Türkmen syýasy durmuşynyň bir umumy aýratynlygy bar. Bu iki presidentiň hem, Nyýazowyň we
Berdimuhamedowyň häkimliginde döwlet işgärlerini ýygy-ýygydan göýberen "düýpli kemçilikleri" sebäpli wezipelerinden boşadylmakdan ybaratdyr. Käwagt sorag edilýän wezipeli adam diňe işden boşadylman, eýsem wezipesinden hyýanatçylykly peýdalanmak we döwletiň serişdelerini ogurlamak bilen
baglanyşykly aýyplama bildirilip, olar tussag edilýärler we türmä basylýarlar.
Şeýle arassalaýyş çäresi diňe bir türkmen hökümetiniň düýbündäki haraplygy görkezmek bilen çäklenmän, eýsem “beýni ýuwuşlygy” hem döredýär, sebäbi bu wezipeli adamlar köplenç has ýaş we Sowet sistemasy döwrüniň ygtybarly bilimini almadyk we Nyýazow tarapyndan dargadylan we diňe Berdimuhamedow tarapyndan bölekleýin dikeldilen bilim ulgamynda önüp-ösenler bilen çalşylmaly bolýar.
Türkmenistanda garaşsyz kazyýetiň ýoklugy sebäpli 1 günäkärlenýän bu işgärleriň jenaýat edendiklerini tassyklamak mümkin däl. “Human Rights Watch”
guramasynyň habaryna görä, kazyýet işleriniň köpüsi syýasy sebäplere görä bolup biler, ýa-da “Amnesty International” guramasy muňa "adalatsyz sud işi" 2 diýip baha berýär. Şonuň üçin, Türkmenistanda kanunyň işlemeýändigini göz öňünde tutulsa, 3 aýyplamalara bütinleý toslanyp tapylan hökmünde baha berip bolar. Türkmen häkimiýetleri tarapyndan gozgalan aýyplamalar dogry bolsa, bu ýagdaý resmileri jezasyz döwlet emläklerini ogurlaýan korrupsiýa batan hökümeti görkezýär.
Bu ýagdaýa üçünji düşündiriş hem bar: türkmen resmileri tarapyndan döwlet gaznalarynyň ogurlanmagy adaty bir zat, prezidentiň edarasyna çenli serişdeleri toplaýan ulgamyň bir bölegi bolup durýar.
Aýyplamalar diňe prezidentiň maksadyna laýyk bolan halatynda gozgalýar: häkimligine abanýan howpy aýyrmak ýa-da wezipeli adamlary özleri üçin aşa köp ogurlyk edenligi ýa-da öndürijiligi pes bolanlygy üçin jezalandyrmak üçin amal edilýär. “Freedom House” muny şeýle suratlandyrýar: “Döwlet we howpsuzlyk işgärlerine resmi wezipelerinde para almaga, bikanun girdeji edinmäge we kanunlary
https://www.state.gov/reports/2019-country-reports-on-human-rights-practices/turkmenistan/, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda girildi.
1
https://www.hrw.org/news/2009/03/12/letter-president-gurbanguly-berdymukhamedov-regarding-human-rights-concerns, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda
2
girildi.Bularyň arasyndaÝolly Gurbanmuradow (häzirki wagtda ölen), Gaýçnazar Täçnazarow we Güýçmyrat Esenow bar.
https://www.amnesty.org/download/Documents/48000/eur610012009en.pdf, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda girildi. Bularyň arasynda Boris we Konstantin
3
Şyhmyradow we Batyr Berdiýew ýaly döwlet agdarlyşyk synanyşygy diýilýän bilen baglanyşykly iş kesilenleriň hemmesi bar.
TUSSAG EDILEN OZALKY HÖKÜMET RESMILERINIŇ TELEWIDENIÝEDE GÖKEZILIŞI
bozmaga rugsat berilýär, höweslendirilýär we käwagt mejbur edilýär. Bu maksada gulluk etmegi bes eden ýagdaýlarynda, goldawdan çykan ýa-da häzirki ýagdaýa garşy çykan pursatlarynda korrupsiýa aýyplamalary bilen olara tussag edilmek howpy abanýar. " 4
Jenaýatlaryň hakyky, toslanyp tapylan ýa-da ikisiniň hem garyşyk bolmagy her bir işde dürli-dürli bolup biler. Bir ünsi çekýän zat, käbir wezipelerde işgärler ýygy-ýygydan işden boşadylýar, bu ýagdaý wezipeden boşadylmakda we azatlykdan mahrum edilmekde ulanylýan düşündirilişe, ýagny olaryň wezipede bikanun baýamagy üçin has uly mümkinçilikleriniň bolandygy, şeýle hem prezidentiň ýa-da onuň maşgala agzalarynyň adyndan korrupsiýa goşulan adamlary prezidentiň aradan aýyrmak islegi bilen bagly bolup durýar.
Mysal üçin, Türkmenistan garaşsyzlygyny alansoň, ýurduň Merkezi Bankynyň başlygy wezipesinde jemi on bir adam bardy : olaryň ikinjisi, Hudaýberdi Orazow (bu wezipäni 1993-1999-njy ýyllar aralygynda 5 eýeläpdi) ýurtdan gaçyp, bosgunlykdaky syýasy oppozisiýa goşuldy. Olaryň nobatdaky üçüsi korrupsiýa aýyplamalary bilen tussag edildi, olaryň birinjisi Seýtbaý Gandymowiç Gandymow 1999-2002-nji ýyllar aralygynda bu wezipäni eýeläpdi. Gandymow garyndaşlary üçin ýer we döwlet eýeçiligindäki gymmatly kagyzlary bikanun almakda, şeýle hem daşary ýurtlarda ýerleşýän oppozisiýa agzalary bilen aragatnaşyk saklamakda aýyplandy – bu belki-de işinden aýrylmagynyň we soň tussag edilmeginiň asyl sebäbi bolup biler. Tussag edilenden soň, ol döwlet baýlyklaryny ogurlamakda aýyplandy, prezident Nyýazow soň Gandymowyň BAE-de “ummasyz köp mukdarda pul” gizländigini we Milli howpsuzlyk komitetiniň şol wagtky başlygy Muhammet Nazarow bilen “jenaýat dildüwşügi” gurnandygyny we oňa bikanun ýagdaýda 1 million dollar berendigini aýtdy. Soňra Gandymow 20 ýyl azatlykdan mahrum edildi.
Gandymowyň 2003-nji, 2004-nji ýa-da 2011-nji ýylda türmede ölendigi barada habarlar gelip gowuşdy, ýöne başga bir çeşme 2013-nji ýylyň dekabrynda onuň diridigini aýdýar. 6
Merkezi bankyň indiki başlygy 2002-nji ýylyň maý aýyndan oktýabr aýyna çenli işlän Ymamdurdy Gandymow (Seýtbaý bilen gatnaşygy ýok) boldy. 1-nji bapda aýdylyşy ýaly, ol Doýçe Bankda saklanýan türkmen döwlet hasaplaryndan 41 million dollary ogurlamakda aýyplanyp işinden boşadyldy we tussag edildi. Işden aýrylanda, Nyýazow telewideniýede görkezilen tomaşada aglaýan Gandymowa gaharlanyp, şeýle diýdi: “Ýaş oglan diýip, seni başlyklyga belledik ... Ilkinji günden başlap saňa duýduryş berdim:
“Ymamdurdy, seret, seresap bol, arassalamak üçin käbir çäreleri gör. Muňa derek sen ony has hapa ýere öwürdiň ... Näme üçin Frankfurtda pul amallaryny etdiň?" 7
https://freedomhouse.org/country/turkmenistan/nations-transit/2018, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda girildi.
4
Türkmen döwlet web sahypalarynda beýle sanawberilmeýär (https://en.wikipedia.org/wiki/Central_Bank_of_Turkmenistan, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda
5
girildi) Türkmen Merkezi Banky baradaky Wikipediýa makalasy gowy salgylanýar we 2021-nji ýylyň fewral aýyna çenli 13 ady görkezýär. Şeýle-de bolsa, ilkinji sanawda görkezilen Amandurdy Bordjakow diňe Türkmen Respublikasynyň Ofisiniň başlygydy, Türkmenistanyň Merkezi Banky kanuny taýdan döredilmändi.
1992-nji ýylyň maý / iýun aýlaryna çenli Nazar Saparow ilkinji başlyk boldy. Sahypada, şeýle hem, Nurberdi Baýramowyň türkmen döwlet metbugatynyň makalasyna salgylanyp, 2002-nji ýylyň sentýabr aýynda gysga möhletli wezipäni eýeländigi görkezilýär (Seret: http://www.turkmenistan.ru/en/node/1782, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda.)http://www.turkmenistan.ru/en/node/1782, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda girildi.
https://provetheyarealive.org/wp-content/uploads/2019/09/List-of-the-Disappeared-in-Turkmen-Prisons_Sept-2019_ENG.pdf, sahypa 41, 2021-nji ýylyň
6
17-nji martynda girildi.
https://www.globalwitness.org/documents/17837/its_a_gas.pdf, sahypa 19, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda girildi.
7
Şekersoltan Muhammedowa 2002-nji ýyldan 2005-nji ýylyň maý aýyna çenli Merkezi Bankyň başlygynyň wezipesini ýerine ýetirdi. Premýer-ministriň öňki orunbasary Ýolly Gurbanmyradow bilen "jenaýat dildüwşügi" sebäpli işinden boşadyldy we başga bir ýagdaýda Doýçe Bankynda saklanýan döwlet hasaplaryndan pul ogurlanmagy ýa-da hyýanatçylykly peýdalanylmagy bilen baglanyşykly aýyplanyp, 8 işden boşadyldy. Muhammedowa umumy bahasy 188 million dollar bolan karzy bikanun tassyklamakda aýyplandy. 9
Merkezi Bankyň indiki başlygy Jumanyýaz Annaorazow 2006-njy ýylyň maý aýynda Nyýazow tarapyndan işden boşadyldy we ýerine Geldimyrat Abylow geçdi we Nyýazow ölenden soň, 2008-nji ýylyň aprel aýyna çenli wezipesini ýerine ýetirdi. Soňra ol Berdimuhamedow tarapyndan "düýpli kemçilikler" sebäpli işinden boşadyldy. Berdimuhamedow soň wezipäni ynanyp biljek maşgala agzasyna, aýaly 10 Berdimuhamedowyň aýalynyň aýal dogany - Guwanç Gökleňowa ýüzlendi. Şeýle-de bolsa, Gökleňow wezipede bary-ýogy üç ýarym ýyl işledi we bank işgärleriniň telekeçilerden para alýandygy baradaky dawa bilen baglylykda Berdimuhamedow tarapyndan "düýpli kemçilikler" sebäpli işinden boşadyldy. 11 Gökleňow tussag edilmedi. Onuň ýerine 2014-nji ýylyň ýanwaryna çenli işden aýrylýança (ýene-de
"kemçilikler" sebäpli) Tuwakmämmet Japarow işledi we ýerine onuň orunbasary Goçmyrat Myradow geldi. Merdan Annadurdyýew 2017-nji ýylyň fewral aýynda işe başlady (şu döwürde bu wezipäni 12 13 eýelän dokuzynjy adam) we 2020-nji ýylyň oktýabr aýyna çenli bu wezipäni eýeledi, 2020-nji ýylyň 14 fewralynda oňa "berk käýinç" yglan hem edilendigine garamazdan işinde saklanyp bildi. 15
Sowet Soýuzy dargansoň KGB-niň esasynda döredilen Milli Howpsuzlyk Ministrliginiň baş wezipesi hem (2002-nji ýyldan başlap) çylşyrymly ýagdaýda boldy. "Azatlyk" radiosynyň habaryna görä, Nyýazowyň döwründe öňki dört başlyga iş kesilip, türme tussaglygyna höküm edildi: Daňatar Köpekow (1991-1992-nji ýyllar aralygynda işledi, sekiz ýyl azatlykdan mahrum edildi), Saparmyrat Seýidow (1992-1997, alty ýyl), Muhammet Nazarow (1997-2002) 20 ýa-da 25 ýyl azatlykdan mahrum edildi, ýokarda belläp geçişimiz ýaly, Merkezi Bankyň başlygy Seýitbaý Gandymow bilen dildüwşük etmekde günäkärlenýär we Poran Berdiýew (2002-nji ýylyň maý-sentýabr aýlary, 25 ýyl). Nazarow 2005-nji ýylda türmede aradan 16
https://www.globalwitness.org/documents/17837/its_a_gas.pdf, sahypa19, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda girildi.
8
https://www.rferl.org/a/1060909.html, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda girildi.
9
https://www.scoop.co.nz/stories/WL0804/S01592/cablegate-turkmenistan-president-tries-to-kick-start.htm, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda girildi.
10
http://www.turkmenistan.ru/en/articles/15104.html, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda girildi.
11
https://www.centralbanking.com/central-banking/news/2322550/turkmen-central-bank-chief-replaced-with-former-deputy, 2021-nji ýylyň 17-nji
12
martynda girildi.
http://www.turkmenistan.ru/en/articles/18220.html, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda girildi.
13
https://centralasia.news/7815-prezident-turkmenistana-poruchil-kardinalno-preobrazovat-jekonomiku.html, 2021-nji ýylyň 8-nji aprelinde girildi.
14
Web sahypa indi işjeň däl, ýöne web arhiwine girip bolýar,http://web.archive.org/web/20200216212939/http://tdh.gov.tm/news/en/
15
articles.aspx&article21446&cat26, web arhiwine 2021-nji ýylyň 26-njy martynda girildi.
https://www.rferl.org/a/turkmenistan_failing_political_culture/3547713.html, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda girildi.
16
çykdy, Berdiýew 2017-nji ýylda ýogaldy. Bu wezipä Berdmuhamedowyň dolandyrýan döwründe alty 17 18 adam bellendi; häzir ministr bolup 2021-nji ýylyň fewral aýyndan bäri Gurbanmyrat Annaew işleýär. 19 Nyýazowyň döwründe hatda prezidente ýakyn işgärlerem wezipelerinden boşadyldy. 1995-2006-njy ýyllar aralygynda Türkmenistanyň baş prokurory bolup işlän Gurbanbibi Atajanowa 2006-njy ýylda türmä basyldy, türkmen häkimiýetleriniň habar bermegine görä, ol bikanun emläk edinipdir, şol sanda 13 sany öý, kerpiç zawody, tüwi fabrigi, bäş awtoulag, üç traktor, buldozer, iki gurluşyk krany, 40 gektar ýer, 6 million dollardan gowrak pul we 2000-den gowrak mal. 20
Nyýazow tarapyndan tussag edilenleriň hataryna Türkmenistanyň ykdysady taýdan gülläp ösmegine bil baglaýan pudagynda Türkmenistanyň nebit we gaz baýlyklaryny dolandyrmak bilen meşgullanýan köp sanly işgär hem girýär. Bu şahslaryň biri 2005-nji ýylyň iýun aýynda işinden boşadylan we 99 million dollar möçberde döwlet puluny sarp etmekde günäli tapylan we 25 ýyl azatlykdan mahrum edilen Türkmenistanyň nebit-gaz söwda edarasynyň başlygy Ylýas
Çaryýewdir. 21
Resmileriň tussag edilmegi Berdimuhamedowyň döwründe hem dowam etdi. Ýaňy-ýakynda 2019-njy ýylyň ahyrynda birnäçe işgär ykdysady jenaýatda günäli tapyldy: söwda ministri Amandurdy Işanow 2019-njy ýylyň sentýabr aýynda işinden boşadylandan birnäçe gün soň korrupsiýa aýyplamasy bilen kesgitlenmedik türme tussaglygyna höküm edildi; 2009-2019-njy ýyllar 22 aralygynda içeri işler ministri bolan Isgender Mulikow para almakda we kezzaplykda aýyplanyp, oňa 20 ýyldan 25 ýyla çenli ýyl kesilendigi aýdylýar (onuň dükanlary we restoranlary öz içine 23 alýan biznesi konfiskasiýa edildi); Türkmenbaşydaky nebiti 24 gaýtadan işleýän zawodlaryň toplumynyň müdiri Ýazmyrat Muhammetmyradow, awiasiýa kerosini satyn alýan daşary ýurt kompaniýalaryndan para alandykda aýyplanyp, günäli tapyldy; 25 Prezidentiň howpsuzlyk gullugynyň başlygy Meýlis Nobatow telekeçilerden para almakda günäkär tapyldy. Nobatowyň emlägi,
https://provetheyarealive.org/the-disappeared/60-nazarov-mukhamet, 2021-nji ýylyň 26-njy martynda girildi. Bu, Nazarowyň 2004-nji ýylda ölen
17
bolmagynyň mümkindigini görkezýär, ýöne türkmen syýasy tussaglary bilen tanyş ikinji bir çeşme, öňki tussagyň sözlerine görä, 2005-nji ýylda aýrylypdyr.
https://rus.azattyq.org/a/28776901.html, 2021-nji ýylyň 26-njy martynda girildi.
18
https://france.tmembassy.gov.tm/fr/news/51570, https://en.wikipedia.org/wiki/Ministry_for_National_Security_(Turkmenistan), ikisi-de 2021-nji ýylyň 17-nji
19
martynda girildi.
https://www.rferl.org/a/qishloq-ovozi-turkmenistan-corruption-iron-lady-atajanova/28874935.html, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda girildi.
20
https://www.globalwitness.org/documents/17837/its_a_gas.pdf, p19, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda girildi.
21
https://www.rferl.org/a/turkmen-trade-minister-jailed/30166652.html, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda girildi.
22
https://eurasianet.org/turkmenistan-interior-minister-resurfaces-in-handcuffs, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda girildi.
23
https://www.rferl.org/a/turkmen-interior-minister-isgender-mulikov/30195163.html, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda girildi.
24
https://www.hronikatm.com/2019/09/corruption/, 2021-nji ýylyň 17-nji martynda girildi.
25