Bu bölümde ilk olarak Rose’un affektif sürecini ele alacağız. Rose’un duygulanımını tanımlama deneyimi görülmekteydi. Duygulanımlarına sıklıkla yer veriyor ve genellikle olumlu duygulanımlardan biri olan heyecanı ile
128
karşılaşıyordum. Bunun dışında yaşamının bir döneminde ardı sıra karşılaştığı babası ve görümcesinin ölümünün ardından duygulanımı duyulabilmekteydi. Bu duygulanımını şu sözleri ile yer vermişti: ‘’hastalık sürecinde gerekenleri yapamadık’’ Burada kaybın ardından yaşanan suçluluk duyabiliyordu.
Bu duygulanımlarını tanımlama hali ruhsal yaşamının canlılığına işaret ettiği düşünülmüştür. Çünkü yukarıda duygudurumunun yas haliyken süresinin değişikliği ile birlikte birden yas halinden çoşku haline geçmekteydi. Aynı zamanda duygulanımını dil ve beden aracılığı ile aktarmaktaydı. Hareketli ve dinamik hali yeniden görünür kılmaktaydı. Savunma düzeneklerini incelemeye geçelim.
İnkâr, iç ve dış uyaranların, ıstırap verici duyumların ve olguları inkâr eğilimi üzerinedir. Ancak onları inkâr ederek bu ıstıraptan kurtulabilmektedir. İnkâr, aynı zamanda günlük yaşamda kullanılan, unutmayı kolaylaştıran ve rahatlık sağlayan savunma düzeneklerinden biridir. (Fenichel, 1974) Seans süreci içerisinde de eşiyle yaşadığı problematiklerin karşısında: ‘’Biz artık birbirimize karışmıyoruz. Ben yatak odasında da yatmıyorum. Böyle daha iyi oluyor. Gerek yok zaten’’ diyerek ilişkisine yönelik arzusunu inkâr etmiştir. Bir başka örnek verecek olursak eğer babasının porno izlemesi ve uzun süren at yarışı alışkanlığını anlattıktan sonra ‘’ babam çok iyi biri ve dünya iyisi kimseye karışmaz’’ diyerek ıstırap veren olayın karşısında inkâr mekanizmasını kullanmıştır.
Bir diğer savunma olan özgeciliğe (alturizme) yer vereceğim.
Özgecilik (alturizm), Anna Freud’un (1936) yılında Benlik ve Savunma Mekanizmaları adlı kitabında ele aldığı bir savunmadır. Bu savunma bireyin dürtüsel tepilerinden başkaları yararına bir vazgeçiş doğrultusundadır. Rose’un alçakgönüllü ve fazla talepkar olmayan kişi izlenimi ve bunun tam karşıtında bir başkasına yardımda bulunması durmaktadır. Uzun süre boyunca kanserli çocuklarla, yardım dernekleriyle gönüllü olarak çalışması bu savunma mekanizmasını ele almamda önemli bir unsurdu. Bununla birlikte babasının, kayınpederinin ve görümcesinin hastalık sürecine birebir eşlik etmesi, insanların bunu ondan talep etmesi kendisini başkalarına adanmışlığında görülebilmektedir. Kendi yaşamını yaşamaktan ziyade başkalarınınkinde yaşadığı söylemek doğru olacaktır. Daha çık bir ifadeyle dürtüsel itkilerden başkasının yararına özveride
129
bulunup kendi isteklerinin bu vekil üzerinden gerçekleşmesini izlemek, gerçekten de insanın kendi katılmaya cesaret edemediği bir oyunu ilgi ve zevkle izlemesine benzer. (Freud, 2015) Kendi talepleriyle başkalarının taleplerinin arasında yaşanılan bağlantıya bakıldığında, bir başkasının talebinin geri çevrilmesi kendi dileğinin geri çevrilmesi olarak algılamaktaydı. Bu nedenle sıklıkla bana insanlara yardım etmenin öneminden bahsediyordu. Oysa kendisinin bir talebinin karşılanmama ihtimali karşısında yaşayacağı duygu tahammül edilemezdi. Bu nedenle daha çok yardım talebinde bulunan değil yardım eden konumunda olduğu söylenebilir mi?
Seans içerisinden bir örnek vermek gerekirse sağlık durumu nedeniyle iptal etmek zorunda kaldığım bir seansın ardından: ‘’ Elbette iptal etmeliyiz. Siz iyi olun yeter ki, size bir şey olmasın’’ diyerek ötekinin ihtiyacına işaret etmişti. Rose ile gerçekleştirdiğimiz seanslarda sıklıkla tekrarlanan bir savunma olarak özgecilik duyulmaktaydı. Bu savunmasını şu sözleri ile duyabilmek de mümkündü: ‘’ Bana zamanınızı harcıyorsunuz. Her hafta bir saat benimle seans yapıyorsunuz. Eminim ihtiyacı olan başkaları da vardır. Onların hakkını alıyormuşum gibi hissediyorum’’ Son bir örnek daha vermek gerekirse çalıştığı derneklerde kendisini maddi olarak zor duruma sokarak ihtiyaç sahiplerine yardım etmesi de yer verilebilir. Bir diğer kullandığı savunma mekanizması ise bastırmadır.
Bastırma, kabul edilemeyen dürtüsel istekler için kışkırtma ve cezalandırılmayı, ya da bu isteklerin basit imalarını temsil eden dürtülerin ya da dış olayların bilinçdışı olarak maksatlı unutulması ya da bilmezden gelinmesidir. Bu bilgilerin maksatlı olarak bilinçten çıkarılması, onların gerçek etkilerine engel olmak kadar, bunları hissetmekten duyulacak ıstıraptan kaçınmayı amaçlar. (Fenichel, 1974, s.136) Rose’un sürecinde tekrarlanan cinsel istismar olaylarında, yaşanılanları olduğu gibi anımsamakta fakat cinsel istismarlar arasındaki ilişkiyi, anlamlarını ve duygularını bastırmaktadır. Son olarak patronunun uyguladığı cinsel istismar daha önceki bastırılan babasının istismarını yeniden ortaya çıkarmış ve çatışma yaratmıştır. Oysa bastırılan, kabul edilemeyen babasının durumuna karşın yokmuş gibi davranmaktaydı. Bu bastırılan olaylar özellikle babasının cinsel istismarı ardı sıra dile döküldüğünde bedeninde oluşan bazı
130
belirtiler bastırmanın yeniden okunmasını sağlamıştı. Bu belirtileri beden ile ilişkisinde ele alacağım.
9.4.3. Bedeni ile Kurduğu İlişki
‘’Her olgunun bedensel bir yankısı ve bedensel her hissedişin ruhsal dünyada bir karşılığı vardır’’ (Parman, 2008, s. 133) Bu doğrultuda Rose’un bedeni ile kurduğu ilişki üzerinden ruhsal dünyasındaki karşılığını inceleyeceğiz. Beden ile ilişkisi incelendiğinde ilk olarak karşımıza öz bakımına olan yatırımı çıkmaktadır. Bir başka deyişle fiziksel görünüşüne ve giyimine özen gösteren bir kadın vardı karşımda.
Bedensel bir zemin üzerine temellenen alopesi areata hastalığı olduğu dönemde dermatolojik tedavi görmeye başlamıştı. Bu tedavi hastalığına yanıt vermiş ve terapiye geldiğinde iyileşme sürecindeydi. Dermatolojik rahatsızlığı olduğu dönemde psikolojik destek almamıştı. Onu terapiye getiren olgu eşi ile yaşadığı problematikler üzerineydi. Somatik belirtilerinden ziyade ilişki problematiği terapi talebinin oluşmasını sağlamıştı. Oysa bedeni ile kurduğu ilişkiye baktığımızda terapiye getirdiği yaşam olayları(istismar ve yas) önemli bir noktada durmaktaydı. Dolayısıyla seanslar devam ettiği süre içerisinde getirdiği yaşam olaylarına eşlik eden somatik yanıtlarını da bedeni ile kurduğu ilişki üzerinden ele alacağım.
Babası tarafından uzun yıllar boyunca devam eden cinsel istismar olayından bahsettikten sonra bedeni daha fazla konuşmaya (ayaklarının tutmaması, uyuşma vb.) başlamıştı. Bu somatik belirti ardından yaşam olayının kendisinde uyandırdığı düşünceler şu şekildeydi: ‘’ Hayat gerçekten zor. O zorluk içerisinde giderken arkamıza attığımız şeyleri de görmeye başladım. Herhalde o yıllar içinde birikmesi, söylenmemesi, kimseyle konuşulmaması sanıyorum fiziksel olarak etkileri varmış’’ Ortaya çıkan bedensel belirtilerin – kendisini yabancılaştıran bir biçimde- mesajlarını yorumlamaya çalıştığını görmekteyiz. Dolayısıyla bu yaşam olayında beden bir düşüncenin oluşumunda önemli bir araç haline gelmesini sağlamıştı.
131
Ruhsal işleyişin, bedenin hikâyesinin içinde nasıl yankılandığını görebilmek mümkündür. Böylelikle insana özgü olan bedenselliğin içinde kök salan düşünce karşımıza çıkmaktadır. Burada ruhsal gelişim bir yanıyla somatik belirti içerisinde ketlenerek, hastalık aracılığı ile biyolojik olana bağlı kalmıştır. Somatik bu şekilde var olduğu durumda, ruhsal olan var olamamaktadır. Bir diğer taraftan beden gerçeği üzerinden yaşadığı saç dökülmeleri, semptomun yer değiştirmesi ile beden metaforu üzerinden uyuşma, yürüyememe vb. simgesel bir yerden de semptomun ifade edilişi olarak düşünülebilir mi?
9.4.4. Semptomu İle Kurduğu İlişki
Kişisel tarihi ve semptom öyküsüne yeniden bakıldığında Rose, dermatolojik semptomu ile görümcesinin vefatı arasında bir ilişki kurmuştu. Ona göre bu dermatolojik semptom olan AA onun yas sürecine verdiği bedensel bir yanıttı. Seanslar devam ederken patronu tarafından aynı döneme denk gelen cinsel istismarın bu dermatolojik semptomdaki yeri sorgulanmaya başladı.
Alopesi areata belirtisinin ilk ortaya çıktığı döneme denk gelen olaylara bakıldığında görümcesini kanser hastalığı nedeniyle kaybetmesini ve patronu tarafından cinsel istismara uğradığı bir dönemi görmekteyiz. Rose’un ardı sıra yaşadığı bu her iki olayında da yeniden babasına işaret eden bir unsur olduğunu düşünebilir miyiz? Kendisi görümcesinin ölümü ile babasının yasına, patronunun cinsel istismarı ile babasının istismarına dolayısıyla babasına yönelik var olan çatışmasına yeniden işaret ettiğini düşünmüştüm. Bu çatışmalı bağlam içerisinde de saçlarını kaybetmeye başlamıştı. Sanki geride kalan her ne varsa yeniden ıstıraba dönüşmüştü. Fakat bu ıstırap karşısında zihinsel süreçlerle ve dille ifade edilemeyen duygulanımların bedensel bir yola saptığını görmekteyiz.
Bir diğer somatik yanıtı ise 28 sene boyunca babasının cinsel istismarı, ev içerisinde dille ifade edilmemesi gereken bir yasa olarak ortaya konulmuştur. Bu yasa da konuşulmayan ama var olmaya devam eden bir konumdadır. Kapının eşiğine bıraktığı söylemin ardından danışanın seansta yasayı aşarak dil ile ifade etmesinin ardından yukarı daha önce ele aldığım somatik yanıtı vardı. Somatik yanıtı hatırlamak gerekirse: ‘’İnanılmaz vücudum uyuştu.. Her tarafımda uyuşma oldu. Anlattım kalkarken zorlandım yürüyemedim. Seanstan çıktıktan sonra böyle
132
inanılmaz ayaklarımın üstüne basamadım. Elim ayağım boşaldı. 20 dakika kadar toplayamadım. Özellikle bacaklarım kollarım bir rahatlama ile birlikte kendimi toparlayıp yürüyememe gibi bir şey oldu. İlk kez böyle oldu’’ Burada duygulanımın engellenmiş olmasıyla birlikte gerilimin arttığı ve bu doğrultuda da ortaya çıkan uyarımın bedensel yollarla boşalmaya başladığını görmekteyiz. Bedenselleştirme, duygulanımı boşaltmada bir hareket noktası görevi görmektedir. Bu doğrultuda AA hastalığını da babasına yönelik duygulanımını boşaltmada bir başlangıç olduğunu söyleyebilir miyiz?
Alopesi areata hastalığının başladığı ve tedavi olduğu süreçten bahsederken sanki bir başkasının hastalığından bahsediyordu. Onun dermatolojik hastalığı karşısında kayıtsız kalmasını duyabiliyorduk: ‘’ O dönemde saç dökülmelerine takılmadım. İnsanlar neler yaşıyor diye düşündüm’’ La belle indifference (güzel aldırmazlık) hatırlamaktayım. Somatik belirtisine yönelik bir kaygısının olmadığını duymaktayım.
Semptom öyküsüne bakıldığında sekonder kazancı duyulabilmekteydi. Semptomatik durum üzerinden zevklenme sekonder kazanç olarak iki şekilde yaşanmaktadır: (1) birincil narsisizm; (2) Ötekinin bakışı. Dermatolojik problematiği iyileşmiş olmasına rağmen AA hastalarının oluşturduğu sosyal platformlarda olmaya devam etmektedir. Ötekinin yardım talebi oluşması ve bu oluşum karşısında yardım talep edilen kişi olması, bir başka deyişle birincil narsisizme gönderme yaptığını düşündürmüştü. Bir diğer durum ise ötekinin bakışı üzerinden sekonder kazancıdır. Saç bir yanıyla bakışın yöneldiği bir nesnedir. Saçın olmaması ise Ötekinin bakışını daha çok dikkat çekmektedir. Rose’un kapanmayı tercih etmemesi ve çeşitli renkli bandanalar kullanması ise bakışı daha fazla kendi bedenine odaklamasına neden olduğu söylenebilir mi? Bu oluşan sorunun cevabını Rose’un: ‘’Saçın kel olduğunda bakılıyorsun. İnsanların gözüne batıyor’’ sözleri ile semptom üzerinden zevklendiği yanıtını verebilir miyiz?