Rapport nr. 14

skih

SOGN OG FJORDANE DISTRIKTSHØGSKULE, Avdeling for landskapsøkologi

Kulturlandskapog kulturmarkstypar i Askvollkommune

Turid Helle

Rapport nr. 14

KULTURLANDSKAP I

Samarbeidsgruppa i Sogn og Fjordane Fylkeskultursjefen

REFERAT

Flelle, T. 1990. Kulturlandskap og kuhurmarkstypar i Askvoll kommune. Kulturland- skap og kulturmarkstypar i Sogn og Fjordane, bruk og vern. Rapport 14. Sogn og Fjordane distriktshøgskule, Avdeling for landskapsøkologi.

Askvoll kommune har eit variert utval av kulturlandskap og kulturmarkstypar. Dette skuldast mellom anna topografiske variasjonar i kommunen, samt vekslingar i berggrunn, klima og vegetasjon. Utnyttinga av naturgrunnlaget og driftsformene i landbruket er tilpassa både kyst- og innland.

Ved utveljing av typeområda er det lagt vekt på å sikre ei geografisk spreiing, samt å finne fram til område som representerer ulike og naturvitskapleg interessante biotopar. Områda er også vurderte med tanke på kulturhistorisk/-etnologisk vernever- di, visuell verknad i landskapet og i høve til friluftsliv og reiseliv.

I Askvoll er 18 typeområde presenterte. Fem av desse representerer heilskaplege gards- og husmannsmiljø, medan to er knytte til stølsmiljø. Dei andre områda omfattar kulturmarkstypar som slåtteenger, hagemarker, lyngheiar, tormyrar og beitebakkar.

Kvart typeområde er skildra med omsyn til karaktertrekk, historisk bakgrunn, tilstand og eigna bruk. Naudsynte skjøtselstiltak for å behalde typen er skissert. Detaljerte skjøtselsplanar særleg for dei heilskaplege kulturlandskapsmiljøa bør utarbeidast.

Val av forvaltningsmodell for dei ulike områda vil i stor grad vere avhengig av politiske avgjerdsler og prioriteringar både nasjonalt, fylkeskommunalt, kommunalt og lokalt.

Turid Helle,

Sogn og Fjordane distriktshøgskule, Postboks 39, 5801 Sogndal.

ABSTRACT

Helle, T. 1990: Cultural landscapes in Askvoll rnunicipality. Cultural landscape in Sogn og Fjordane, maintenance and conservation. Report no. 14. Sogn og Fjordane College. Departrnent of landscape ecology.

There is a broad range of different cultural landscapes in AskVoll municipality. This is a result of topographic variations, a diversity of geological and clirnatic

conditions, and differences in vegetation. The exploitation of natural resources and the agricultural methods are well adopted to both fjords and mountains.

The model areas have been selected to ensure geographical dispersion, and to show a diversity of scientifically interesting biotops. The aresas have also been evaluated from a historical/ethnological point of view and in relation to recreational values.

Eighteen model areas of cultural landscapes and hurnan-influenced vegetation types in Askvoll municipality are described in detail. These represent farm environments and mountain dairy farms including valuable buildings, stonewalls etc. Other areas include various types of hay meadows, pastures and heat-lands formerly used for fodder production and peat-mires.

For each model area, important characteristics are described in addition to historical background and information of land use today. Desirable forms of development and necessary management to maintain the quality of the areas are also described.

Detailed management plans should be drawn up.

The choice of management model for the different areas will depend on political decisions and priorities at the national, regional and local levels.

Turid Helle, Sogn og Fjordane College, Box 39, N-5801 Sogndal.

FØREORD

Denne rapporten omfattar inventeringar og vurderingar av 18 utvalde kulturlandskap og kulturmarkstypar i AskvoIl kommune, Sogn og Fjordane fylke.

Rapporten fylgjer som nr. 14 i ein serie frå prosjektet "Kulturlandskap og kultur- rnarkstypar. i Sogn og Fjordane, bruk og vern". Dette er eit samarbeidsprosjekt mellom Fylkeskultursjefen, Fylkeslandbrukssjefen, FylkesrådMannen - Planavdelinga, Fylkesmannen - Miljøvernavdelinga og Sogn og Fjordane distriktshøgskule.

Sogn og Fjordane distriktshøgskule ved fyrsteamanuensis Ingvild Austad har det faglege ansvaret for prosjektet.

Takk til Askvoll kommune for positivt samarbeid. Takk også til gardbrukarar og alle andre som har gjeve opplysingar om typeområda.

Der ikkje anna er nemnt er det nytta eige fotomateriale. Framsidebiletet syner noko av øylandskapet i kommunen med Alden i bakgrunnen. Dei flate lyng- og torvøyane er nytta både som beite, til fbr og til brensle. Revebjelle i framgrunnen.

Sogndal, desember 1990.

Turid Helle

INNHALD

INNLEIING 6

1.1 Problemstilling 6

1.2 Målsetjing 6

1.3 Avgrensing 6

1.4 Kulturlandskapet i Sogn og Fjordane 7

1.5 Kulturmarkstypar i Sogn og Fjordane 8

PRESENTASJON AV ASKVOLL KOMMUNE 12

2.1 Lokalisering og næringsgunnlag 12

2.2 Klima 14

2.3 Naturtilhøve 14

KULTURHISTORIE 17

3.1 Forhistorie 17

3.2 Sjøleia - den viktigaste kommunikasjonsåra 17

3.3 Sildefisket 19

3.4 Gardsdrifta 19

3.5 Gruvedrift og industriverksemd 20

PLANARBEID 23

4.1 Verna område 23

4.2 Naturvern og friluftsliv 23

4.3 Kulturminne 24

4.4 Kommuneplanar 25

SÆRTREKK VED LANDSKAPET 26

5.1 Frå "den norske havhesten" til Blåfonn 26

5.2 Utnytting av vegetasjonen 28

5.3 Kystkulturlandskapet - "havøerne" 28

5.4 Fjordkulturlandskapet 30

TYPEOMRÅDE 33

6.1 Sandoy, oybruk 34

6.3 Raudøy, torvhei 43

6.4 Herland, beitebakkar 47

6.5 Smelvær, øybruk 51

6.6 Vilnes, urterike slåtteenger 55

6.7 Askvika - Eidsfjorden, heilskapleg kulturlandskap 59

6.8 Størda1,beitebakkar og lynghei 64

6.9 Stong, hasselhage 68

6.10 Mjåset, svartorhage 72

6.11 Grimeli, lynghei 75

6.12 Hålandsstølen, fjellstøl 78

6.13 Rivedalsstølen, fjellstøl 81

6.14 Eikenes, risingsli og gråorhage 84

6.15 Storevik, hagemark med furu 89

6.16 Gjelsvik, jordnøtt- og strandeng 92

6.17 Fossedal, fjellgardar og husmannsplassar 96

6.18 Kvammen, einerhage 101

7. SAMANDRAG 104

LITTERATUR 107

1. INNLEIING

1.1 PROBLEMSTILLING

Sogn og Fjordane er eit fylke der natur- og kulturtilhøva har medverka til å opprett- halde tradisjonelle driftsformer i landbruket. Samstundes er det eit fylke rikt på verneverdige bygningsmiljø og einskildbygningar. I fylket finSt det framleis eldre kulturmarkstypar med særskilde verdiar knytte til seg. Nokre avspeglar landbruks- og kulturhistorie, andre er viktige leveområde for planter og dyr. Kulturlandskapet er bg ettertrakta opplevings- og turområde veleigna til friluftsliv. I tillegg er dei ofte attraktive reiselivsmål.

Eldre kulturlandskap og kulturmarkstypar er idag sterkt pressa og i ferd med å forsvinne frå omgjevadane våre, både gjennom attgroing, stans eller endring av tradisjonelle driftsformer, eller ved omfattande inngrep. Vi står såleis i ferd med å misse viktige referanseområde, samt vegetasjonsøkologisk- og kulturhistorisk

dokumentasjonsmateriale. Ressursane som ligg i kulturlandskapet har fram til i dag vore lite påakta.

1.2 MÅLSETJING

Eit viktig mål med prosjektet er å få fram heilskapen i kulturlandskapet der m.a.

fornminne, bygningar, tekniske anlegg (som td. vegar, vatningsveiter og steingardar) og kulturpåverka vegetasjon utdjupar og forsterkar kvarandre.

Målet er i fyrste rekkje å registrere interessante kulturlandskapselement i dei

einskilde kommunane i fylket og synleggjere dei ressursane som ligg i kulturlandska- pet. I neste omgang vonar ein at ein i nokre modellområde kan prøve ut metodar for å utnytte kulturlandskapet positivt i høve til landbruk, reiseliv, kulturminnevern, rekreasjon-/friluftsliv/helse/nærrniljø, undervisning og forsking.

Målsetjinga er å sikre eit representativt utval av kulturlandskap og kulturrnarkstypar i kvar kommune. Dette kan best gjerast ved også å sikre og oppretthalde tradisjonelle driftsformer, evt. skissere alternative forvaltnings- og bruksformer.

1.3 AVGRENSINGAR

Innanfor dei oppsette tids- og budsjettrammene for prosjektet er det ikkje rom for detaljerte registreringar og kartlegging av samtlege interessante kulturlandskap og kulturmarkstypar i kvar kommune. Ein tek likevel sikte på å finne fram til eit representativt utval som både har geografisk spreiing i kommunen og som også fangar opp ulike typar av heilskaplege kulturlandskap og kulturmarkstypar.

Registreringsarbeidet byggjer på ei vegetasjonsøkologisk, kulturhistorisk og landskapsestetisk vurdering.

1.4 KULTURLANDSKAPET I SOGN OG FJORDANE

I fylgje Austad & Hauge (1989) kan kulturlandskapet i Sogn og Fjordane grovt delast opp i fire hovudeiningar:

Kystkulturlandskapet. Dette er helst eit trebart landskap dominert av lyngheiar, strandenger, torvmyrar og beiteøyar. Landskapet er i fyrste rekkje prega av fiske, men avspeglar bg jordbruk og handel.

Døme på heilskaplege kulturlandskap knytt til kystkulturen er m.a. rorbumiljø, fyrvær, fiskevær, handels- og gjest-gjevarstadar og kombinasjonsbruk (jordbruk og fiske). Av kulturmarkstypar finst m.a. lyngheiar, torvmyrar, slåtte-myrar, fastmarks- slåtteenger, strandenger og beitebakkar.

Fjordkulturlandskapet. Dette landskapet ligg lunare til i tilknyting til fjordar noko inn frå kysten. Fisket spelar framleis stor rolle, men jordbruket vert stadig viktigare. Her er eit større innslag av edle lauvtre.

Døme på heilskaplege kulturlandskap knytt til fjordkulturlandskapet er m.a. strand- sitjarstadar, skyss- og gjestgjevarstadar, fjordgardar, hyllegardar, vårstølar og

husmannsplassar. Av kulturmarkstypar kan desse nemnast: styvingstre (oftast av alm, ask og lind), skotskog (gråor og bjørk), bjørkehagar, einerbakkar, hasselhagar,

fastmarksslåtteenger, strandenger, våtmarksenger, slåttemyrar og lauvenger.

Dal- og slettekulturlandskapet. Denne typen finst i dei indre bygdene i fylket.

Kyst- og fjordfiske vert avløyst av elve- og innlandsfiske. Jakt inngår som ein del av inntektsgrunnlaget. Her finst fleire marginale gardsbruk og fjellgardar med husdyr- hald. Store utmarksareal og fjellbeite inngår ofte i gardsdrifta.

Døme på heilskaplege kulturlandskap er m.a. skyss-stasjonar, dal- og fjellgardar, husmannsplassar, heime- og fjellstølar. Av kulturmarkstypar kan nemnast: styvingstre (bjørk og selje), skotskog (gråor og bjørk), fastmarksslåtteenger, våtmarks- og

slåttemyrar, våtmarksbeite, bjørkehagar, einerbakkar og gråorhagar.

Fjellkulturlandskapet. Denne typen omfattar det tradisjonelle stølslandskapet kjenneteikna av sesongvariasjon i busetjing og bruk.

Fjellgardar, fjellstølar og fjellstover er dame på heilskaplege kulturlandskap medan beitevollar, utslåttar og slåttemyrar er karakteristiske kulturmarkstypar.

1.5 KULTURMARKSTYPAR I SOGN OG FJORDANE

Elementa som inngår i kulturlandskapet er mange og varierte. Fylgjande typar er dei vanlegaste i Sogn og Fjordane (Austad & Hauge 1989):

Styvingstre. Ulike lauvtre som er nytta til fôrproduksjon gjennom lauving, rising, risping o.l. Trea har ei kraftig hovudstamme som produserer eit friskt greinverk.

Sjølv etter langt opphald i utnyttinga kan ein sjå skilnaden mellom hovudstamma og dei yngre greinene. Lokalt vert fleire nemningar nytta på styvingstrea, slike som

"lauvkolle", "lauvingstre" og "navar".

Med avgrensa skogteigar var det vanleg å kultivere sjølv dei minste samlingane for å få høg utnyttingsgrad av ressursane. Einskilde styvingstre står gjerne spreidde i heile kultur-landskapet, ved hus, vegar, elvar, eigedomsgrenser, storsteina urer og i

utmarka. Alderen på styvingstrea varierer etter treslag og fysiske faktorar i omgjevnadane. Lind og alrn kan lett bli fleire hundre år, medan bjørk og ask har kortare levealder. Dei vanlegaste treslaga nytta til styving er; alm, ask, bjørk, lind, selje, og osp.

Kulturskog. Mange stadar vart heile skogar nytta til fôrsank. Dei vart stelte og tynna for å få maksimal gras-, lauv- og risavling. Skogane ligg oftast på god og næringsrik jord, men i ulendt mark som vanskeleg let seg dyrke opp. Kulturskogane er oftast samansette av edlare lauvtre, vanlegvis alm, lind og ask saman med andre treslag som hassel, hegg, gråor, hengebjørk og vanleg bjørk. Skogane er i dag fleire stadar attgrodde og i forfall (rotvelt), tilplanta med gran eller uttynna gjennom hogst.

Hagemark. Hagemark er her definert som beitemark med tresjikt. Det er mange ulike hagemarkstypar i fylket. Dei finst ofte på lågproduktive jordbruksareal eller på stadar som vanskeleg let seg utnytte til anna enn beitemark. Typane vert definert etter det dominerande treslaget i hagemarka. Hagemarkene er stort sett bygd opp av eit stort tal styvingstre.

Karakteristisk for alle er eit heller lysope feltsjikt prega av langvarig beitegang og slått. Artssamansetjinga varierer, men oftast er det ein dominans av beitetolerante artar tilpassa langvarig beitegang. Innslaget av grasartar er gjennomgåande stort.

Botnsjiktet med mosar er àg stadvis velutvikla. Feltsjiktet er slitesterkt og toler godt trakk. Hagemarkstypane finst både i laglandet og i fjellet.

Biorkehagar er ein vanleg hagemarkstype. Dei kan delast i fleire typar alt etter rånle- og næringstilhøve, grunntilhøve og brukshistorie, vanlegast i rike, middelsrike og fattige bjørkehagar. Dei fattige typane har nok den største utbreiinga og førekjem oftast på grusterrassar eller rasvifter utan særleg jorddekke. Bjørkehagane er mest utbreidde i midtre og indre strok av fvlket.

Einerhagar er hagemarkstypar med eit stort innslag av einer. Mest særeigne er hagemarkene med eit høgt tal søyleforma individ. Dei eldste einerhagane finst på turr og karrig mark, gjerne i steinete lende med bart fjell i dagen der slått og åkerdrift ikkje var mogleg. Einerhagane finst bg på gamal slåttemark som etterkvart er lagt ut til beite.

Einer er særs motstandsdyktig mot råte og vart mykje nytta til gjerdestolp, hesjestaur og nabbar (feste for hesjar), taktekking, reidskap og anna virke. Oppstamma rett- vaksne einerar opptok lite areal på beitemarkene.

Einerhagane på klimatisk ugunstige veksestadar, særleg i fjellområda og ved kysten, har ein lågvaksen og krypande struktur. Einaren utgjorde eit viktig virke i samband med stølsdrifta, både til ved, reinhald og anna.

Hasselhagar er bg eit tradisjonelt kulturmarkselement. Store hasselbusker står spreidde i den gras- og urterike hagemarka eller tidlegare slåttemarka, ofte runde busker med rett underside i høgd med beitedyra. Hassel utgjorde tidlegare eit mykje nytta virke, rn.a. til tønneband. Hasselnøtter var bg eit viktig produkt frå hassel- skogane. Hassel er ein typisk "kolonisator" på gamal slåtte- og beitemark som i dag ligg unytta.

Aske- og almehagar er beitepåverka hagemarkstypar med høgt innslag av ask eller alm med tydelege spor etter styving. Trea var tidlegare mykje planta i både inn- og utmarka for å gje eit godt fôrtilskot. Fleire stadar utgjorde samlingane karakteristiske lauvingslundar med kombinert slått og lauving. Askehagane er vanlegast i midtre og ytre delar av fylket.

Eikehagar har sjeldan stor utbreiing, men finst som mindre fragment i kulturmarka.

Spreidde slåtteenger kan finnast i tilknyting til hazane. Dei har størst utbreiing i midtre og ytre delar av fylket.

Orehagar, både med dominans av grå- og svartor finst gjerne som beitehagar på råmehaldig organisk jord. Då oren har kort levealder vart det aldri forma styvingstre av treslaget. Derimot vart rotoppskot mykje nytta som "snelskog" til fôr. Fleire stadar finst desse orehazane på elvesletter som flaunimarksskogar eller på bekke- vifter ofte overrisla av flaumvatn.

Lindehagar med samlingar av styvinzstre produserte materiale til bast og reip, eller vart nytta til fôr.

Urterik slåtteeng. Enzer med stort innslag av ville urter er utvikla ved at utmarks- teigar er overflaterydda for stein slik at ljåslått vart mogleg. Dei fekk ein lysopen struktur, ofte oppstykka oz avzrensa av jordfaste steinar, steinrøyser, tre og buskar.

Typiske slåtteenger vart ikkje snudde eller tilsådde, men heldt seg som stabile villenzer ved rezelbunden slått. Engene vart slegne om sommaren etter at grasa og urtene hadde sett frø, og beita på ettersommaren og hausten. Det meste av gjødsla kom frå dei beitande husdyra. Slått og beite heldt oppslag av dei vanleze lauvtrea

borte frå engene. Slått favoriserer artar som blømer og set frø tidleg. Mange gamle slåtteenger gror i dag til eller vert nytta til beite eller vert dyrka opp.

Det finst ei rad ulike utformingar av slåtteenger der både artsinnhaldet og mengde- tilhøvet varierer. Næringstilhøva og råmetilhøva i grunnen har mykje å seie for artssamansetjinga. Turrenger har oftast eit variert innhald av artar, medan fuktengene gjerne har eit fåtal artar som vekslar om å dominere gjennom vekstsesongen. Mange av artane i dei gamle slåtteengene finn ein i dag berre i randområde i jordbruks- landskapet, vanlegast langs veg- og grøftekantar.

Myr- og våtmarksslåttar.Tidlegare vart fieire myrområde slått. Myrslåttane kunne fieire stadar utgjere viktig fôrtilskot, særleg i nedbørsrike strok og på fjellet. Desse teigane kan i dag vere vanskelege å lokalisere då dei sjeldan vart avmerka eller gjerda inn.

Våtmarkene kunne ligge i tilknyting til myrområde, men også ved innsjøar, elvar og andre vasstrengar. Flaumvatn fører med seg næringsstoff og fuktengene hadde ofte høg produksjon. Det myrlendte underlaget ber ikkje tungt maskinelt utstyr, og engene gror i dag til. Ofte finst det små utmarksløer i tilknyting til områda.

Strandenger med salt- og brakkvasspåverknad ligg ved fjorden og sjøen, helst ved utlaupet av elvar og bekker. Dei får jamnleg næringstilskot frå sjøen, særleg ved at tang- og tarerestar vert kasta på land. Stadvis kan skjelsand utgjere eit ekstra

næringstilskot. Strandengene vart nok mest nytta som beitemark, men var fieire stadar viktige i fôrsankinga som slåttemark.

Lyngheiar. Lyngheiane har både vore og er framleis eit særtrekk for dei ytre delane av kysten. Med gras og ung lyng kunne lyngheiane nyttast som beiteområde stort sett gjennom heile året. Kystklimaet med milde vintrar og lite snø gjorde dette mogleg. Avsviing av gamal og stiv lyng var iblant turvande for å betre beite- kvaliteten. I tillegg vart det ofte henta fôr på lyngheiane, toppane av røsslyng vart skoren og gjeve dyra. Strukturen til lyngheiane var såleis avhengig av eit samspel mellom klima og driftsform. Så snart lyngheiane er ute av drift, gror dei til med kratt og skog. Stadvis vert dei bg, tilplanta med gran.

På fjellet og spesielt i kystnære område var torvstikking vanleg. Torva var viktig som brensel i trefattige område.

Heilskaplege kulturlandskap. Prosjektet skal Og fange opp kulturlandskap der kulturmarkstypar, bygningsmiljo ott tekniske anlegg utgjer ein heilskap. Primært vert interessante bygningsmiljø og tekniske anlegg registrert giennom SEFRAK

(Sekretariatet for registrering av faste kulturminne i Noreg) registrering i

kommunane. Likevel er det naudsynleg å peike ut typeområde som inneheld varierte

innslag av element frå det gamle jordbrukslandskapet. Område som kan vise det nære samspelet mellom naturutnytting, næring og busetjing.

Det er viktig å fange opp gode døme på gamle gardsmiljø, husmannsplassar,

stølsmiljø (både vår- og sommarstølar), og anlegg knytt til fiske og fangst. Einskild-

bygningar som utløer, buer og naust kan Ogvere interessante, særleg der dei inngår i

ein heilskap. På same vis er tekniske anlegg knytte til primærnæringane viktige å

fange opp. Dei mange ulike steinanlegga som steingardar, rydningsrøyser, buvegar,

bakkemurar, vatningsveiter, steinsette bekkelaup, stølsvegar, gardsvegar, bruer o.l. er

typiske element i det gamle kulturlandskapet.

2. PRESENTASJON AV ASKVOLL KOMMUNE

2.1 LOKALISERING OG NÆRINGSGRUNNLAG

Askvoll kommune ligg i Sunnfjord, ytst på kysten av Sogn og Fjordane fylke

^(fig.

1).

Kommunen har pr. 1/1-1990 fått nye kommunegrenser og dekker no delar av arealet mellom Dalsfjorden i sør og Førdefjorden i nord. Den totale flatevidda er 321 km2, og av dette utgjer fastlandet 253 km2 (Askvoll kommune). Ytste delen av kommunen er ei romsleg strandflate samansett av om lag 870 øyar, holmar og skjer.

Dei største øyane er Atløy (38 km2), Værøy (9 km2), Tvibyrgje (3,6 km2) og Alden (3,4 km2). Indre del av kommunen er hovudsakleg fjellareal. Askvoll grensar mot Solund og Hyllestad i sør, Fjaler, Gaular og Førde i aust og Naustdal og Flora i nord.

Fig. I: Lokalisering av Askvoll kommune i Sogn og Fjordane.

0 10 20 30 1.0 50km

-

Landskapet mellom dei to fjordarmane er kontrastrikt med øyar, holmar og skjer mot Nordsjøen i vest til fjellmassivet Blegja på 1305 mo.h. og den vesle botnbreen

Blåfonn lengst aust (fig. 2). Øyriket lengst vest i havet er samansett av ein stor fjellkoloss, Alden, omgitt av mange små tilnærma "flate" øyar. Alden rekk 481 mo.h., og er synleg meir enn 100 km til havs. Formasjonen liknar ein hest og er vorte kalla "Den Norske Havhesten". Elles har kommunen store myr- og våtmarks- område, og mot Bjegja eit kupert fjellandskap med mange sm4 vassdrag.

Kinn j,--Rekst 9 {,ct

tae„ R6Q,-•ifiVea

1.0 132

Vaivrkham Espese kEsoy0,

Tar.116

'

',Ng.sfiSL.dIvIa23`

Stavestrand I5 •

orchcia ganeyft

•.1He , 44

Stubseid, Yndel Oen

•

.0sIeln$1 Lbvik • .^•=' ' 1k

e.

ik

H I k

,- --.• 0/

42 s}to'4fiord4.1.Rfterlt_ tc'riii-, 1.31eilestHe' .e4:),-)k,-2

clrlane-

••=.?2',..!,i'clo ord '

tnk SItrorirF216ydao'sb—yr ,-Osen 9 Brufjorden

stevAenugsevsikålJ:fel/ti,-(iik

/k)4,Yd.:92, sv

Nedre '766 • -

tad Fleholrn, landavre ..145.5-•tv.nda .itst61_25,[3iLåtrais,tr;5iten

Erikstad Mare)). Svoriv;

b Kyile"Sfad

vateted

/ f

ir

ryte Isorend1

byre Sv nybukt

611

c n

Heztreti=e6,6tbrh-dal. 305 \ am rsv'

S o nf Vatne

eF \„. _Aoleda

(ic'etwarner I Iprstadvat SteindalijeI I 802 ift,i -151.eintialen

•

188

...Ryggstoiryen .4(.101d

A S K

•

11•3„..T4vit3e;s3' /-/ruu,,,,,,,,

t 609

re "

, med ..-. ' t ---ttj -7. C ' : .H?„;ii.alnsa,d;r...„eci,ahple;_ac,.ri9d=c1,__,BijOli;,1):sHtr; niet

Laukelan n't KG75i'.; ', , -

irvå

:, . 608 - ,,,,5 Vped /t yss ':»Cdt3.1°teith,eir",51; ''.--.A.:„.

••

Staur rr 1N. •

V.,-erra-y1Hee,,j: ,,,,,,, ,

N X' ;) ue ^Vilnes n-'5',,.'.'S..,7P§rh-

,;61-se't 'HIPend

11,‘ .Osn s •Lange S ''..-- Hek

"-j(52411:ongensfnie60s71TaysSedn! 1-gle.ktrenfin6 "''' /- u0syte Ste e2s181en •

G .

i --i--77..•?.??., "I "‹.) S c 1-1ten

, , •

.

nnestraurn`L-') r'• '4/ett:Torrimetha.k1

tl•_. "' I , St) gzec.h

' Take't, '196 '

3 brn, Melv,eer 1,,Hi n ,,, _{..),,,, .7}

01----7-. . 1 ' '

r ..-, ....

st..6y,,, t,,4 • •rt, •.„.,\

92 raldone,, iiplitzEina• : •

•••',NO

•

oc'n•- , ..F.4..lere7;:/r2el.: /.9 U . (1: .Nipa

't ‹MaroS'V' usehiebp -'' r

Pr. 1/1-1990 har kommunen 3539 innbyggarar (Likningskontoret i Askvoll). Folke- konsentrasjonen er størst kring kommunesenteret Askvoll med om lag 500 inn- byggarar. På øyane bur bort imot 2/5 av folkesetnaden. Askvoll har som dei andre kystkornmunane nedgang i folketalet, trass relativt gode kommunikasjonar både sjøvegen og landevegen.

Jordbruk og fiske har tradisjonelt vore dei viktigaste næringane, og sysselset framleis store delar av folkesetnaden. 1 Askvoll, Herland (Atløy) og Bulandet er det fiske- mottak og fiskeforedlingsverksemder. Holmedal- og Stonzfjorddistriktet har lange industritradisjonar og har enno industriverksemd som sysselset hovuddelen av folkesetnaden.

ki

Smelveer• c,Ss

• ve

ei

stry S

t„,;_i_J•enweozs,en• , t-toyvikbyod ""

,. .537 I

,stratirLe(9-3

I. 01c. Stalsnes .•-•' „. ,,,.. 'Krokavalrir

cltth tF:r:4";:iv)ii,,," ;i7''d),u.i:r:f 1,R•ilåivefjell‘•

Filisb7,ti .(.. "Iliko7;:...Sindn

Sore,de, I tkka. '708 ', Indheim -,59,0tt tam- /...t.,...c- ^-

f ''. -tr .

.,F,,,,J>

ffiårjerth . ^{,756-'' i IIM reglik ---2} _. ^ide

, . , './/P-flk,5)..••• .„,

. F re

-. • N,lift e . ,3:k , .'"-- • , ,

' 11011/ foicl/nd'''' est t2; Selle,..:eY5tr:ii` (1.146'00r7T,Ii_rti....0,,as,pcifsdvaalui.,e,t,iBinrd-rr-•,.j 71.11v4dal :,Stelrhs?.

Loneland ,

Gelta 1vr t metrir,s,:gi,d.',..ose

Hell0vik• 33 2

7. ryttivre

207 p • • urse . , h ' 6r tatnet 664 S HUSehier3PSV5lert

Lutelandet Luter›. :..o.1-11,11andsciath

Fig. 2: Oversiktskart over Askvoll kommune. Malestokk 1:325000 (Cappelens bil- og turistkart 1986).

2.2 KLIMA

Askvoll kommune ligg i det mest nedborsrike distriktet i fylket. Karakteristisk for kystklimaet er stor nedbør, små temperaturskilnadar mellom sommar og vinter og stor vindstyrke.

Sjølv innan kommunegrensene er det store kontrastar både i nedbørsmengd og temperatur. Nedbørsmålingar i ulike delar av kommunen syner relativt store lokale variasjonar med ein årsnedbør på 1760 mm på Fure (no Fjaler kommune) i sterk kontrast til målingar frå Stongfjorden på 2780 mm pr. år (Generalplan 1977).

Februar er den kaldaste månaden med 1°C, medan juli og august er dei varmaste månadane med temperaturar på omlag 14°C. Dei ytterste øyane har høgare tempera- tur, mindre nedbør og større vindstyrke enn lengre aust i kommunen. Vindretninga er jamnt over søraust, sørvest og nordleg, og særleg er "sørvesten" vanleg.

2.3 NATURTILHØVE

Kommunen ligg i naturgeografisk region 38b, den vestnorske lynghei (Nordiska Ministerrådet 1984).

Berggrunnen i Askvoll er variert og mange av bergartane på Vestlandet er represen- tert her (Skjerlie 1977) (fig. 3). Mellom Stongfjorden og Dalsfjorden er eit flak av grunnfjellsbergartar, Dalsfjorddekket, skjøvet opp og over dei yngre bergartane. Både foldingar og overskuvingar viser at bergartane vart pressa saman i nord-sørleg

retning. Vest og aust for Dalsfjorddekket ligg Håsteinens- og Kvamshestens devon- felt som er ei veksling av fossilførande konglomerat og sandstein (Kvale 1980). I Gjelsvik - Løvik området ligg dei eldste bergartane som består av eklogittar og amfibolittar intrudert av granitt.

Dei kambro-silurske bergartane er utbreidde og omfattar både deformerte sedimentæ- re og vulkanske bergartar som gjev god, næringsrik jord. Det som særleg pregar dei kambrosilurske bergartane er dei vulkanske bergartane grønstein og grønskifer som førekjem frå Staveneset til Flokeneset og på øyane vest til Værlandet (Kvale 1980).

Fleire stadar finst kalkstein m.a. i det karakteristiske fjellet, Brurastakken, på Atløy.

Værlandet og Bulandet er bygd opp av konglomerat og sandstein. Desse bergartane gjev eit heller næringsfattig og karrig jordsmonn.

Dei lågtliggande områda i Askvoll (under 30 mo.h.) har i hovudsak marine av- setningar i form av leire, ofte med torv eller myr over. Havet stod tidlegare 30 m høgare enn idag, og breslammet vart til tjukke leirlag på dei store strandflateområda.

Etter landheving vart desse leirslettene dekte av tory og utgjer no store flate jord- bruksområde (Aa 1985). Leira har vorte nytta i tegIverka på Helle og Vårdal heilt fram til våre dagar (Aarseth 1980). Over 30 m er det i hovudsak fjell i dagen med tunt morenedekke eller torvmyr.

GEOLOGISK OVERSIKTSKART OVER HYLLESTAD, ASKVOLL, FJALER OG SOLUND ^(HAFS) TEGNFORKLARING OEVONSKEBERGARTER

Kongiamerat og sandstein KAMBRO-SILURISKE BERGARTEP

Metagråvakke, glimmerskifer, kvartsskif er, kongtomerat.

Kvartsitt (Atley)

Ing

^{Grennstein og grennskif er}

PREKAmBRISKE BERGARTER Dalsf tornekket

Mangerittbske og enarnos -

kittiske Dergarter Hyl lestadkorrwieeset Kvartsskiler, granat-olimmer- skiter •L.kyanItt !seaurolit I.

amtibolitf, kalkstem V evrmo (ompiekset Arntiboiitt, banegneis, kvartsgtimmerskifer

'44:`1

ukvASKVOL

ASKVOL

23 sf,m.st.,0(aen OfkOt4—

.„ 1

•••••.

Holmedal Daystt0' 6e

DALE

Buelboroen

YTRE SULA

\

c.oc>

SOLUND

HARDBAKKE°,

0 2 4 6 6 10 12 14 km

Aliorcten

°..::HYLLESTAD—

:'°:•*

•

: ‘, H ,STA ,/,:•• 1 •

.1»

Målestokk

GULEN

\\

Eklogitt

JOSf elal Skomplekse nfigmatitt, granithsk gnets, tåndgneis

INSTRUSIVE BERGARTER

Met agaogro

Granit t, granoglioritt

GEOLOGISKESYMBOLER

Bergartsgrense

Skyvegrerse for

Dak fjorgdeket

Skyvegrense for

At VKv arrslf t

Skyvegrense f or grenns

og grennskif er

IStavtlorctornradet, skyoM

Fig. 3: Berggrunnsgeologisk kart over AskToll (Kommuneplan for Hyllestad 1986- 1996).

Lyncgheiane er det mest typiske vegetasjonssamfunnet langs kysten, i hovudsak prega av røsslyng Calluna vuktaris. 1 desse heiane er mange av dei typiske vestlands- plantene, det oseaniske floraelementet, representert. Purpurlvng Erica cinerea, fagerperikum Hv ericum .ulchrum, heifrvtle Luzula conLresta og heistarr Carex binervis er dei mest frostvare, men i markene ikring forek,jern også vestlandsvikke Vicia orobus, dvergsmyle Aira praecox oe tusenfrvd Bellis perennis (Skogen 1980).

Ei anna oseanisk plante, blåstjerne Scilla verna, er eit karaktertrekk for øyane ytst i Bulandet (fig. 4a). Den sjeldne planta er her eit vanleg innsla£t i kulturlandskapet (Aarrestad 1988). Kystmaure Galium saxatile, heiblafjor Polvata se ollifilia, kystmyrklegg Pedicularis sylvatica, smalkjernpe Plantaw lanceolata, knegras Sieelineia decumbens og bråtestarr Carex pilulifera er også kystartar, men har utbreiing også lengre inn i landet.

Låglandsmyrane er for det meste nokså nærings-

og artsfattige. Små

rikare flekkar finst, helst inntil strandsumpar eller der det sig

fram kalkrikt

vatn frå skjelsand eller mjuke bergartar. I Straumen ligg slike rike

strandenger m.a.

med innslag av havstarr Carex paleacea, fjørestarr Carex salina, grusstarr

Carex glareosa

og pøylestarr Carex mackenziei (fig. 4b) (Aarrestad 1988).

\\

j111

blåstjerne

havstarrgrusstarr fjørestarrpøylestarr

a)

b)

Eig. 4: Sjeldsynte planteslag i Askvoll kommune (Lid 1984).

Brurastakken på Herland har ein artssamansetnad som er sjeldan i

plantegeografisk

samanheng. Lyngheia har her eit stort innhald av reinrose Dryas octopetala.

Saman

med reinrose veks også ei anna kalkkrevjande plante, bergstarr Carex rupestris.

Innanfor same område er nemorale artar som kristtorn Ilex aquifolium og

sanikel

Sanicula euro aea representert samt dei hyperoseaniske plantene purpurlyng og hinnebregne Hvmeno hyllum wilsonii (Aarrestad 1988).

Skogyegetasjonen er sparsam i dei ytre kyststroka, men roLm Sorbus acuparia,

bjørk

Betula uhescens og einer Juni erus communis gror opp etterkvart som den intensive jordbruks-utnyttinga går attende. På klimatisk gunstige lokalitetar, helst lengre aust i

kommunen, førekjem edellauvskogsartar som alm Ulmus glabra, eik Quercus sp. og hassel Corylus avellana. I feltsjiktet er det vanleg med kusymre Primula vulgaris og vivendel Lonicera ericlymenum. Svartor Alnus glutinosa er vanIeg i sjøkanten,

eller

i tilknyting til elvar. Skog-vegetasjonen frå Flokenes til Markavatnet, langs Førde- fjorden, har høgt innslag av furu Pinus sp..

3. KULTURHISTORIE

3.1 FORHISTORIE

Fangst og veidemannskulturen var utbreidd på kysten i tilknyting til gode fangst- stadar. Den forhistoriske aktiviteten har vist seg å vere stor langs sunda i kystleia.

Det er difor truleg at også delar av Askvoll har vore busett sidan steinalderen

(Landoy 1981). Enkeltfunn av flintreiskapar (dolkar, blad og sigdar) og steinøksar frå steinalderen er gjort i Stongfjordområdet, Eidet og Olset. På Tviberg syner spor etter gryteuttak frå eit gamalt kleberbrot. Mindre helleristingsfelt ligg på Underset, Mjåset og Leirvåg, med teikningar av skip, solhjul og skålgroper frå bronsealder

(fig. 5).

Ei samling med bautasteinar og steinkross står på Vilnes, likeeins står det bautasteinar i Kleppenes og i Rivedal. Desse er truleg frå jarnalder/tidleg middelalder (Historisk Museum 1983).

0.•

Fig. 5: Bronsealdervogna i helleristningsfeltet på Stave- nes er ei "lett" tohjulsvogn med to hestar som trekk- kraft (Knagenhjelm 1980).

Kommunen er rikhaldig på fomminne som gravhaugar og gravrøyser. Dei fleste som er datert stammar frå jarnalder og vikingtid (Historisk Museum 1983). Ved starten av vikingtida (omlag frå 400 e. Kr.) kan ein rekne at gardsstrukturen i bygda er skipa.

Flest funn har områda Stavenes, Underset, Hegrenes, sørsida av Atløy - Askvoll området og Bakke og Kleppenes i Holmedal. Dei vestlegaste gravfunna frå vikingti- da er frå Alden (Historisk Museum 1983).

I Rivedal er det reist ei statue av ein av dei fyrste islandske landnåmsmennene;

Ingolfur Arnarson. Før dei to fosterbrorne flykta til Island i 872 var dei busette i • Rivedal (Fagerheim 1956).

3.2 SJØLEIA - DEN VIKTIGASTE KOMMUNIKASJONSÅRA

Sjoen og fjordane var den naturlege ferdslevegen på Vestlandet og bandt folk og bygder saman. Langs kysten var det mange alternative leier, og det var storleiken på

båten, vêret og reisemåten som avgjorde kva lei ein tok. Den mest brukte leia passerer mellom Alden og Tvibyrgje, medan den indre leia går via Askvoll gjennom Sauesundet og Granesundet.

Langs sjøleia vaks det fram handels- og gjestgjevarstadar både ytst på kysten og inn fjordane. Desse stadane vart lokaliserte til gode hamner og sentral tilkomst frå leia. I dag er mange av desse stadane å rekne som utkantar. Kremmarleiene var ein del av handelssystemet, og dreiv kjøp og sal. Gjestgjeveria dreiv losjiverksemd og var fyrst og fremst knytt til kommunikasjonssystemet.

I 1757 er Bulandet nemnt som kremmarleie, det vil seie kombinert kremmarhandel og gjestgjevarstad. Sauesund og Loftet (Holmedal) fungerte som gjestgjevarstadar (Munksgaard 1980). "Anna på Loftet" selde øl og brennevin (Bakke 1948). Saue- sundet på Atløy, er blant dei eldste gjestgjevarstadane i Sunnfjord, og i 1742 vart den sett på som "..u-omgiengeligfornøden for de rejsende til Wands..". I dag er bygningane på staden så og seie borte. På Kjempenes i Bulandet var det særleg vårsildefisket som var bakgrunn for opprettinga av kremmarleige og gjestgjevarstad.

Heller ikkje her er det mykje att etter det gamle miljøet.

Dei fleste fraktefartøya langs kysten var truleg helst små. Dei fleste gards- og fiskebruk hadde eigne jekter, og storparten av desse båtane vart bygde i Dalsfjorden og Førdefjorden (Førsund 1986). Ei godt bevart jekt frå denne tida er Holmedals- jekta, utstilt på Kystmus&t i Sogn og Fjordane, som reknast blant dei raskaste i fylket (fig. 6).

Fig. 6: Holmedalsjekta er ei lita jekt, 9,90 m lang, men ho sigla godt. Med god bør gjorde 1w mel- lom 9 og 10 knop. lekta vart truleg bygd av Sjur Vindheim kring 1800 (Førsund 1983).

•

4.

Utover 1800-talet vart det bygd fleire fyr-stasjonar. Fram til 1932 hadde Askvoll to busette fyr, Raudøen fyrstasjon i Vilnesfjorden (1891-1932) og Geita fyrstasjon i Buelandsfjorden (1897-)

(fig. 8,

side 22). Til 1957 budde ein familie på Geita, og dei heldt både sau og kyr (Oddekalv 1981). I dag bur ikkje folk på nokon av desse øyane.

3.3 SILDEFISKET

Midt på 1800-talet var det meir rørsle og aktivitet på kysten enn nokon gong tidlegare, og det var særleg det rike vintersildfisket som var årsak til dette. Fisket føregjekk i to hektiske veker i januar/februar, frå Selje i nord til Bulandet i sør. Det var særleg kring Kinn aktiviteten var sentrert. Bønder kom frå fjord- og dalstrok, jamvel like frå Lindesnes, på sildefiske. Nokre tok seg arbeid på båtar eller i land på saltebuer o.l. Det rike sildefisket sysselsette fjord- og dalbøndene i Sunnfjord og Nordfjord med tønneproduksjon. Fisket skapte trong for bygningsmateriale (m.a. til båtar), store mengder ved gjekk med til å huse dei tilreisande og det skapte auka trong for garn/nøter. Alt i alt tydde dette auka aktivitet og auka inntekter i Sunnfjord og Nordfjord (Førsund 1986).

I Bulandet føregjekk også eit aktivt vårsildefiske. Både bygdefolk og bønder fråindre- og ytre Dalsfjord kom for å delta på fisket. I hektiske periodar kunne der vere mange hundre personar. I fylgje Arentz (1785) spela sildefisket på 1700-talet ei sentral rolle for matforsyninga i Sunnfjord.

"Den store Indflydelse Fiskeriets Fordeel har over det ganske Søndfjord, endog i den private Huusholdning, den uomgænge- lige Nødvendighed, især Sildefiskeriet medfører for dette utilstrekkelige Kornaviende Fogderie, er større, end man lettelig skulde forestille sig. Det formaaer altid at berige Havmanden, underholde Fjordmanden, og understøtte Dalemanden, og det bliver en Sandhet at i ringe Sildaaringer behjælper Søndfjord sig med en trædie Deel mindre Korn enn elles"

(Arentz 1785).

3.4 GARDSDRIFTA

Kor viktig jordbruket var i ytre strok har variert med kor godt fisket var. Det var høve til næringsverksemd på land og sjø, og ein kunne legge vekt på det som til ei kvar tid lønte seg.

Dei aller fleste var knytte til gardsbruk, men den vekslande drifta kjem klart fram i skriftlege kjelder på 1800-talet der prestar, futar og amtmenn gjev uttrykk for at jordbruket er forsømt til fordel for fisket. Grunna fisket var mennene ofte vekke frå

garden, og kvinnene hadde ofte ansvaret for gardsdrifta (sjå kap. 5.2). Kystgardane var mange og små og jamnt over mindre enn lengre aust i kommunen. På fastlandet er det fleire område med vide og gode dyrkingsareal og jordbruket har alltid stått sterkt her. Ei tid var det smørfabrikk i Holmedal, og meieri både i Holmedal og Askvoll.

3.5 GRUVEDRIFT OG INDUSTRIVERKSEMD

Askvoll kommune, slik grensene er i dag, har vore eit distrikt med mange industri- verksemder av ymse slag. Det starta alt på midten av 1700-talet med gruvedrift. Frå slutten av 1800-talet og fram til i dag har fleire ulike verksemder heldt til i distriktet.

GRUVESAMFUNNET I GRIMELID

Opptaket til Grimelid Kobberverk vart underteikna i 1759, og eit lite gruvesamfunn vaks fram. Verket låg ulagleg til med tanke på drifta, for her var verken hamn eller veg. Malmen eller "Ertsen" var av god kvalitet, men måtte førast på jakter til smeltehytta i Førde. Den fyrste driftsperioden tok slutt 1785. I 1851 tok eit nytt selskap oppatt drifta. I denne perioden vart det også bygd smeltehytte i Grimelid og i tillegg til lokale arbeidstakarar kom det arbeidarar like frå Rørostraktene. Verket hadde eigen skule og fattigvesen og utsal av daglegvarer. Denne driftsperioden tok slutt i 1880-åra (Stang og Hovland 1981).

INDUSTRITRADISJONEN I HOLMEDAL

Få stadar i Sunnfjord har liknande industritradisjonar som Holmedal (Tyssen 1988).

Frå 1890 og utover var her tegIverk på Helle og Vårdal, ullvarefabrikk i Trolle- fossen, shoddyfabrikk, margarinfabrikk ("Flora") og brusfabrikk. I dag sysselset Helle Fabrikker A/S (knivproduksjon) og Klausen mekaniske verkstad mange av innbyggarane i området.

Dei to tegIverka er grunna dei høge skorsteinane enno godt synlege langs nordsida av Dalsfjorden. Både Helle og Vårdal hadde rike leirførekomstar og i 1890 då etterspumaden etter teglstein var stor vart verka oppstarta. Verksemda ved Helle heldt fram til 1976. Tre område merker seg ut for teglproduksjonen i Norge; nedre Glommaregionen, Rogaland og området kring Trondheimsfjorden. Dei to tegIverka på Helle og Vårdal er dei einaste meIlom Karmøy og Åndalsnes (Tyssen 1988).

FRÅ TORYKOL OG JOD TIL ALUMINIUM I STONGFJORDEN

I 1897 vart Stangsvatnet og Stan;:selva leigd for 99 år. Planen var å nytte den elektiske krafta til industriproduksjon m.a. av torykol og jod (Stang 1981). Fabrikk- lokale, to kaier, lagerhus og to bustadhus vart bygde. Torykol-produksjonen var lite lønsam, men jodfabrikken gjekk til 1910. Torv til produksjonen vart spadd på Fure, medan tareoske frå Nord-Norge vart nytta til framstilling av jod. Også folk frå øyane brende tare til denne produksjonen.

Stangfjordens Elektrokjemiske Fabrikker vart så oppkjøpt av British Aluminium Company Torykolfabrikk. 1 1908 tok aluminiumsproduksjonen i Stongfjorden til som den fyrste i Skandinavia. Verksemda var lita samnalikna med dei store aluminium-

Stongfjorden utan kraft-tilførsle utanfrå. I 1945 vart verksernda lagt ned. På slutten av 1960-talet slo Helle Fabrikker A/S seg saman med Stongfjord Stål, og sidan den tid har Helle Fabrikker A/S nytta lokala etter den tidlegare aluminiumverksemda.

HERMETIKKPRODUKSJONEN PÅ ATLØY OG I ASKVOLL

Den norske herrnetikkindustrien produserte sardiner i boks, med brisling og småsild (mussa) som råstoff. Der råstofftilgangen låg til rette for det, vart det ög laga andre hermetiske produkt som t.d. krabbe. Den fyrste krabbeverksemda i Askvoll vart starta opp i Sauesund i 1911, også som ein av dei fyrste krabbeverksemdene i landet (Førsund 1985). I 1922 vart Løkeland hermetikkfabrikk oppstarta på Herland, Atløy.

Også i Askvoll vart det lagt ned krabbe, men det var nedlegging av brisling og mussa som var hovud-produksjonen. Den fyrste verksemda her var Askevold Preserving Co., starta hausten 1919 (fig. 7). Ei ny verksemd, Askvoll Canning A/S tok over produksjonen etter at den andre verksemda brann ned. Hermetikkproduksjon føregår enno ved Løkeland hermetikkfabrikk på Atløy og ved Norway Foods i Askvoll.

_...„-...-..-... . . _ : 14....

__ .__

„...„ ____:::..,. ^..

,„.., _

... ..-... „..._. 5 .:,--J.-_-_ ..., ._

?_-.. _ . ,..,....„.._• ..,__..

_ .._ , ,. --

?7.-.:--- - --.----."--- -'--..-- - _ -. ^{,r- ,----} - =___---..--- - -=-----• - . -...- - .%

,,,--+-.:;"•

....,....,,C --=----&-'..„. ,,s.„...______

....,*_„--',"----

^.__:_y,.., _-----...--„,,-.--- •- -_-_•;_z_---. ---, ...--,.,_-----:--- - -'!.--,-...„,•: .-'----__ I.L__„- - • ...C...,„,.__...r-- ...„. _...,-,..-.7,___---;.-

?"'•-,,,1\---. ,_...);- -...--,-.-...-..,..:-....,...--....z-

- - , --,-4r.-..?--....=-•-"Iiii.i.-;-.44n'_-:=_...".:•=1":-.11::::7-i.:.•- - - .."';'""- - -•-'2!•5

Fig. 7: Kopi av gamalt bilete frå Askvoll, med hermetikkfahrikken, dampskipskaia 0,£;"dampen" (frå Førsund 1985).

...-,, ••='

- „-J-'17_...'"."!''-(..;"•.,' ,,, r",•:.-4. - ••---• •

- ^-. -

..,.,4- . --,.

-",..1' ..

..,-..,...-

"".,----...",d,:-.-,...;;;.:-,-.7-•:,..:-,...,,,,-

fr _

g;••

, • ..

- _.

^-_{_}^{- -•'' '}

..,,_.... ,

^k•-,

^{:, .t....} "...-

•

Fig. 8: I 1921 var fylgjande skrive om Geita; "Hele øen, hvoraf kun nogen små flekker oppdyrket, der f.t. angiver foder til nesten en ko" ( Oddekalv 1981).

Fig. 9: Det gamle tunet på Tveit er av uviss alder. I 1850 vart det bygd nye hus

på garden, men det vart då nytta materiale frå eldre bygningar. Alle husa hadde

4. PLANARBEID

4.1 VERNA OMRÅDE

Berre eitt område er verna etter naturvernlova i Askvoll kommune.

Plante- og fuglelivet på Moldvær med 14 holmar og skjer vart verna ved kongeleg resolusjon 27/2-1959. Moldvær har store gruntvassområde, strandenger og rosslyng- kledde holmar. Området har først og fremst verdi som hekkelokalitet for sjøfugl, men i stor grad også som n-ekk- og overvintringsområde for lommar, lappedukkarar, skarv og andre fuglar (EDNA 1989).

Fuglelivet ved statens fyr m.a. på Geita er freda (General-plan 1977).

4.2 NATURVERN OG FRILUFTSLIV

Fylkesmannen i Sogn og Fjordane ved Miljøvernavdelinga har utarbeidd eit EDB- basert register for on-tråde av naturverninteresse i fylket, EDNA (1989). Registeret bygger m.a. på registreringar i samband med verneplanar for våtmark, sjøfugl og edellauvskog og framtidige planar for myr og kvartærgeologi. Dessutan bygger registreringane på "Vernekatalogen" frå 1977 og registreringar i samband med Samla Plan for vassdrag og ulike registreringar/granskingar utført ved Universitetet,

Høgskular og andre. Registeret for Askvoll inneheld område med naturverninteresse som ein kjenner i dag, og gjev ikkje eit fullstendig oversyn.

Pr. 1989 er det registrert 84 objekt av naturverninteresse. Av desse er det flest sjøfuglområde og våtmarks- og myrområde. Kvartærgeologiske- og berggrunns- geologiske område er også godt representerte. Sørværet, Askvika, Smelvær, Mold- vær, Ryggsteinen, Håsteinen, Flatøy, Krokholmen, Raudøy, Skarholmen og Steie- halsen er rekna som internasjonale/nasjonale verneverdiar.

Miljøvernavdelina har også utarbeidd eit EDB-basert register for område av friluftsinteresse, FRIDA (1989). Re£Tisteret bygger m.a. på "Vernekataloizen" frå

1977, registreringar i samband med Friluftsnemnda, Samla Plan rapportar og generalplanar.

Pr. 1989 er det rezistrert 39 friluftsområde i Askvoll. I hovudsak er dette frilufts- interesser knytt til sjø (badeområde, båtutfart og fiskeplassar) og fjell (sommar- og vinterturar). Tvibent, Aralden, Sørværet, Heggøy - Raudøy, Vågane - Merkesvik, Flokenes, Moldvter, Smelvær, Ryggsteinen, Håsteinen, Stavenes, Loftheimsåsen og fjellområdet mellom Førde- og Dalsfjorden har regional verdi.

Fylkesdelplan for friluftsliv er utarbeidd i 1989 og har som hovudføremål å registre- re og kartfeste friluftsområde aV regional og nasjonal interesse i fylket. For Askvoll er Alden (båtutfart), Tvibyrgje (båtutfart, bading og sommartur) og Helleberget -

Fossedalen - Bleja (sommar- og vintertur, turorientering) vurdert som friluftsområde av regional verdi.

4.3

KULTURMINNE

Fornminne eldre enn 1536 er automatisk freda etter kulturminnelova. I tillegg til gravhaugar, bautasteinar, steinkross og helleristingsfelt er kyrkjebakken i Askvoll (gamal kulturplass) automatisk freda etter kulturminnelova

(Generalplan 1977).

På

Riksantikvarens fredingsliste (1988) er det oppført ein bygning for Askvoll kommune. Bygningen er ei bu, truleg frå sein middelalder. Bua utgjer fyrste etasje i eit ombygd hus på Ringstad.

På garden nedre Tveit i Holmedal ligg eit restaurert tun frå 1850 og tidlegare. Tunet er ikkje freda, men er likevel eit viktig kulturminne i bygda (fig. 9, side 22).

Tegiverka i Vårdal og Helle er av Tyssen (1988) vurdert som verneverdige industri- minne.

Både Holmedal-, Askvoll- og Vilneskyrkja er nemnde i Bjørgynjar Kalvskinn i 1320.

Den eldste kyrkja i kommunen er i dag Vilnes kyrkje som er bygd i 1674 etter at gamlekyrkja brann ned (fig. 10). Kyrkja er ein av dei få attverande gamle vestnorske tømmerkyrkjer, og er i tillegg i .r.todstand. Rett vest om kyrkja står tre bautasteinar. I Bulandet var også kyrkjehus, kalla Bue kapell. Truleg var det bygd i tida mellom 1400 og 1500. Kapellet vart rive i 1814 (Loftheim 1963).

n

•••.1•0«.

Fig. 10: "Vilnes kyrkje - låg og liten, utar brun og innar grå, bygd og bøtt i åra lange - hundre 3 der storm stod på" (Rogne 1974).

SEFRAK

er registrering av faste kulturminne frå nyare tid. Foremålet med denne registreringa er å skaffe ålment kulturhistorisk stoff av verdi for arbeidet med miljøbevaring og planlegging i kommunane. Det skal bg kunne nyttast av alle som søkjer kunnskap om den kulturhistoriske bakgrunnen i dei einskilde kommunane.

Arbeidet er konsentrert om hus og restar av hus bygde før 1900.

SEFRAK registreringar kom i gang i 1990. Delar av industrimiljøet i Stongfjorden vart då registrert.

4.4 KOMMUNEPLANAR

I samband med endring av kommunegrensene er ny kommuneplan for Askvoll under utarbeiding. Etter generalplan for perioden 1976 - 1987 er det utarbeidd kommune- delplanar for Værlandet, Herland, Askvoll, Stongfjorden og Flokenes/Vågane. Desse kommunedelplanane vil bli reviderte, i tillegg til kommunedelplan for Holmedal (Teknisk etat, Askvoll kommune).

Det er utarbeidd reiselivsplan for Askvoll kommune der aktuelle reiselivsmål er

kartlagde.

5. SÆRTREKK VED LANDSKAPET

5.1 FRÅ "DEN NORSKE HAVHESTEN" TIL BLÅFONN

Dei ytste øyane i Askvoll er skildra av Arentz (1785):

"Vildnæs øerne ere de sydligste Havøer i Søndfjord, beliggende i Kysten strax nordenfor Sulen, og strække sig omtrent i en Vest Sydvest ud fra Atløen.De fornemste blarzdtdisse ere efier deres Beliggende udefter mot Havet følgende: Tviberg med Hindøen, Alden, Værøen, Melvær og Bulandet, som er lzer det yderste og bestaar af en sær Samling for sig af en deel smaa øer, som nærmere blive at bemærke under Vildnæs Sogns besynderlige Forestilling".

Alden,

"en stor Steen-Klump",

stig mest loddrett opp av havet (481 moh) og er synleg meir enn 100 km til havs. Formasjonen liknar ein hest, og vert også i sjømannskrinsar kalla "den norske havhesten" (sjå framsida).

Værøy har blitt karakterisert som

"..høist merkverdig, ikke ved sin høide, men på grund av fjeldenes eiendommeligeformer, thi imellom de mange lave fjelde, der ligger uldsekker, rager op som en halvkule den store Værøhammer - begge så nøgne som om de netop skulde være dukket op av havet" (fig. 11)

(Schei 1980).

"Gabet på Dalsfjorden er oppfyldt med blinde Skjær, Fald og Fluer, af hvilke den Klasse eller Samling kaldet Søvær, en Miils Vej omtrent fra Bulandet i Sønden for Alden, er i haardt Vejr og stor Søgang ofte af betydelig Farlighed for Fjorde-Folket paa deres rejser til Havs i Bulandet".

Særeigent er også møtet mellom øyane og fastlandet :

"..Strøg kaldes Strømmen, som ender sig i en liden Pold under det smale Ejd, som sammenhinder Askevoldsholmen med det faste Land, og hvilken Pold kaldes Kylderen. Denne Strøm bestaaer i sig selv af en meget smal slangevis gaaende Aal fra Askevigen op til Kylderen, med en vidløftig Leergrund paa begge Sider, som i fuld Flod staaer saa dybt under Søen, at man med temmelig store Baade kan roe derover, men ligger ganske tør i falden Sø, efterladende sig alene den smale Aal at komme igjennem, som endog selv da tæt under Kylderen kan vades over"

(Arentz 1770).

Medan strandflata er romsleg lengst vest skifter landskapet karakter ved møtet med fastlandet. Inst i kommunen reiser Heileberget seg bratt frå fjorden opp i vel 700 m høgd og i 7 km lengde og dannar ein skarp kant mot Dalsfjorden

(fig 12).

Landska- pet toppar seg i massivet Bleja på 1305 moh, ein sandsteinkoloss utan særleg plantedekke. På nordsida av fjelltoppen ligg den einaste breen i distriktet, Blåfonn.

Dette fjellområdet mellom Dals- og Førdefjorden er kupert med mange små vatn og vassdrag. Geologisk sett er området interessant både nasjonalt og internasjonalt (FRIDA 1989).

Fig. 11: Øylandskapet på Værlandet er karakteristisk med dei to "bergkollane".

Bergartane konglomerat og sandstein er årsaka til den særeigne forma.

Fig. 12: Heilebeiget seu frå Vårdal. Flatene i framgrunnen er delar av

leirområdet der Vårdal tegIverk henta råsto a sine.

5.2 UTNYTTING AV VEGETASJONEN

Arentz (1785) skriv fylgjande om livnæringa i Sunnfjord:

"Havfolket, hvoraf nogle avle intet og andre lidet Korn, omtuske deres Fiskevarer enten i Bergen eller paa Lejrdals-Market. Men Fiskeriet er et periodisk Næringsmiddel, som til en 7id slaaer fortreffelig ind, og førend man veed Ord af, falder ganske af igjen. Var det af samme

Vished og Bestandighed som Quægavlingen, maatte Søndfjord blive et efter disse Steders Beskaffenhed baade folkerigt og formuende Landskab''.

"En hovedsyssel i Landbruget er Quægavlingen, med dertil hørende Høsamling.

Høvinden vedholder saalenge Høstvejret gjør det mueligt at faae Græs tørket Thi Slaaten er ikke afgjort med at afslaae den smule Børnark, som er hjemme paa Garden. Hos Mange udgjørs dette ikke deres halve Høsamling, men indhegnede Quier i Udmarker og Udslæuer i Fjeldene og Bjergene langs Strandsiderne maae skaffe dem den tilstrekkelige Forraad. Som et Tilstød og en Hjælp i Foringen brages vel ogsaa her Løv-Kjærret, og Bejte eller unge Riisquiste af Birk, Esp og videre, dog er Louing eller Løvkjærs Samling i Søndfiord langt fra ikke i rettskaffen almindelig Brug. . I Vaarknibe bruges til Bjergning for Quæget, inde til Lands Skav af Rogn, Esp, Alm og videre, samt Tælgroden, hvor den.findes, og ude ved Søkanten Tare og Lyng, hvilke endog Beboerne lcengstinde fra Fjordene udrejse etter"

(Arentz 1770).

Tilskotsfôr var vanleg nytta, avhengig av lokalt tilfang. I Askvoll var "oppskrifta"

fylgjande:

"Til kyrne bruka dei lzalm attåt høyet, medan hestane og sauene fekk herre godt høy. Stundom skov dei raun. Kyrne åt skavet, men sauene lika det ikkje.

Om hausten skov dei alltid ask. I knappe fårår samla dei ofte lyng til krøterfår onz våren. Dei skar den med sigd på torvøyane, og henta den i keiparbåt. Tare henta dei herre ein henda gong. Kyrne åt han, men ikkje sauene"

(Askevold 1895).

Lyng og tang og tare var særleg viktig som tilleggsfôr for dei ytre kystbruka.

Lyngslåtten føregjekk ofte på vårparten når det minka med fôret. Det var snakk om to typar lyng; Skjerelyng og rivelyng (Landøy pers. med.). Rivelyngen var stor og grov og vart nytta til ved (oppfyring). Skjerelyngen var finare og vart gjeve sauene.

Sankinga foregjekk med sigd eller ljå. På Værlandet, Atløya og Stavenesodden var det rikelez lyng. Tang og tare vart skore kvar vår. Denne vart slått med ljå, samla i båten og ført heim. Tanga vart kutta opp, blanda med litt mjøl og tilsett varmt vatn før blandinga vart gjeve kyme.

5.3 KYSTKULTURLANDSKAPET - "HAVOERNE"

Kystkulturlandskapet med lyngheiar og eit stort sett trelaust landskap er typisk for ytre delar av Askvoll kommune. Alle øyane og det ytre fastlandet hadde tidlegare eit slikt landskap. I dag er store delar av dette kulturlandskapet i ei attgroingsfase mot eit meir skodekkande landskap. Mange av dei små kyst/øybruka vert lagde ned, og bygde- og øysamfunn fråflytta m.a. grunna vanskeleg kommunikasjon og mangel på arbeid.

Kystkulturlandskapet i Askvoll er bygd opp av mange små og nokre store øyar

(fig.

13).

Dei største øyane er oppdyrka og busette, medan dei andre er blitt nytta som beiteøyar og er anten gras- eller lyngkledde. På mange av desse flate øyane står bygningane i silhuett mot hav og himmel og grunna dårleg lé er det i seinare tid planta barskog til vern mot vêr og vind. Bulandet, Værlandet, Smelvær, Heggøy, Hindøy og Aralden har eit tilnærma flatt øylandskap. Blant dei flate øyane markerer fjelløyane; Alden, Tvibygje og Atløya seg godt. På desse øyane har kulturlandskapet fleire innslag av kulturminne av stein. Steingardar er særleg utbreidd på Tvibyrgje og Vilnes - Gjerdvika på Atløy. Også på fastlandet; Underset - Mjåset og Størdal er steingardane tydelege i landskapet.

C)e

Fig. 13• Tettstaden Askvoll ligg på fastlandet, og har øyane Atløy i vest og Prestøy i sør. Denne skissa av AskToll er laga av B. Askevold om lag 1860.

Tidlegare budde mange husmenn eller strandsittarar langs strendene. Desse levde i hovudsak av fiske, og slapp pliktarbeid hos bonden av di gardane var så små. Få spor er i dag synlege etter denne livsforrna. I bukter og vikar med gode hamner har det vakse fram sjøbruksmiljø med naust og sjøbuer. Dei gamle handels- og gjest- gjevarstadane Kjempenes og Sauesund er det lite att av, medan andre miljø som Hamnen i Værlandet enno held særpreget sitt

(fig. 15,

side 31).

Lyng- og torvheiane er den mest typiske kulturrnarkstypen langs ytre kysten. Desse tek over der innmarka sluttar eller er konsentrerte til særskilde øyar. Det tydelege skiljet mellom innmark og lynghei er i dag meir utviska grunna oppskot av lauvskog og einer og ofte gran- eller furuplantingar. Store delar av heiane er lite utnytta og har mykje grov lyng.

Eit nytt innslag i kystkulturlandskapet er fiskeoppdrettsanlegga som i hovudsak er å finne lenst vest i kommunen.

5.4 FJORDKULTURLANDSKAPET

Fjordkulturlandskapet tek over om lag der fastlandet startar. Fjordkulturlandskapet skil seg frå kysten med ei skogsone mellom fjorden og fjellet. Langs Dalsfjorden, Stongfjorden og delar av Førdefjorden veks lauvskog, medan ytre del av Førde- fjorden har furuskog. Lauvskogen vart tidlegare nytta til brensel og som dyrefôr, men få spor etter fårhaustinga syner i dag. Mange stadar vert lauvskogliene planta til med gran. Tjørebrenning føregjekk i område med furuskog (Vie pers. med.), men dei fieste av tjøremilene er i dag borte.

FjordkulturIandskapet i Askvoll har høg variasjon både med tanke på topografi og storleik på bruka. I den ytre fjordsona ligg store vide jordbruksareal, dei fleste på myrgrunn. Olset og HelIeset er dei største områda der det ligg store og lettdrivne gardsbruk (fig. 14). Også lengre inn i kommunen; i Holmedal, Rivedal og Gjelsvik og Kvammen ligg flate vide gardar (fig. 16, side 31).

-

- /

-

,

---,-, - / ',,,,../%-5-•4

'

^%\i''

, _..- , ,;.i."fir,,, ,

.,,,1,,41

"/ /. L /

i/ //' -;,

,

,, ^y

I

, ,, , r

-.

I ,

--

•

- •.-

*...t .../''' „.,..--...42....,,,....:~,.,..

-..; ..,...7,s,..,.„...,...,. .. ..-..-;.,4 ...Z..-s.

.... ..._...,... .-."

CL k ^{(i0,)), -}

,r ,.

/). r.•_. `77:.-'

/

Pf -EEi11

Fig. 14: Austlegaste delen av Hellesetmyrane med Fristadfjellet i bak- grunnen. Også delar av dette partiet er i dag oppdyrka. Skisse av Jens Engeho 1951.

Mykje av arealet i fjordsona er også bratt og tungdrive, og enkelte stadar har busetnaden trekt seg opp i fjella. I den nord-sørgåande passasjen mellom Førde- fjorden og Dalsfjorden ligg to fjellgrender; Markane på nordsida og Fossedalen på sorsida. Mellom dei to fjellbygdene er det berre 4-5 km, og frå gamalt gjekk det ein vanleg ferdsle- og drifteveg her. Fossedalen er i dag.fråflytta. Også lengre vest td.

Fjella og Lia på Stavenesodden var det fjellgardar (fig. 17).

Fig."Den gråbrune stova enno står att, barka av v"erog vind, og øyde rår i kove og kott, det stilt er i fjøs og grind"

(Stang 1961). Fjellgarden Lia er teikna av Jørgen Stang.

Gardane i fjordsona var jamnt over større enn bruka lengst vest, og kring århundre- skiftet hadde mange bruk husmenn under seg. Husmennene fekk eit jordstykke gjerne i utkanten av garden og hadde årleg pliktarbeid hos bonden. Det kunne td.

vere ein dag i våronna, ein i slåtten og ein i komskurden (Askevold 1895). I seinare tid har mange av desse husmanns-plassane blitt utskifta som eigne bruk, eller tuftene og i blant stova står att som minne.

Stcling

har vore vanleg i fjellområda i fjordsona. Bruka hadde vanlegvis kvar sin

fjellstøl der dei hadde dyra om sommaren. Ingen av desse stølane er i dag i drift,

men mange av stølshusa vert nytta som fritidshus.

Fig. 15: 1 den tronge vågen, Hamna i Værlandet, har sjøbuer og naust skapt eit tett og intimt miljø.

Fig. 16: Steingardar og gardfjøs avgrensar og delar opp den vide engflata i

Gjelsvik.

6. TYPEOMRÅDE

1 denne delen vert 18 typeområde for eldre kulturlandskap i Askvoll skildra (fig. 18).

Utveljinga av typeområda er gjort ut frå ei meir omfattande registrering sommaren 1989, med hovudvekt på vegetasjonsøkologiske-, landskapsestetiske- og kulturhisto- riske verdiar. Det er også lagt vekt på å fange opp lokalitetar frå ulike delar av kommunen.

Med bakgrunn i vegetasjonsøkologi, landskapsestetikk og kulturhistorie er områda verdivurderte, og eigna bruk er føreslått. Enkle skjøtselstiltak er skisserte, men ved evt. restaureringstiltak trengs det ein utfyllande skjøtselsplan, særleg for dei heilskap- lege miljøa.

I. SANDØY TVIBYRGJE RAUDØY I IERLAND SMELVÆR VILNES

ASK VIKA - EIDSFJORDEN STØRDAL

STONG

MJÅSEI:0 I 1. GRIMEL1

IIÅLANDSSTOLEN RIVEDALSSTØLEN EIKENES STOREVIK 16, GJELSV1K FOSSEDAL KVAMMEN

lo

^1Skm

Fig. 18: Lokalisering av typeområda.

11 cr

-• 8

•

12 _17\