ÇİZİMLER, MAKETLER
“Bedii vasfı bulunmayan her nevi teknik ve ilmi mahiyette fotoğraf eserleriyle, her nevi haritalar, planlar, projeler, krokiler, resimler, coğrafya ve topoğrafyaya ait maket ve benzerleri, herçeşit mimarlık ve şehircilik tasarım ve projeleri, mimari
241 KUMMER, M., Das Urheberrechtlich schützbare Werk, Bern, 1968, s.138-139, AKTARAN EREL, s. 61.
242 ATEŞ, s.174.
75
maketler, endüstri, çevre ve sahne tasarım ve projeleri”, FSEK 2/3 maddesinde eser olarak sayılmış ve bu ürünlerin FSEK kapsamında korunacakları belirtilmiştir.
Kanun, anılan eserlerden sayılmak için belli şartlar öngörmüştür. Bunlar:
1- Bedii vasfı olmama,
2- İlmî veya teknik bir mahiyette olma, 3- Objektif ve sübjektif şartları haiz olma.
Maddede yer alan eserlerin muhtevasını açıklamak gerekmektedir.
Bedii vasfı bulunmayan fotoğraf eserleri, resimler ve krokiler, teknik veya ilmi bir konunun öğretilmesi, açıklanması veya sunulması için tespit edilmiş fikri ürünlerdir. Bu ürünlerin bedii vasfı bulunması durumunda bunlar ayrıca FSEK’in ilgili maddesi uyarınca güzel sanat eseri olarak da korunurlar.
Haritalar, somut ve hatta soyut ancak uzayda yeri her zaman belirlenebilecek nesne, olgu ve olayların genellikle düzlemsel olarak gösterilmesidir243. Haritalar yalnızca coğrafya biliminin alanına özgü ilmi ve teknik faaliyetleri değil, birçok başka alana dair bilgileri de ihtiva edebilirler, örneğin meteoroloji, denizcilik, genetik, siyaset ve sosyoloji gibi alanlarda harita faaliyetleri yapılabilir.
Anılan madde, 1901 tarihli Alman Telif Hakları Kanunu’ndan alınmıştır244. Mehaz kanun, “belirli bir bilimsel veya teknik konuyu yüzey ya da cisim halinde canlandırarak öğretmek yahut açıklamak” olarak nitelendirmektedir.
Hirş245, anılan fikri ürünleri, dönemin kanununa uygun olarak “musattahat (bir düzlemde sunulan) ve mücessemat (cisimleştirilmiş)” olarak tanımlamış, bunların Hakkı Telif Kanunu’na göre fikir ve edebiyat eseri olarak sayıldığını belirtmiştir. İlmi (teknik) veya bedii vasfı haiz olmayan ürünlerin fikri haklar kategorisi dışında kalacağını beyan etmiştir.
Arslanlı246, “öğretici bir maksat takip eden bütün şekiller himayeden istifade eder (…) lâkin merkezi sıklet mevzuda olmayıp müseccem veya musattah şeklin tahsis edildiği gayededir” demektedir.
243 ATEŞ, s. 191.
244 ARSLANLI, s. 20.
245 HİRŞ, s. 149.
246 ARSLANLI, s.19
76
Yarsuvat247, FSEK 2/3’ün bilimsel veya teknik alanda öğretici bir amaçla kullanılan bütün şekilleri kapsar nitelikte olduğunu belirtmekte ve öğretici bir amaç taşımayan fikri çalışma ürünlerinin (reklam, afiş, propaganda gibi) FSEK’in 2/3 maddesi uyarınca korunmalarının sebebi olmadığını savunmaktadır.
Erel, bu madde kapsamında değerlendirilecek eserlerde bedii vasfın bulunmaması gerekliliğini vurgulamış ve bu eserlerin estetik nitelik de ihtiva etmeleri durumunda bu eserlerin ayrıca güzel sanat eseri olarak da korunabileceklerini belirtmiştir. Mehaz kanunun ölçütünün, “belirli bir bilimsel veya teknik konuyu yüzey ya da cisim halinde canlandırarak öğretmek yahut açıklamak” olduğunu aktaran Erel, bu nedenle öğretici eser olarak değerlendirilemeyecek afiş, reklâm, ilan, propaganda afişleri, vakit geçirmek için tasarlanan çeşitli alet veya oyunlar gibi unsurların bu eser türünden sayılamayacağını savunmaktadır. Bu eserlerde aranan hususiyetin tespiti, yani bu eserin bağımsız bir çalışma ürünü mü yoksa taklit mi olduğunun anlaşılması zordur zira aynı alanda üretilen eserlerin benzerlikler yaratması muhakkaktır, örneğin bir bölgenin haritasının çizilmesi hususunda bu böyledir. Erel, bağımsız bir fikri çalışmanın varlığı tespit edilebildiği takdirde hususiyetin var olduğunun kabulü gerektiğini belirtmektedir.
Tekinalp248, bu eserlerin bedii vasıftan yoksun olmaları, teknik ve bilimsel bir içeriğe sahip olmaları ve öğretici, açıklayıcı, uygulamaya imkân sağlayıcı olmaları gerektiğini belirtmiştir.
Ateş, FSEK 2/3 maddesinde öngörülen eserlerin her birini ayrı ayrı tanımlarını yapmış, bunun sebebini ise “kanunda bu unsurların açıklamalarının yapılmamış olmasına” bağlamıştır249. Kanunun 2/3 maddesinde yer alan eserlerin fotoğraf, harita, plan, proje vs. gibi teknik ve ilmî unsurlar olduklarını ve tanımlarının açık olduğunu düşünmekteyiz.
Ateş, fotoğraf eserlerinin öğretici, açıklayıcı veya uygulamayı sağlayıcı nitelikte olmaları gerektiğini belirtmektedir. İlmi ve teknik gayesi bulunmayan fotoğraf ve resimlerin korunmayacağını belirtmektedir.
Haritalar hususunda ise haritacılığın çok geniş bir uygulama alanı olduğundan bahisle, haritaları nesne, olgu veya olayların genelde düzlemsel olarak gösterilmesi
247 YARSUVAT, s. 45-46.
248 TEKİNALP, s. 122-123.
249 ATEŞ, s. 190.
77
olarak tanımlamış ve kanunun “her nevi haritaların” korumaya alınacağına ilişkin hükmünü isabetli bulmuştur. Ateş, bu haritalardaki hususiyetin tespitinin ise çok zor olduğunu, bu nedenle Yargıtay’ın yerleşmiş içtihatlarına binaen250 bu hususun uzman bilirkişiler tarafından çözüme kavuşturulması gerektiğini belirtmiştir. “Plan”
kavramını “gelecekte yapılması düşünülen işlerin sıralaması” olarak nitelendiren Ateş,
“proje” kavramını ise “varılmak istenen sonuç, tasarı, plan” olarak tanımlamıştır. Plan ve projeler, bir bütünün çeşitli ögelerinin düzenlenişini şematik olarak gösteren çizimlerdir. Buna göre telefon, kanalizasyon, metro gibi şebekelerin düzenlemelerinin yer aldığı çizimler, şemalar, grafikler veya bunların bilgisayar üzerindeki üç boyutlu yansımaları FSEK 2/3 kapsamında eser olarak korunacaklardır.
Maketler bir dekorun, bir yapının, bir aletin ve benzeri bir şeyin görünüm ve oranlara bağlı kalınarak küçültülmüş numunesidir. Maketler ilmi ve teknik bir amaca yönelik yapılmış iseler, FSEK 2/3’e göre korunacaklardır.