag, og korleis myra får tilført vatnet. Hovudinndelinga, som er sentral i all klassifisering av myr, går på dei to katego- riane ombrogen myr (nedbørsmyr), som utelukkande får nedbørsvatn, og minerogen myr (jordvassmyr) som i tillegg til nedbørsvatnet også får tilført vatn som har vore i kontakt med fjellgrunn og/eller mineraljord. Slikt minerogent vatn kan ein på norsk kalle ”jordvatn”, sjølv om dette også har vore nytta som fellesnemning for alt vatn i jordsmonnet, også det som kjem frå nedbøren. Med det unngår ein å bruke det litt uheldige uttrykket ”mineralvatn”, som har vore nytta ein del i norskspråkleg myrlitteratur. Ein snakkar om ombrogen eller minerogen torv når ein vil uttrykkje korleis torva er danna, medan plantesamfunna, og dei geografiske einingane som myrane utgjer i landskapet, vert omtalte som ombrotrofe eller minerotrofe,

(8)

Fig. 1. Myrtypar (etter Moen & medarb. 1983).

(9)

avleia av det greske verbet ”trofein” som tyder å livnære seg. Jordvassmyrane kan vidare delast i tre etter hydrologi, utan at dette vert nytta i særleg grad som kriterium i vernearbeidet:

Topogen myr har om lag vassrett grunnvasspegel og også meir og mindre vassrett overflate.

Er svært ofte attgroingsmyr (sjå ovanfor).

Soligen myr har hallande grunnvasspegel, og får såleis vasstilførsla gjennom hallande terreng (typisk bakkemyrar, sjå nedanfor).

Limnogen myr får tilført overflatevatn frå elvar og bekker, innsjøar som fløymer over, etc.

Myrane vert forma i eit samspel av ei rekkje fysiske og biologiske faktorar og prosessar, som dels er avhengige av grunnleggjande tilhøve som geologi m.m., dels miljøendringar som myra sjølv skapar etter som den veks. Nokre viktige faktorar, der mange påverkar seg i me llom, er:

- terrenghall, og storleiken på område som er flate og/eller hallar med viss vinkel - næringsrikdom i berggrunn og mineralske lausmassar

- vassgjennomtrengingsevne for berggrunn og mineralske lausmassar - nedbørsmengd og nedbørsoverskot (avrenning)

- sommarklima

- snødekke og kor lenge det ligg

- vekst- og nedbrytingsrate for torvproduserande mosar og andre plantar.

- fryse- og tineprosessar

Nokre grunnleggjande miljøfaktorar varierer regionalt på ein måte som dannar grunnlag for inndeling i naturgeografiske regionar. Slike inndelingar kan vere viktige for å forstå variasjonsrikdomen blant myrar, og syte for at ein verneplan best mogleg fangar opp den naturlege variasjonsbreidda. Opp gjennom åra har det vore lansert fleire slike regioninndelingar:

Naturgeografisk regioninndeling av Norden, med to utgåver, 1977 og 1984, er eit stan- dardverk som det ofte vert referert til i naturfagleg feltarbeid og offentleg vernearbeid. So- nering frå varmare til kaldare klima utgjer ein basis, som til dels er vidare delt opp etter kyst- og innlandsklima. Inndelinga er diverre ikkje fullgod på Vestlandet, der dei bratte fjella og store høgdavhengige klimaskilnadene innanfor korte avstandar gjer at soneringane bryt saman som informative karteiningar. Heller ikkje den dramatiske skilnaden i ned- børsmengd frå inst til ytst (ein faktor på 10 i vårt fylke) vert fanga særleg godt opp.

Nasjonal inndeling i landskapsregioner, er utarbeidd av NIJOS, og vart nytta som grunnlag for kartfestinga av nasjonalt verdifulle kulturlandskap (DN, 1994). Inndelinga fokuse- rer på ein kombinasjon av landskapsformer og veksevilkår. Klimatilhøva kan veksle til dels dramatisk mellom ulike stader innanfor same landskapsregion, noko som gjer at heller ikkje denne inndelinga er særleg godt eigna til å illustrere regional variasjon blant myr i eit fylke som Sogn og Fjordane.

Vegetasjonsgeografiske regioner er eit inndelingssystem presentert av Moen (1998) i Na- sjonalatlas for Norge – Vegetasjon. Desse regionane kjem fram ved at eit kart over vegeta- sjons -soner (sonering etter varmeklima, 8 i Norge, frå nemoral til høgalpin) vert lagt oppå eit kart over vegetasjons -seksjonar (etter kyst-innland-skalaen, 5 i Norge, frå sterkt oseanisk til svakt kontinentalt). Kvar vegetasjonsgeografisk region er på den måten kjen- neteikna ved ein veldefinert kombinasjon av varme- og fuktklima, noko som er informativt når ein arbeider med myr. På kartet til Moen (1998) er dei 3 alpine sonene slegne saman, medan oseanisk seksjon er delt i underseksjonane ”vintermild” ytst og ”humid” innanfor.

Dette gjev til saman 26 vegetasjonsgeografiske regionar i Norge. Av desse er ikkje mindre enn 21 representerte i Sogn og Fjordane. Til samanlikning har Danmark berre 2, og det same gjeld Estland og Latvia til saman.

(10)

Myrtypar (myrformtypar) og korleis dei er knytte til klima og terrengformer

Den store naturgeografiske spennvidda i Sogn og Fjordane, også i internasjonal målestokk, er ei påminning om ansvaret vi har for forvalting av mangfaldet i naturen. Denne spennvidda påverkar ikkje berre artssamansetnaden frå kyst til innland, frå lågland til fjell, men også i sterk grad sjølve vilkåra for myrdanning. Det vil seie både kvar i terrenget ein får danna myr, og kva myrtypar ein der får.

Danning av myr føreset at nedbøren er større enn fordampinga. Difor er myr som naturtype avgrensa til kjølige og nedbørrike område i verda. Dersom nedbørsoverskotet (avrenninga) er relativt lite, vil myrdanninga avgrense seg til terreng som er så flatt at vatnet vert ståande, og til fordjupingar der det samlar seg. Isbreane som trekte seg attende ved slutten av istida etter- lét svært mange slike fordjupingar, både daudisgroper i lausmassar, og djupare parti danna ved breerosjon. Det gjer sitt til at både innsjøar og myrar er særleg vanlege i område som har vore nedisa under istida. Der vekstsesongen er relativt lang og varm, samstundes som miljøet er vått, ligg det godt til rettes for vekst av ulike artar av torvmosar (dvs. slekta Sphagnum).

Torvmosar har lang levetid, i det dei veks vidare år for år medan dei døyr vekk i botn. Dei er også spesielle ved at såkalla hyalinceller utgjer ein stor del av planten. Det er store celler tilpassa til å suge opp og halde på vatn, og dei gjer at torvmose kan halde på eit vassvolum som er svært stort i høve til tørrvekta. Saman med den tette veksemåten som mange torvmoseartar har, gjer det at dei kan vekse høgt over det opphavlege vassnivået, utan at dei tørkar ut.

I staden tek dei det vassmetta miljøet med seg i høgda etter kvart som dei veks. Over tid vil ei slik myr vekse så høgt at plantelivet på overflata ikkje lenger får tak i grunnvatn med tilsig frå mineraljord, men må livnære seg på det vesle som finst av næring i nedbørsvatnet. Myra har vorte ei nedbørsmyr, karakterisert av svært nøysomme planter og plantesamfunn. I flatt landskap med moderat nedbør vil myra no rmalt vekse seg høgast på midten, og det vil vere ei markert overgangssone mellom myra og fastmarka rundt. Av di myrflata ligg høgare enn myrkanten, renn vatnet av myra og samlar seg i vassig, såkalla lagg, langs kanten mot fastmarka. Denne laggen får vatn både frå nedbørsmyra og frå fastmarka, og vil difor kunne ha meir krevjande plantar. På grunn av betre nedbryting av torva (kanskje også kortare veg ned mot mineraljord under) vil ein ut mot laggen typisk få ein kantskog, gjerne av furu, medan dei sentrale delane av myra kan vere trelause eller ha berre spreidde, vantrivne furutre. Dette er det typiske biletet av ei ekte høgmyr (A).(Bokstavkoden på denne og andre myrtypar viser til klassifi- seringssystemet til Vitskapsmuseet). Saman med nærslekta typar er dette den vanlegaste myrtypen i mykje av Sverige og Finland og lenger aust, og på flatbygdene på Austlandet. Ei slik høgmyr vil ha eit nettverk av strukturar av tuer og såkalla høljer. Høljene, som er dei låge partia mellom tuene, kan i varierande grad stå under vatn, avhenging av vêr og årstid. Ein kan skilje mellom tre ulike nivå nedover frå tuene: Fastmatte som ligg høgst og gjerne har tett plant e- dekke som er fast å gå på; mjukmatte, som gjev meir etter for trakk, og lausbotn av meir og mindre open torv og som ofte står under vatn. På ei klassisk høgmyr dannar høljer og tuer eit system av oppbrotne, konsentriske sirklar frå midten og ut, noko som kjem særleg tydeleg fram på flyfoto. Ei slik høgmyr er i stand til å vekse ikkje berre i høgda, men også i breidda. I laggen vert det botnfelt humuspartiklar som reduserer dreneringa i grunnen, og myra kan etter kvart vekse ut mot laggen og skuve den framfor seg ut over tidlegare fastmark, dersom terrenget er flatt.

Dersom terrenget hallar svakt, kan ein i staden få danna ei eksentrisk høgmyr (Ae). Her ligg høgste punktet på myra i den øvste enden, medan laggen drenerer nedover langs dei to sidene, og systemet av tuer og høljer går på tvers av fallretninga.

(11)

I kystklima med stort nedbørsoverskot vil myrdanning kunne skje over store delar av terrenget, og fleire nedbørsmyrar kan vekse saman. På den måten vert overgangen mellom myr og fastmark viska ut. Større avrenning gjev også sterkare erosjon. I staden for konsentriske tue/hølje-strukturar får ein difor irregulære system av dråg der avrenningsvatnet til dels kan erodere ein god del. Atlantisk høgmyr (B) vil difor mangle tydeleg lagg og kantskog, og det kan vere vanskeleg definerlege overgangar mot andre myrtypar og mot minerogene vass-sig.

Velutvikla døme på atlantisk høgmyr føreset noko større, samanhengjande flate område i kystklima. Der vil ein då få fleire kvelva kuplar åtskilde av dråg og/eller parti med grunnare torvdekke.

Vestre delen av Setremyrane i Hornindal er ei høgmyr som har vore nytta til omfattande torvuttak. Kanskje har dette vore noko nær ei eksentrisk høgmyr, men inngrepa har endra strukturane så dei er vanskelege å lese. Intakte myrar av desse typane er mest uråd å finne. Den største gropa etter torvuttaket (biletet) er i dag ein veleigna biotop for mange artar knytte til fisketome myrtjørner i låglandet. Torvindustrien har også etterlate kulturminne av verdi å ta vare på saman med det naturdokumentet som sjølve myra er.

Karakteristisk for typiske høgmyrar er den såkalla laggen, dvs. vass-sig som skil sjølve nedbørsmyra frå tilstøytande fastmark. Høgmyrane i Sogn og Fjordane dannar overgangsformer mot såkalla ”atlantisk høg- myr”, der ein har mindre skarpe skilje mellom myr og fastmark, og der laggen er erstatta med uregelmessige nettverk av naturlege sig frå fleire kvelva kuplar. På biletet (nord for Andalsvatnet på Stavøy i Flora) ser ein eit slikt vass-sig som tek unna avrenninga frå høgmyra (denne har berre lite kvelving) til høgre.

Dei ovanfornemnde typane av høgmyr er avgrensa til nemoral, boreonemoral og sørboreal sone, dvs. låglandssonene der mesteparten av busetnaden og jordbruk sareala ligg (øvre grense for sørboreal sone ligg rundt 400 m i Indre Sogn og 300 m i ytre/midtre fjordstrok). Ei anna, og avvikande type, nemleg kanthøgmyr (Ar), er derimot knytt til den mellomboreale sona der den gjerne kan inngå i landskap av bakkemyr. Ei kanthøgmyr er ei lita og smal, ofte halvmåneforma, markert kvelva, nedbørsmyr som ligg i kanten av andre myrar.

Planmyr (C ) er flat (eller noko hallande) nedbørsmyr utan tydeleg kvelving. Mot kantane går den ofte gradvis over i jordvassmyr, eller den kan vere avgrensa av elveløp, vel-drenert fastmark eller anna. Myra inneheld gjerne det same spekteret av ombrotrofe vekseplassar og livsmiljø som ei høgmyr, men utan dei regelmessige strukturane. Som på ei høgmyr finst ofte permanente vasshòl på myrflata, og som kan vere viktige levestader for dyreartar som er avhengige av vassmiljø utan fisk. Skiljet mot høgmyr kan i nokre tilfelle vere vanskeleg, i det ein kan ha overgangsformer. I motsetnad til høgmyr kan planmyr også finnast opp mot fjellet.

I høgareliggjande område er vekstsesongen og vilkåra for torvoppbygging dårlegare, i tillegg til at større nedbørsoverskot kan gje sterkare erosjon. Mange planmyrar er ein god del prega av erosjon, og ein snakkar i utprega tilfelle om erodert planmyr. Planmyr har ofte grunnare torvlag enn høgmyr, og vasshòl og erosjonsdråg kan difor ofte ha innslag av plantar som hentar næring frå mineralhaldig jordvatn. I myrlitteraturen er det skildra fleire typar av planmyr, som eksentrisk planmyr (Ce) og kantplanmyr (Cr), men desse er ikkje klart påviste i

(12)

Sogn og Fjordane. I staden nyttar vi i praksis omgrepet ”anna planmyr” (Cu) som ein ”samle- sekk”.

Ei planmyr (altså ei nedbørsmyr) frå låglandet (ved Solås i Gaular).

Tuene er prega av heigråmose (dei lyse flekkene) og røsslyng, medan fastmattene i mellom har mykje rome. Heigråmosen er vidt utbreidd og vanleg som art, også i tørre innlandsstrok. Ofte veks den på steinblokker i urer eller tørre furuskogar. Heigråmose på ned- børsmyr er derimot eit kystfeno- men. Heigråmose-myrane går rett nok langt innover i fjordane i Sogn og Fjordane, og minner oss om at det meste av fylket har ulike grader av oseanisk klima.

Terrengdekkjande myr (D) er nedbørsmyr (sjølv om minerotrofe parti kan dekkje inntil 20

% av arealet) som vert danna i område der klimaet er så fuktig at myrdanning, og oppbygging av tjukke torvlag, kan skje over heile terrenget, dvs. også i relativt sterkt hall og over høgde- drag. Ein skil mellom to typar: Terrengdekkjande haugmyr (Dh) dekkjer høgder i terrenget (saman med større eller mindre delar av sidene nedanfor). Terrengde kkjande hallande teppemyr (Dt) dekkjer berre halla (medan høgdene har fastmark, fjell i dagen etc.). Det er gjerne topografien og den geologiske karakteren på eit område som avgjer om sjølve toppane er dekte av nedbørsmyr eller ikkje. Større terrengdekkjande myrar har gjerne eit karakteristisk system av dråg i fallretninga. Vatnet vil kunne erodere ein god del, og langs dråga vil myra ofte vere minerotrof. For å verte klassifisert som terrengdekkjande, hallande teppemyr krev ein at myra skal vere minst 10 dekar og halle minst 3^g. Terrengdekkjande myr har ytst mot kysten hovudutbreiinga si i høgdelaget 200-400 m. Dette tilsvarar om lag mellomboreal til lågalpin sone (nordboreal sone manglar i ytre delar av fylket vårt). Lenger innover går desse myrtypane høgare, men vert dårlegare utvikla etter som ein kjem lenger frå kysten.

Terrengdekkjande myr er nedbørsmyr som på avstand (og sjølv nær ved!) kan likne mykje på skrinn hei, då mange av plantane er dei same.

Denne terrengdekkjande haugmyra i Tjønnane i Stryn dekkjer ein høgde- rygg. Der den raude 2m- sonderstonga er sett ned (under trea), er torvdjupna om lag 1,5 m.

(13)

Så djup er myra her! Terrengdekkjande myr over ein høgderygg i området Øydalen i Gaular, der torvdjupna er over 2,5 m. T.h. nærbilete av vegetasjonen. Feltsjiktet ser lite spennande ut: Nøysomme artar som røsslyng, tytebær, krekling, molte og torvull. Det er då heller ikkje artsrikdomen i feltsjiktet som er det mest slåande på slike nedbørsmyrar. Som landform og naturtype er derimot nedbørsmyrdanning over høgderygger svært interessant, spesielt når det er så velutvikla som her. Terrengdekkjande myr er av dei naturtypane som Norge har eit spesielt internasjonalt ansvar for, og i Sogn og Fjordane har ein representert alt frå dei største og mest oseaniske på Stad og Vågsøy, og til Tjønnane i Stryn der ein kan sjå eit tydeleg kontinentalt preg på denne elles kystbun d- ne myrtypen.

Ein skal vere merksam på at det gjennom tidene har vore nytta litt varierande terminologi i klassifisering av myr. Såleis har ein i noko eldre tid (til dels også i Flatberg, 1976) i større grad nytta ”høgmyr” som einstydande med nedbørsmyr generelt. Dette samsvarar med ein innarbeidd bruk av nemninga ”Hochmoor” internasjonalt. Vi vil derimot, i samsvar med seinare publikasjonar (Moen et al. 1983 og 1985, m.fl.) nytte høgmyr langt snevrare, slik det er gjort greie for. Nedbørsmyr som er vanskeleg å klassifisere, eller som inngår som mindre parti i større system av jordvassmyr, vert i staden klassifisert som planmyr.

Flatmyr (Ff) og bakkemyr (Fb) er viktige typar av jordvassmyr. Dei kan gå gradvis over i kvarandre, og skiljet vert definert ved eit hall på 3^g. Etter som dei beste tilhøva for myrdanning er på flater og i fordjupingar i terrenget, finst flatmyr utbreidd i alle regionar der myr kan utvikle seg, og er ein svært vanleg myrtype. Nokre vil rett nok over tid kunne vekse seg ombrotrofe og gå over til høgmyr eller planmyr. I vårt relativt unge etteristidslandskap, og der grunnvatn og vassdrag syter for stadig tilførsle av mineralrikt vatn, er likevel flatmyr, ofte som temmeleg små førekomstar, vanlege innslag både i større myrlandskap, langs vassdrag, og som opningar i skog.

I motsetnad til flatmyr er bakkemyr sterkt avhengig av klimaet. Di større hall, di større og jamnare nedbørsoverskot krevst for at det skal dannast myr. Med kombinasjonen av kystnære fjellskråningar, stor nedbør og kjølig klima har det norske Vestlandet vilkår for danning av bakkemyr i ein grad som er uvanleg internasjonalt. Både for desse og for terrengdekkjande myr har vi difor eit internasjonalt ansvar for å ta vare på velutvikla utformingar. I tillegg til at bakkemyr dekkjer store areal (og faktisk er blant dei aller vanlegaste myrtypane) i Sogn og Fjordane, er dei interessante ved å vere til dels svært bratte her hjå oss. Bakkemyr er særleg vanleg i den mellomboreale sona, dvs. grovt sett 300-600 moh., der vilkåra for myrdanning i hall er best.

På same vis som nedbørsmyr kan også jordvassmyr ha ulike former og grader av tuestruktur, med differensiering i tue, fastmatte, mjukmatte og lausbotn. På jordvassmyr snakkar ein derimot ikkje om høljer. I staden kan ein ha såkalla flarkar, dvs. avgrensa blaute parti, ofte med ope vatn, mellom tuene. I flarkane er det ofte grunt eller meir og mindre manglande torvlag.

(14)

Bakkemyrar kan ofte vere relativt einsarta, dominerte av fastmatter, og med mjukmatter på mindre parti kring vass-sig etc. Tuer kan i varierande grad også førekome, og desse kan til dels vere ombrotrofe. Særleg i kyststròk vil bakkemyrane ofte ha sterkt tuepreg eller domi- nans av tuevegetasjon, og ein kan snakke om tuebakkemyr (FbT) som ein eigen type. Med varierande innslag av ombrotrofe parti på bakkemyr eller tuebakkemyr vil ein kunne ha alle overgangsformer mot terrengdekkjande myr. Skiljet mot terrengdekkjande hallande teppemyr er definert ved 80 % ombrotroft på minst 10 dekar.

Bakkemyrane i midtre og indre fjordstrok er i hovudsak såkalla fastmatte-bakkemyrar. Saman med flatmyrar er det dette som i daglegtalen vert kalla ”grasmyr”. I røynda er det ofte ikkje gras, men storr (slåttestorr, stjernestorr, gråstorr m.fl.) og andre halvgrasartar (som duskmyrull) som dominerer feltsjiktet. Mange stader var dette viktige slåttemyrar (som Tvinna-området i Stryn, på biletet). Slåtten var med på å hindre tuedanning, og auka både pH og artsrikdom i myra.

Mot kysten spelar tuevegetasjon (lyng m.m.), ei aukande rolle i bakkemyrane (tuebakkemyr). Med aukande ombrotrofe innslag får ein alle overgangar mot terrengdekkjande hallande teppemyr (som er nedbørsmyr). På biletet frå Svarteliåsmyra i Gaular hallar desse hovud- sakleg ombrotrofe myrane ned mot flatmyra (som er ei storr-dominert attgroingsmyr) midt i biletet. Medan myrtypar i hall er sterkt klimaavhengige, finst flatmyr så å seie over heile skalaen av høgdelag og kli masek- sjonar i fylket.

Strengmyr er ein type jordvassmyr ein finn i høgareliggjande område med svakt hallande terreng i litt kontinentale strok. Tuene dannar samanhengjande, lange ”strengar” i eit rege l- messig parallellmønster, med flarkar imellom. Tuene og flarkane går på tvers av fallretninga.

Dei illustrerer såleis godt den gjennomgåande tendensen ein har sett, nemleg at strukturane på myrar i innlandsklima går på tvers av fallet, medan strukturane i kystklima går i fallretninga.

I ein del tilfelle finst ombrotrofe og minerotrofe miljø om kvarandre i eit slikt mønster at ein ikkje kan snakke om nedbørsmyrar eller jordvassmyrar som sjølvstend ige einingar. På relativt grunne myrar med kraftig tuedanning kan t.d. tuene vere ombrotrofe medan mellomromma mellom tuene er minerotrofe. Ein nyttar då omgrepet blandingsmyr, i dette tilfellet tueblan- dingsmyr. I andre tilfelle kan dei ombrotrofe partia liggje som ”øyar” med minerotrof myr rundt, og ein snakkar då om øyblandingsmyr. Desse førekjem i flate myrområde. Strengmyr der strengene er ombrotrofe, kallar ein strengblandingsmyr. Til sist bør nemnast palsmyr som ein særmerkt type av blandingsmyr ein ikkje kan vente å finne i Sogn og Fjordane, då den er avhengig av permafrost, noko som krev kaldt innlandsklima. Her er det fleirårige is- kjerner som etter kvart løfter små haugar (”palsar”) av frosen torv som vert avskorne frå kontakt med mineralhaldig jordvatn. Felles for alle desse bla ndingsmyrane er at fordelinga av ombrotrofe og minerotrofe delar i stor grad svarar til ein lett synleg småskala-struktur av høgt- og lågtliggjande stader på myroverflata, der berre dei låge har kontakt med mineralhaldig jordvatn. Dersom einingane vert større, og mindre tydeleg knytte til ein slik småskala-

(15)

myrtopografi, vil det vere rettare å snakke om eigne myrtypar som utgjer særskilde einingar i eit større myrkompleks.

Omgrepet myrkompleks nyttar ein når ulike myrtypar heng saman, og avløyser kvarandre i eit samanhengjande terreng, avhenging av ulikskap i grunntilhøve, hall eller andre faktorar i ulike delar av landskapet. Slike myrkompleks vil ha eigenskapar og kvalitetar som ikkje den einskilde myra har, og har difor også større verdi å ta vare på der dei finst. Ein snakkar om ombrotrofe, ombro- minerotrofe, minero-ombrotrofe eller minerotrofe myrkompleks avhengig av kva som dominerer i areal. I praksis vil det ofte vere vanskeleg å avgrense myrkompleks i terrenget, etter som myr inngår i ulike mosaikkmønster også med fastmark og fastmarksdomi- nerte landskap i varierande mønster og storleik.

Eigentlege blandingsmyrar er stabile over tid, dvs. at mosaikken av ombrotrofe og minerotrofe parti representerer ein situasjon i likevekt med miljøtilhøva på staden. I tillegg finst det også myr som held på å vekse seg ombrotrof, og der blandingskarakteren såleis skuldast at myra er inne i ein naturleg endringsprosess (suksesjon). Også erosjon kan skape blandingsmyr, der nettverk av minerotrofe erosjonsfòrer har skore seg ned mellom attståande ombrotrofe torvformasjonar. Dei nettverka og mosaikkane ein ofte ser av ombrotrofe og minerotrofe parti på ei myr kan såleis skuldast både måten myra veks på, og måten vatn og frost eroderer. Det er ikkje alltid lett å avgjere kva som er kva, eller om det er snakk om ein stabil situasjon, gradvise endringar, eller eventuelt syklisk veksling mellom vekst (akkumula- sjon) og erosjon.

Opp mot fjellet går myr heilt opp til øvre grensa for lågalpin sone. Det tilsvarar om lag hø g- degrensa for det ein kan kalle krattvegetasjon (av einer og vier), for velutvikla blåbærlyng- samfunn, og for danning av podsol-jordprofil. Sjølv om nedbrytinga av organisk materiale går seint i denne høgda, er også vilkåra for vekst av torvdannande plantar så pass dårleg at ein ikkje får avsett nemnande lag med organisk jord. Dei våte delane av terrenget er mykje prega av kaldt smeltevatn den perioden som er snøfri, og jordsig (solifluksjon) motverkar oppbygging av stabile lag med organisk jord. I den lågalpine sona, og spesielt opp mot høgdegrensa, vert myr difor meir avgrensa til dei flekkene i terrenget der kombinasjonen av miljøfaktorar tillèt opphoping av torv. Myrane i dette høgdelaget er difor gjerne oppstykka og grunne.

Kjelder er eit geografisk og hydrologisk viktig fenomen der dei førekjem. Dette er konsentrerte framspring av grunnva tn. Under fjellsider vil ein kunne ha alle grader av kjeldeutvikling, frå usynleg grunnvasstilførsel over eit større område og til konsentrerte og vassrike, opne kjelder som fører vatn heile året. Spesiell interesse knyter seg til dei sistnemnde, då dei gjerne har ein spesiell vegetasjon av mosar og karplantar tilpassa jamn tilførsel av kaldt vatn. For vegetasjonen har også pH og mineralinnhald i kjeldevatnet mykje å seie. Kjelder ligg typisk i overgangen mellom myr og fastmark. Sjølv om dei ikkje vert klassifiserte som myr, høyrer dei hydrologisk nær saman. Både i klassifisering av vegetasjonstypar, og arbeid med vern av myrar, vert difor myr og kjelder sett i samanheng, og førekomst av kjelder aukar verneverdien av myrområde.

(16)

VEGETASJON PÅ MYR

Variasjonen i plantesamfunn på myr kan knytast opp mot 3 viktige ”gradientar” (dvs. ”varia- sjons-aksar”):

- fattig – rik-gradienten - tue – lausbotn-gradienten - myrkant – myrflate-gradienten

Den vegetasjonsgeografiske sona avgjer kva for planteartar som vil kunne førekome eller dominere på t.d. ombrotrof tue, fattig lausbotn osb., på den einskilde myra.

Fattig – rik-gradienten

Denne gradienten speglar att pH i jordvatnet, og tilgangen på mineralnæring. Følgjande skala vert nytta: nedbørsmyr, fattigmyr, intermediærmyr, rikmyr og ekstremrikmyr. Som ein ser, finst det klare koplingar til den hydromorfologiske inndelinga.

Nedbørsmyr, som gjerne har pH kring 3,5-4,0, er kjenneteikna av svært nøysomme plantar. Vi kjenner ikkje til planteartar som er utelukkande knytte til nedbørsmyr. I staden kan ein kjenne att nedbørsmyrvegetasjon på fråværet av såkalla jordvassindikatorar, dvs.

vanlege myrplantar som krev mineralhaldig jordvatn. Blant slike jordvassindikatorar rek- nar ein elvesnelle, duskull, slåttestorr, gråstorr, stjernestorr, frynsestorr, flaskestorr, tråd- storr, trådsiv, blåtopp, flekkmarihand, bukkeblad, tepperot, og mange torvmose-artar. Slike indikatorar er mest pålitelege i innlandsstrok, der skilnaden mellom nedbørsvatn og jordvatn er mest markert. Dei må difor nyttast med ei viss varsemd i eit fylke som Sogn og Fjordane. Di større årsnedbøren er, og di nærare kysten ein kjem, di større vert både kon- sentrasjonane og totalmengdene av næringssalt i sjølve nedbøren. Høg årsnedbør fører dessutan ofte til stor overflateavrenning og kortare opphaldstid for jordvatnet. Alt dette verkar til ei gradvis utvisking av skilnaden mellom ombrotrof og minerotrof vegetasjon mot kysten. Ikkje minst blåtopp er ein art som i mykje av fylket vårt også kan førekome på ombrotrofe vekseplassar, noko som også kan ha samanheng med nitrogenureininga i ned- børen i vår tid. Broddtorvmose er ein annan art som ser ut til å reagere på dei menneskeskapte lufttilførslane av nitrogen ved å kunne dukke opp på ombrotrofe stader. Som ekst- remtilfelle med stor tilførsle av mineralnæring (havsalt) via nedbøren kan ein trekkje fram myr- og heiområdet i høgda på Nord-Vågsøy, der ei lang rekkje av ”typiske jordvassindikatorar” er konstatert på påviseleg ombrotrofe vekseplassar. Jordvassindikatorar kan også gå inn på ombrotrof myr som følgje av erosjon. Langs markerte erosjonsdråg vil torva ve r- te blottlagd for uttørking, som fører til auka nedbryting, med oppkonsentrering og frigjer- ing av mineralnæring som er bunde i torva. Ein viss førekomst av ”jordvassindikatorar” på slike plassar treng difor ikkje å vere teikn på korkje jordvasstilførsel eller spesielt høg næ- ringstilførsel med nedbøren.

Fattigmyr, som gjerne har pH kring 4-5, kan i mange tilfelle vere dominert av dei same plantane og plantesamfunna som pregar nedbørsmyr, men skil seg ved at også jordvassindikatorar er til stades. Spesielt i område med kvartsitt og liknande fattig berggrunn kan fa t- tigmyrar ha ein vegetasjon som liknar nedbørsmyr-vegetasjon, sjølv der myra ligg slik at den opplagt har jordvasstilførsel. I andre tilfelle kan fattigmyrane vere heilt prega av typiske jordvassindikatorar som slåttestorr, gråstorr, flaskestorr, duskull og andre. I Sogn og Fjordane, med gjennomgåande høg nedbør (som gjev stor avrenning og utvasking) og relativt fattig berggrunn, utgjer fattigmyr det aller meste av jordvassmyr-arealet.

(17)

Intermediærmyr er myr som står i ei mellomstilling når det gjeld pH (5-6) og mineralrik- dom. Myrfiol er ofte den indikator-arten som er mest talrik og lett å sjå, også på stader med få andre intermediær- indikatorar. Andre artar som viser intermediærmyr er myrsnelle, dvergjamne, blåknapp og myrklegg. I mengd vil det derimot ofte vere dei same artane som kan dominere som dei ein har på fattigmyr. Intermediærmyr utgjer i vårt fylke helst mindre parti i større område med fa ttigmyr. Det kan vere i tilknyting til vass-sig i bakkemyrar, og oppunder fjellsider der mineralrikt grunnvatn kjem fram i dagen og dannar myr. Ein del in- termediærmyr finst også i tilknyting til grunne låglandsvatn med rik berggrunn, gjerne også i kombinasjon med marine avsetningar slik ein kan ha under den marine grensa.

Rikmyr har pH over 6,0. Utsjånaden på botnsjiktet er gjerne tydeleg annleis enn på dei ovanfornemnde typane. Sjølv om det også blant torvmosane finst kravfulle artar, og som er ein del av rikmyr-vegetasjonen, er det gjerne andre, gylne og brunlege og spinkle moseartar som pregar botnen. Det kan vere raudmakkmose, stormakkmose, gullmose og myrstjer- nemose. Viktige indikatorar blant karplantane er breiull, gulstorr, myrsaulauk, svarttopp og fjellfrøstjerne. Bjønnbrodd og jåblom er svake indikatorar, som åleine ikkje utan vidare kan nyttast til å klassifisere myra som verkeleg rikmyr. Rikmyr er i Sogn og Fjordane helst avgrensa til småflekker der tilhøva er spesielt gunstige med t.d. grunnvassutslag frå næringsrike og godt oppsprokne bergartar, gjerne i kombinasjon med tidlegare myrslått.

Slått av myr hemmar nemleg opphopinga av torv, og gjer mineralnæringa meir tilgjengele- ge, slik at naturleg noko rike myrparti vert endå rikare.

Ekstremrikmyr, med pH over nøytralpunktet 7, er knytt til kalkstein, marmor og andre karbonatrike bergartar, eller skjelsandbankar. Dette er difor ein type som ein ikkje ventar å finne noko større av i Sogn og Fjordane.

Tue – lausbotn-gradienten

Denne gradienten speglar att høgda over grunnvatnet, eller kor mykje av tida torva står under vatn eller er vassmetta i overflata. Følgjande skala vert nytta: tue, fastmatte, mjukmatte, lausbotn, slik det er omtalt i skildringa av myrformtypar. I motsetnad til næringsgradienten kan denne variere kraftig innanfor ein skala på under 1 m, dvs. at mosaikken er for ”finkor- nig” til at ein kan kartfeste einingane på t.d. eit vegetasjonskart. Spennvidda og den prosentvi- se arealfordelinga mellom desse typane kan derimot variere mykje frå ei myr til ei anna, sjølv innanfor same myrtype. Dette er difor ein viktig eigenskap, som har mykje å seie for vegetasjonen og kva artar som finst på den einskilde myra, etter som vegetasjonstypane skiftar sterkt langs denne gradienten.

Tue. Tuevegetasjonen vert definert som det som veks høgare enn den såkalla ”røsslyng- grensa”. Her er det relativt tørt, og plantesamfunna kan i blant likne til forveksling det ein finn på store steinar, berg med sparsamt lausmassedekke eller furumoar. Mange av plantane veks på myr berre på tuene. Det gjeld m.a. røsslyng, krekling, blokkebær, blåbær, tyte- bær, heigråmose, furutorvmose, rusttorvmose og ulike reinlav-artar. Eit interessant trekk i store delar av Sogn og Fjordane er at bjønnskjegg, som normalt veks noko våtare, også kan dominere i tuevegetasjonen. Det har venteleg med det fuktige klimaet å gjere. Tuevegeta- sjon kan femne frå nedbørsmyr til intermediærmyr. Intermediær-vegetasjon i tue er rett nok uvanleg, og endå rikare vegetasjon finst ikkje som tue. Det skuldast dels at dei rikare myrane i mindre grad dannar tuer, dels at tuene får dårlegare tilgang til mineralrikt jordvatn. På ei jordvassmyr vil difor tuevegetasjonen gjennomgåande vere den fattigaste.

Fastmatte. Av dei artane som er relativt klart avgrensa til fastmatter er gråstorr, stjerne- storr, gulstorr, myrtust, blåtopp, rome, bjønnbrodd, blåknapp og svarttopp. Som ein ser er

(18)

det mange av desse som er eksklusive intermediær- og rikmyrsartar, noko som har samanheng med at rikare myrtypar gjerne har mykje fastmatte. I mange tilfelle kan vegetasjonen på vanlege fastmatteutformingar vere dominert av artar som også veks på tue (t.d. molte og dvergbjørk), eller på mjukmatte (slåttestorr, flaskestorr, duskull, bukkeblad, pors, m.fl.), eller begge delar (torvull, klokkelyng, kvitlyng, tranebær m.fl.).

Mjukmatte. Vegetasjonen er samansett av fuktkrevjande artar, og er dominert av mosar.

Det er vanskeleg å peike på planteartar som er eksklusivt knytte til mjukmattene på ei myr.

Mjukmatte-plantane vil såleis finnast att også på høgare eller lågare nivå.

Lausbotn. Her står det ope vatn mykje av tida, og den blaute torva gjev lite feste for vegetasjon, som difor er spreidd og glissen. Artar som er avgrensa til mjukmatte og lausbotn er m.a. dystorr, kvitmyrak, myggblom, sivblom, bjørnetorvmose og vasstorvmose. Ein legg merke til at dette nettopp er nokre av dei mest utprega myrplantene.

Myrkant – myrflate-gradienten

Denne gradienten speglar att ein kombinasjon av miljøfaktorar som endrar seg frå myrkanten og ut på myrflata. Myrkanten vil i varierande grad ha grunnare torv, betre tilgang til jordvatn, og meir skugge og ly (pga. nærleik til skog) enn myrflata. Dei planteartane som på ei myr berre finst i myrkanten vil ein som regel også kunne finne anten på tilstøytande fastmark eller på andre vegetasjonstypar. Dei artane som er avgrensa til myrflata er derimot ofte meir eksklusive myrartar, slik som t.d. sivblom, kvitmyrak, dystorr, smalsoldogg og vasstorvmose.

Kvitmyrak (Rhynchosp o- ra alba) er ein typisk låglands-myrplante.

Kvitmyrak-vasstorvmose- samfunnet er karakteristisk i våte søkk på myr, gjerne nedbørsmyr, men går ikkje høgare enn sørboreal sone. Vestr- heimsmyra i Sogndal.

Sivblom (Scheuchzeria palustris) er ein vanleg, men eksklusiv myrplante. Trass dei karakteristiske kapselfruktene er det mange som ikkje kjenner arten. Den veks nemleg der folk helst ikkje går: På dei blautas- te delane av myrane, t.d.

slik som her, i ytste kanten av flytetorv i Tjønnane i Stryn.

I vegetasjons inndelinga til E.Fremstad er myrkant-typane (type 1 under kvar gruppe) kjenneteikna av skog eller krattvokster. I mange tilfelle er desse typane reelt avgrensa til sjølve kantsona, slik som kantskogen på høgmyrar, men dei kan også dekkje større areal, spesielt på grunnare og noko rikare myrar. På den andre sida har mange av dei rikare myrane vore haldne frie for tre gjennom tradisjonell myrslått. Eit visst kontinentalt klima ser også ut til å favorise- re utvikling av tresjikt på myr, noko som venteleg har samanheng med at temperaturen i vekstsesongen, noko som er viktig for trea, kan vere ein kritisk faktor på myr.

Inndeling av vegetasjonseiningar på myr

Fremstad (1997) har utarbeidd eit system for inndeling av norsk vegetasjon i grupper (store bokstavar frå A til X), typar (med tal etter bokstaven) og utformingar (synt med påheng av liten bokstav). Systemet er ei vidareføring og modifisering av det som tidlegare var lansert av Fremstad & Elven (1987). Myr- og kjeldevegetasjon (J-N) femnar om følgjande typar:

(19)

J1 Tre -/skogvaksen ombrotrof myr. Ope tresjikt av furu. Gjerne velutvikla feltsjikt av vedplantar som dvergbjørk og blokkebær. Godt utvikla botnsjikt. Særleg som kantskog på høgmyr. Går opp t.o.m. mellomboreal sone. Manglar i sterkt oseanisk seksjon.

J2 Ombrotrof tuemyr. Tuevegetasjon på myrflater, i veksling med høljer eller minerotrof myr, og utgjer såleis sjeldan større, samanhengande areal. Småvaksen furu kan førekome. I tillegg til mose kan også lav spele ei viktig rolle. Heile landet, og går opp i lågalpin sone.

J3 Ombrotrof fastmattemyr. Feltsjiktet er gjerne halvgras-dominert og artsfattig, medan botnsjiktet er tett av torvmosar (Sphagnum). Heile landet, går opp t.o.m. nordboreal sone.

J4 Ombrotrof mjukmatte/lausbotnmyr. Artsfattig og glisse fe ltsjikt. Botnsjiktet varieran- de frå tett mosedekt til vegetasjonslaust. Heile landet. Går opp i nordboreal sone, der den berre førekjem som småflekker.

K1 Skog-/krattvaksen fattigmyr. Glisse tresjikt av furu og bjørk (evt. gran der den finst), mot fjellet med busksjikt av vier. Feltsjikt ofte frodig av graminidar (dvs. gras og graslik- nande plantar som halvgras og siv) og/eller lyng. Botnsjikt av torvmosar og nøysomme skogsmosar. Finst i myrkantar, eller utgjer større samanhengande areal på t.d. bakkemyrar.

Heile landet opp t.o.m. låga lpin sone.

K2 Fattig tuemyr. Vegetasjonen liknar J2, men har innslag av jordvassindikatorar. Kan dekkje større, samanhengande areal i kyststrok. Heile landet opp t.o.m. låga lpin sone.

K3 Fattig fastmattemyr. Botnsjiktet er dominert av torvmosar, feltsjiktet av graminidar, medan busksjiktet er sterkt varierande og aukar ved attgroing etter tidlegare slått. Utgjer store flater på flatmyr og bakkemyr. Heile landet opp t.o.m. lågalpin sone.

K4 Fattig mjukmatte/lausbotnmyr. Med unntak av høgstorr-utforminga er feltsjiktet gjer- ne lågvakse og glisse, medan botnsjiktet varierer frå dekke av torvmose til manglande. Kan dominere store areal på flatmyr, elles ofte som små, blaute parti på andre myrar. Vert lite påverka av slått/attgroing. Heile landet opp t.o.m. låga lpin sone.

L1 Skog-/krattvaksen intermediær myr. Glisse tresjikt av gran (der det finst), bjørk, gråor eller vier. Feltsjiktet er artsrikt, graminid-dominert. Botnsjiktet er dominert av torvmosar og nøysomme skogsmosar, men meir krevjande mosar finst også. I låglandet ofte som smale kantsonar, mot fjellet gjerne på myrar med periodevis overfløyming. Heile landet t.o.m. lå- galpin sone, med tyngdepunktet i nordboreal og lågalpin.

L2 Intermediær fastmattemyr. Feltsjiktet dominert av graminidar, botnsjiktet av torvmo- sar, der også meir krevjande moseartar inngår. Vert lett invadert av kratt etter opphør av slått. Heile landet t.o.m. låga lpin sone, med tyngdepunktet i nordboreal og lågalpin.

L3 Intermediær mjukmatte/lausbotnmyr. Glisse feltsjikt og varierande botnsjikt. Utgjer normalt små areal. Heile landet opp t.o.m. låga lpin sone.

L4 Høgstorrmyr. Velutvikla feltsjikt av storvaksne storr, medan både botnsjikt og busksjikt gjerne er lite utvikla eller manglar. Heile landet opp t.o.m. lågalpin sone, men best utvikla i låglandet. Flaskestorr-trådstorr- utforminga (som liknar tilsvarande utforming av K4, men med intermediær- indikatorar) er den mest aktue lle i Sogn og Fjordane.

(20)

M1 Skog-/krattvaksen rikmyr. Skil seg frå L1 ved at botnsjiktet er dominert av brunmosar og fagermose-artar. Dessutan er feltsjiktet ofte rikt på urter. Kan dekkje større areal i høgare- liggjande område (spesielt bakkemyrar) dersom grunnen er kalkrik, medan typen i låglandet helst er avgrensa til myrkantar. Heile landet opp t.o.m. lågalpin sone, men mest vanleg i nordboreal.

M2 Middelsrik fastmattemyr. Skil seg frå M1 ved mangel på tre og buskar. Er ofte prega av tidlegare slått, og vil ved naturleg attgroing gå over til M1. Heile landet opp t.o.m. lågal- pin sone, men mest vanleg i mellomboreal til lågalpin.

M3 Ekstremrik fastmattemyr. Liknar M2, og har ei vegetasjonsgeografisk utbreiing som den, men er strerkare avgrensa til kalkområde, og kjennast att på nokre særleg kalkkrevjande artar.

M4 Rik mjukmatte/lausbotnmyr. Feltsjiktet er som oftast graminid-dominert, artsfattig og glisse, medan botnsjiktet varierer. Heile landet opp t.o.m. lågalpin sone, men vanlegast i høgareliggjande område.

N1 Fattigkjelde. Knytt til kalkfattig (blautt) grunnvatn (pH gjerne 5-6) og kan gje opphav til fattige eller intermediære myrar nedanfor. Dominert av mosar. Heile landet t.o.m. me l- lomalpin sone. Av karakteristiske planteartar er kjeldemjølke, stjernesildre, kjeldemose-artar (Philonotis) og kaldnikke.

N2 Rikkjelde. Knytt til kalkrikt (hardt) grunnvatn med pH 7-8. Mosedominert midtparti omgjeve av rikt feltsjikt, ofte også busksjikt. rundt. Heile landet t.o.m. mellomalpin sone.

Mange regionale og økologiske utformingar. Av karakteristiske artar kan vere kalkkjelde- mose, kjeldeflik, sotstorr, myrtevier og maigull.

N3 Sig-vegetasjon. Gras-, urte-, og mosedominerte samfunn på varig overrisla berg og mi- neraljord. Heile landet t.o.m. lågalpin sone. Stor spennvidde i plantesamfunn, m.a. etter næ- ringstilgang. Artsinventaret kan ofte likne rikare myrtypar, med jåblom, bjønnbrodd, gul- sildre m.fl.

Slektskap med andre vegetasjonstypar. Vegetasjonen på ein stad er eit produkt av mange miljøfaktorar som kvar varierer kontinuerleg (dvs. på glidande skala). Difor vil også vegetasjonen syne kontinuerleg variasjon i mange retningar, og det vil såleis vere mange ulike overgangsformer me llom vegetasjonstypane, jamvel til typar og utformingar i heilt andre grupper.

Fattig og ombrotrof tue- og myrkantvegetasjon syner overgangar mot fattige skog- og heity- par. Røsslyng-blokkebærfuruskog (A3) kan i fukt- utforminga ha torv som jordsmonn, og kunne difor ha vore rekna inn under typane av tresett myr. Terrengdekkjande myr syner glidande overgangar både til alpine heiar og til kystlynghei, der typen H3 (fuk tig lynghei) har mykje til felles med myr. Mjukmatte/lausbotn-typane av myrvegetasjon syner overgangar til vassvegetasjon (P). Vidare har ein slektskapen til sump (O) og sumpskog (E), noko som ikkje minst er tydeleg for rikmyr-typane, som ofte har relativt grunn torv og mange plantar felles med både sump og fukteng. Då mange av jordvassmyrane, spesielt dei noko rikare, har vore nytta til slått gjennom lang tid, noko som fremjar eng-artar, vil ein også ha overgangar mot dei kulturskapte engsamfunna (G). Oppover i fjellet vil myrvegetasjonen gradvis nærme seg snølæger-vegetasjon (T). Kjeldevegetasjon har likskap med fuktig fjellvegetasjon, og vil særleg mot fjellet ha mykje til felles med seine snølæger.

(21)

MILJØVERDIAR KNYTTE TIL MYR

Noko av grunngjevinga for å ta vare på myr gjev seg sjølv av utgreiinga ovanfor om myrtypar og vegetasjonstypar: Myr, med sine naturlege former og artssamfunn, er ein del av naturen og variasjonsrikdomen på planeten vår, og har ein eigenverdi som det. Her kan ein trekkje fram stikkord som ”biologisk mangfald”, ”historisk arkiv” og fleire tema som bør utdjupast nærare:

Biologisk mangfald på myr.

Biologisk mangfald femnar om mangfald på tre nivå, nemleg 1) gen-nivå, 2) artsnivå og 3) samfunns - og økosystemnivå. Mangfaldet på det hø gste nivået (3) er gjort greie for i førre kapittelet, der myrar og myrkompleks utgjer karakteristiske og spesielle samfunn og økosys- tem. På mellomnivået, dvs. artsnivået, verkar ikkje det biologiske mangfaldet på myr like stort. Av karplantar, som kanskje er den organismegruppa det finst mest kunnskap om, og som meir enn noka anna har vore praktisk å bruke for å klassifisere og kartfeste naturtypar, er det relativt få artar som er eksklusivt knytte til myr, eller som er snevert avgrensa til nokre typar av myr eller myrvegetasjon. Mest interessant i så måte er rik- og ekstremrikmyr, som kan ha over 100 artar av karplantar, medan dei fattige myrane gjerne har eit utval av 20-30 artar. Karplantane utgjer likevel berre ein del av det samla artsmangfaldet på myr. Vel så viktig er kanskje mosane. Norge er det landet i Europa som har størst tal kjende moseartar, over 1000. Dette er langt høgare enn heile Amazonas-området, og syner berre korleis ulike artsgrupper har tyngdepunkt i ulike delar av verda og i ulike livsmiljø, og at karplantane difor ikkje fortel heile sanninga om artsmangfaldet. Av torvmose, Sphagnum, er storparten av dei kjende artane i verda til stades i Norge. Det nøyaktige talet på artar av torvmose er omdisku- tert, då denne gruppa syner stor formrikdom (m.a. som respons på veksemiljøet) også innanfor kvar art. Grovt kan ein rekne med at vi har rundt 50 torvmoseartar i landet vårt. På grunn av formrikdomen og at mange karakterar er mikroskopiske, er det ofte vanskeleg å identifise- re torvmose i felt. Sjølv om dei som slekt er svært vanlege og utgjer store volum der dei byg- gjer opp heile myrar, står det difor att mykje før ein har fått skikkeleg forståing av artsmangfaldet deira og korleis dette er kopla til mangfaldet av livsmiljø på myr.

Snøskjerpe (Cetraria delisei) er ein vanleg lav-art i fjellet. I låglandet er den derimot uvanleg, men ser ut til å ha funne ein nisje på myr, slik som her på Vestr- heims myra i Sogndal (180 moh).

Kysttorvmosen (Sphagnum austinii) er av dei torvmo- seartane som veks i ganske tette, kompakte koloniar.

Dette er det nokon som veit å gjere seg nytte av: I mosen på biletet har ein koloni av den vesle maur-arten Leptothorax acervorum hola ut kammera sine, utan at det syner på overflata. Ei lita planmyr i Kolebakkane barskogreservat i Gloppen.

(22)

Faunaen knytt til myr er mykje dårlegare undersøkt enn floraen, og har heller ikkje i myrre- gistreringsarbeidet i Sogn og Fjordane vore registrert eller nytta som kriterium for utveljing.

For dei dyregruppene som er best kjende, dvs. fuglar og pattedyr, har individa gjennomgåande så pass store leveområde at dei i mindre grad enn plantene fortel noko om sjølve staden der ein finn dei. I staden vil det vere eigenskapane til eit større landskap, som avgjer om arten kan påtreffast på myra eller ikkje. Det er difor helst i større, samanhengande myrområde, eller større område med lite menneskeleg påverknad, at ein kan vente å finne spesielle fuglar knytte til myr. Ein slik art er trane, som har hovudutbreiinga på Austlandet og nordover, og som er svært sjeldsynt i Sogn og Fjordane. Grunnen er truleg nettopp at myrane i Sogn og Fjordane gjennomgåande er mindre, eller meir oppstykka av menneskeleg busetnad og aktivitet. Dei stadene ein har trane i Sogn og Fjordane, er det difor truleg viktigare at eit større landskap vert skjerma mot inngrep og uroing, enn at det vert oppretta oppstykka og strengt tematisk avgrensa myrreservat. Eit interessant døme på ein fugl knytt til myr i Norge er lerkefalk.

Medan den er velkjend som småfugl- og insekt-etar i sørlegare land, vart det først i seinare år oppdaga at den også finst i store myrområde aust i Hedmark, der den livnærer seg av augestikkarar. Eit slikt levevis, heilt ”øvst på næringspyramiden”, føreset at det er store myrareal til rådvelde, og lerkefalk skal vi difor ikkje vente å finne i Sogn og Fjordane. Likevel illustrerer det kva verdi som kan liggje i store, samanhengande areal av ein viss naturtype. Den mest interessante myrfaunaen i Sogn og Fjordane kan vi truleg vente å finne blant insekt og andre virvellause dyr, som gjennomgåande treng langt mindre leveområde enn fuglane, men som diverre er langt dårlegare undersøkte. Undersøkingar som nyleg har vore gjort på Her- landsnesjane myrreservat i Hordaland (Åkra & Djursvoll, 2000) ser ut til å stadfeste at det finst ein del sjeldne og spesielle virvellause dyr knytte til myr. Mellom anna vart det der funne ein edderkopp-art (Agyneta mossica) som ser ut til å vere karakteristisk for, og sterkt bunden til, nedbørsmyr.

Myrane er naturen sin måte å lage opne landskap, også i låglandet, noko mange artar set pris på. T.v.

Kjelvågåsmyra (planmyr/flatmyr) i Eid, t.h.

bakkemyr frå Store- myra -området i Ålfoten, Bremanger.

Sjølv om myr, spesielt nedbørsmyr, gjerne vert rekna som ein fattig og lågproduktiv naturtype, ser ein at ein del dyreartar er knytte til nettopp myr. Ein kan tenkje seg fleire grunnar til det: Mange myrar er naturleg meir og mindre trelause, noko som gjev god solinnstråling til bakkenivået. Saman med solfangarverknaden av open, mørk torv, kan ein difor – trass i at myrjorda i djupna held seg kald – få levestader med høg temperatur, utan at uttørking er eit problem slik som på skrinne bergknausar. I klimasoner der skogen dominerer fastmarka vil myrar, på same måte som slåtteenger og annan kulturmark, gje opningar der feltsjiktet har gode vilkår. Eitt av poenga ved skjøtsel av kulturlandskap, nemleg å skape opningar i landskapet, er det såleis mogleg at naturen sjølv tek vare på dersom myrane får liggje i fred. Sa- manlikna med kulturlandskapet skjer dessutan vekst og endringar på ei fattig eller ombrotrof myr svært seint. Det er viktig for ein del organismar som er avhengige av eit stabilt veksemil- jø. Til dels kan den låge produktiviteten på ei næringsfattig myr i seg sjølv danne grunnlag for eit særprega artsmangfald. Dette er eit fenomen ein kjenner tilsvarande for ørkenar, som trass sparsam flora og fauna ofte har mange sjeldsynte og spesialiserte artar. M.a. vil ein del kon-

(23)

kurransesvake, men nøysomme, artar kunne trivast i fråvær av meir vanlege konkurrentar eller bytte-etarar. Maur vert gjerne rekna som nøkkel-organismar som har mykje å seie for resten av økosystemet sitt. Medan skogsmaur (Formica) dominerer i skog, og jordmaur (La- sius) med jordtuene sine spelar ei viktig rolle i eng og grasmark, syner det seg at små eiter- maur (Myrmica og Leptothorax) finn seg godt til rette på myr. Eit interessant spørsmål er kva slike skilnader har å seie for resten av miljøet og artsmangfaldet!

Medan liten torvlibelle (Leucorr- hinia dubia), t.v., går høgt mot fjellet (foto frå 700 moh i Leik- anger), er svart haustlibelle (Sym- petrum danae), t.h., avgrensa til låglandslokalitetar (foto frå Vestr- heimsmyra i Sogndal)

Ein faktor som fremjar biologisk mangfald på myr er førekomsten av små, men permanente vasshol og myrtjørner. Dette er gjerne vassførekomstar som er – og kanskje alltid har vore – fisketome, på grunn av for surt vatn og/eller vanskeleg tilgjenge for fisken. Fråværet av fisk gjev rom for ein del dyreartar som ikkje finst i vatn med fisk. M.a. gjeld det mange augestikkarar, som er ei gruppe iaugnefallande insekt med mange artar som er knytte til spesielle typar vassførekomstar, m.a. i tilknyting til myr. Medan ein ofte snakkar om sure og fisketome vatn i samband med sur nedbør og menneskeskapte miljøproblem, er det såleis samstundes viktig å ta vare på miljøverdiar knytte til vassførekomstar som er naturleg sure og/eller fisketome.

Lågland og fjellområde har til dels ulike artar av augestikkarar, og gjennomgåande er artstalet høgast i låglandet, der ein også har flest av dei sjeldsynte og truga artane. Sjølv om dei fleste virvellause dyregruppene er dårlegare kjende enn augestikkarane, kan ein rekne med at mykje det same gjeld også for dei andre gruppene, både i myrtjørner og andre myrbiotopar. Grunnen til det er at veksesesongen er lengre og varmare i låglandet, noko som ikkje minst er viktig på myr, der vassmettinga skapar eit kaldt miljø med sein vår og snøsme lting.

Med det store talet artar som finst totalt, og som ein veit så lite om miljøkrav og utbreiing til, bør hovudgrepa kring vern av biologisk mangfald på myr vere å syte for best mogleg å sikre mangfaldet av myr i ulike regionar og høgdelag, ikkje minst låglandet, og at ein også legg vekt på myrar med eit stort strukturelt mangfald av levestader. Rikdom på kantsoner (over- gang myr/fastmark) kan vere viktig for ein del artar og samfunn. Likevel er kanskje førekoms- ten av større, samanhengande myrareal, som kan vere viktig for å skjerme spesialiserte myr- økosystem og artar mot konkurranse og predasjon frå vanlegare artar på fastmark, ein meir sjeldsynt kvalitet – og minimumsfaktor – i landskapet.

Myr som historiske arkiv

Medan landskapa generelt har vore utsette for sterke skiftingar gjennom tidene, og i vår tid går gjennom store hamskifte på grunn av samfunnsendringar og menneskelege inngrep, er myrane noko av det som endrar seg minst. Spesielt gjeld det dei fattigaste myrtypane. I låg- landsområde prega av landbruk, busetnad og menneskeleg infrastruktur vil difor myrane kunne representere element av historisk kontinuitet og opphavleg natur av høg alder. Spesielt interessant vert dette når ein også veit at myrane på ein særeigen måte har evne til å ta vare på historia, i form av pollen og andre plante- og dyrerestar som ligg lagra i sine respektive lag