Yönetsel kontrol; işlemlerin, işletme üst yönetiminin belirlediği hedefler doğrultusunda etkin ve verimli bir şekilde yürütülmesine yönelik, yönetim politikalarına bağlılığı
109Argun DOĞAN, Başak Ataman AKGÜL; İç Denetim Türk İşletmelerinde Uygulanmasına İlişkin Bir Anket Çalışması, İstanbul: Türkmen Kitabevi, 1998, s.10.
110Hasan KAVAL; Muhasebe Denetimi, a.g.e., s.128.
111Münevver YILANCI; İç Denetim Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi İşletmesi Üzerine Bir Araştırma, Eskişehir: Osmangazi Üniversitesi Yayınları, No: 086, 2003, s.34.
arttıran ve mali olaylar ve muhasebe kayıtlarıyla direkt ilişkisi bulunmayan yöntemlerdir.112
Yönetim politikasına uyumu özendiren ve faaliyetlerin verimliğini iyileştirmeyi hedef alan iç kontroller yönetsel kontrol olarak tanımlanır. İşletme yönetiminin temel amacı dönem kârını en yüksek tutara ulaştırmaktır. Yönetim bu amaca ulaşabilmek için işletmede etkin bir iç kontrol sistemi kurup işletmelidir. İyi bir iç kontrol sistemi kurup işletmelidir. İyi bir iç kontrol sisteminin kurulup işletilmesinde işletme yönetiminin sağlamayı umduğu amaçlar başlıca dört grupta toplanır:
a) Güvenilir bilgi sağlanması: Faaliyetlerin etkin ve verimli bir biçimde yürütülmesi için yönetimin zamanında sağlanmış güvenilir bilgilere ihtiyacı vardır. İşletme kararlarının alınmasında değişik türde geçerli bilginin toplanması zorunludur. Örneğin;
bir ürünün fiyatlandırılması kararının alınmasında o ürünün üretim maliyeti ile ilgili bilgilere gereksinim vardır. Özel bir siparişin kabul edilip edilmemesi, bir makinenin satın alınması veya kiralanması seçenekleri arasında bir seçimin yapılması, geçerli ve tutarlı bilgilere gereksinme gösterir. Etkin bir iç kontrol sisteminin bulunduğu işletmelerde bu bilgiler daha az maliyetle, zamanında ve güvenilir bir biçimde sağlanır.113
b) İşletme varlıklarının ve kayıtların korunması: Bir işletmenin fiziki varlıkları her zaman için çalınabilir, kaybolabilir, amacı dışında kullanılabilir; ya da bu varlıklara istenmeyerek zarar verilebilir. Bu gibi durumların önlenmesi ve varlıkların korunması için uygun kontrollere gerek vardır. Aynı endişeler fiziki olmayan alacaklar, önemli belge ve kayıtlar (örneğin; yevmiye defterleri, büyük defter, yardımcı defterler…) gibi varlıklar için de geçerlidir. Özellikle bilgisayarlardan yararlanılmaya başlandığından beri belirli varlıkların ve kayıtların korunması daha da önem kazanmıştır. İşletmede etkin bir iç kontrol sistemini olması bu tür korumaların gerçekleştirilmesine önemli ölçüde yardımcı olur.
c) Verimliliğin arttırılması: Faaliyetlerin her kademesinde fire ve artıkların azaltılmasını sağlamak, çabaların gereksiz yere tekrarlanmalarını, kaynakların verimsiz
112Çağrı KÖROĞLU, Tuğba UÇMA; “İşletmelerdeki İç Kontrol Sisteminin Etkinliği ve Dış Denetimdeki Önemi”, Mevzuat Dergisi, Yıl:8, Sayı:103, Temmuz, 2006
113Ersin GÜREDİN ; Denetim, 10. Basım, İstanbul, Beta Yayınları, 2000, s.168.
ve etkin olmayan bir biçimde kullanılmalarını önlemek, kısaca faaliyetlerin verimliliğini arttırmak için her işletmede uygun kontrol önlemleri olmalı ve işletilmelidir.
d) Belirlenmiş politikalara bağlılığı özendirme: Örgütün temel amaçları ve bu amaçlara varmak için izlenecek politika işletme yönetimi tarafından belirlenir.
Saptanmış amaçlara ulaşabilmesi için işletmede çalışanlar bir amaç birliği içinde hareket ederek, kendilerine verilen yazılı ve yazısız kurallara ve politikalara uygun davranmalıdır. İşletmede var olan bir iç kontrol sistemi çalışanların belirlenmiş politika ve kurallara uygun davrandıklarının araştırılmasında önemli bir araçtır.
Bağımsız denetçinin temel amacı yönetimin hazırlayıp sunduğu finansal tabloların genel kabul görmüş muhasebe ilkeleri doğrultusunda hazırlanmış olduğunu saptamaktır. Bu açıdan denetçi sadece iç kontrolün finansal tablolar üzerine yaptığı etki ile ilgilenir.
Yönetsel kontrolün finansal tabloların dürüstlüğüne yapacağı etki ile ilgilenen bağımsız denetçinin amacı işletme faaliyetlerinin verimliğini ölçmek değildir. Örneğin; işletme yönetimi bir sermaye bütçelemesi ile ilgili olarak çeşitli yatırım projelerini kârlılık indeksine göre sıralamaktadır. Bu işletmeyi denetleyen bağımsız denetçi gelecekteki sermaye projelerinin planlanması ile ilgilenmeyecektir; bu planlama doğrudan doğruya işletmenin kârını arttırma yönünde bir yönetsel faaliyettir ve bağımsız denetçinin görev alanı dışındadır.114
Finansal tablolar üzerine etki yapan yönetsel kontrollerin önemini belirtmek üzere şu örneği verelim. Özberk Şirketinin mali işler genel müdür yardımcısı bir banka ile uzun vadeli bir kredi anlaşması imzalamıştır. Anlaşmaya göre, işletme borcunu tam olarak geri ödeyinceye kadar yılda belirli bir tutarın üzerinde sermaye harcaması yapamayacaktır. Bu tutarın üzerine çıkılması halinde, kredi sözleşmesi kendiliğinden sona erecek ve borcun tamamı def’aten ödenecektir. İşletme bu kısıtlayıcı koşula aykırı davranışı izleyecek sorumlu bur kişili belirlenip görevlendirilmemiştir. Gerekli kontrolün yapılmamış olması nedeniyle, yıl içinde öngörülen tutarın üzerinde bir sermaye harcaması gerçekleştirilmiştir. Yılsonu denetiminde bağımsız denetçi durumu görmüş ve işletme yönetimini kredi anlaşmasının koşularına aykırı davranıldığı hususunda uyarmıştır. Böylece uzun vadeli önemli bir borç tutarı hemen ödenmesi gereken kısaca vadeli bir yükümlülüğe dönüşmüştür. Denetçi bu durumun yıllık faaliyet
114Ersin GÜREDİN; Denetim, 10. Basım, İstanbul, Beta Yayınları, 2000, s.168–169.
raporunda açıklanmasını sağlamıştır. Yıllık faaliyet raporunda yapılan açıklama işletmenin hisse senetlerinin piyasa fiyatını önemli ölçüde düşürmüştür. Bu işletme basit bir yönetsel kontrol sistemi bulunmuş olsa idi, ortakların çıkarları zedelenmemiş olurdu.115