Trafik kazalarına neden olan faktörler arasında en fazla ağırlığı olan veya en temel öğe insandır. İnsan faktörü, kazaların oluşmasında sürücü, yaya ve yolcu kusuru şeklinde görülebilen en büyük paya sahip faktördür (Sungur, Akdur ve Piyal, 2014: 114). İnsan faktörü içinde ise sürücünün hata oranı, yolcu ve yayaya göre çok daha fazladır. Trafik kazaları üzerinde karayolu ve motorlu taşıttan kaynaklanan faktörlerin etkisi ise çok düşüktür. Tüm faktörler içinde insan unsurunun oranı % 95 civarındadır. Bu nedenle de trafik kazalarının nedenlerini açıklamada araştırmacılar daha çok insan unsurunu ve sosyal faktörleri araştırmaya yönelmektedirler. Trafik kazalarının insan unsurundan kaynaklanan muhtemel nedenler şöyle sıralanabilir (Murat, 2010: 21):
Eğitim ve bilinç eksikliği,
Karşı karşıya kalınabilecek risklerin yeterince ve doğru algılanamaması, Uykusuzluk, yorgunluk ve dikkatsizlik,
Bedensel yetersizlik ve ruhi dengesizlik,
Trafik ve trafik kurallarına karşı ihmalkarlık, vurdumduymazlık ve konsantrasyon eksikliği.
Trafik kazalarına sebebiyet veren ana unsur olan insan faktörünün sürücü, yaya ve yolcu olmak üzere 3 bileşeni aşağıda daha detaylı bir şekilde irdelencektir.
29 Sürücü Hataları
Sürücü kusurlarına veya hatalarına yol davranışlar genellikle; aşırı hız, alkollü araç kullanımı, yorgun yola çıkma, kendine aşırı güven duyma, dikkatsiz davranma, sorumsuzca hareketlerde bulunma gösterilebilir (Karadayı, 2002: 1).
Ülkemizde 2006–2017 yılları arasındaki kazalarda insan, araç ve yol kusurlarına dair oranlar aşağıda Tablo 6’da verilmiştir.
Tablo 6: Trafik Kazalarının Meydana Gelmesindeki Kusur Oranları Yıl Sürücü Faktörü (%) Yolcu Faktörü (%) Yaya Faktörü (%) Araç Faktörü (%) Yol Faktörü (%) 2006 98,07 0,09 1,62 0,10 0,13 2007 98,03 0,09 1,64 0,14 0,11 2008 90,53 0,43 8,37 0,26 0,42 2009 89,60 0,41 9,09 0,29 0,61 2010 89,72 0,39 9,86 0,36 0,69 2011 90,20 0,39 8,51 0,30 0,60 2012 88,86 0,44 9,75 0,33 0,62 2013 88,69 0,42 8,99 0,85 1,05 2014 88,62 0,47 9,38 0,58 0,95 2015 89,30 0,43 8,80 0,55 0,91 2016 89,59 0,41 8,73 0,47 0,81 2017 89,87 0,37 8,48 0,52 0,70
Kaynak: Türkiye İstatistik Kurumu [TÜİK], 2018.
Tablo 6’da verilen yıllardaki değerlere bakıldığında sürücü, yolcu ve yaya olmak üzere insan faktörüne dair kusur payının her yıl %98’in üzerinde olduğu görülmektedir. Araç ve yol faktörlerindeki oranları ise yıllara göre artış göstermesine rağmen hiçbir yılda %2’yi aşmamakta %0,23 ile %1,9 arasında değişim göstermektedir. Ayrıca insan faktörü içinde de sürücü faktörünün giderek azalma eğiliminde olmasına rağmen yolcu ve yaya faktörü artış eğilimindedir.
Trafik kazalarının meydana gelmesindeki sürücü kusurları çok çeşitli olabilmektedir. Örneğin ülkemizde 2017 yılı trafik kazalarına yol açan sürücü kusurlarına ait bilgiler aşağıda Tablo 7’de verilmiştir.
30
Tablo 7: 2017 Yılı Ölümlü ve Yaralanmalı Trafik Kazalarına Yol Açan Sürücü Kusurları
Sürücü Kusurları
Yerleşim Yeri Yerleşim Dışı Toplam Kusur
Sayısı %
Kusur
Sayısı % Kusur Sayısı % Araç hızını yol, hava ve trafiğin
gerektirdiği şartlara uydurmamak 52.536 36,9 26.677 49,5 79.213 40,3 Kavşaklarda geçiş önceliğine uymamak 22.682 15,9 2.831 5,3 25.513 12,9 Manevraları düzenleyen genel şartlara
uymamak 8.308 5,8 8.355 15,5 16.663 8,5
Arkadan çarpmak 10.116 7,1 4.736 8,8 14.852 7,6
Doğrultu değiştirme (dönüş) kurallarına
uymamak 10.920 7,7 1.732 3,2 12.652 6,4
Kurallara uygun olarak park etmiş
araçlara çarpmak 5.706 4,0 320 0,6 6.026 3,1
Taşıt giremez trafik işareti bulunan
yerlere girmek 5.043 3,5 916 1,7 5.959 3,0
Trafik güvenliği ile ilgili diğer kurallara
uymamak 3.565 2,5 1.550 2,9 5.115 2,6
Kırmızı ışık veya görevlinin dur işaretine
uymamak 4.141 2,9 461 0,9 4.602 2,3
Alkollü olarak araç kullanmak 2.766 1,9 1.366 2,5 4.132 2,1
Şerit ihlali yapmak 2.173 1,5 756 1,4 2.929 1,5
Aşırı hızla araç kullanmak 1.475 1,0 1.181 2,2 2.656 1,4 Geçme yasağı olan yerlerden geçmek 877 0,6 362 0,7 1.239 0,6 Hatalı veya yasak olan yerlere park etmek 436 0,3 648 1,2 1.084 0,6 Yaya ve okul geçitlerinde yavaşlamamak,
yayalara geçiş hakkı vermemek 980 0,7 13 0,1 993 0,5 Yolcu indirme ve bindirme kurallarına
uymamak 553 0,4 22 0,1 575 0,3
Eksik, bozuk veya uygun olmayan araç
donanımıyla araç kullanmak 219 0,2 251 0,5 470 0,2
Bisiklet ve Motosikletleri kurallara
uymadan sürmek 426 0,3 19 0,1 445 0,2
Tehlikeli veya aşırı şekilde yükleme
yapmak 182 0,1 172 0,3 354 0,2
Kaza mahallinde durmamak, gerekli tedbirleri almamak ve yetkililere bildirmemek
205 0,1 121 0,2 326 0,2
Diğer 9.231 6,48 1.357 2,52 10.588 5,39
Toplam 142.540 100 53.846 100 196.386 100
31
Tablo 7’de sürücü kusurlarına bakıldığında en yüksek oranla araç hızının yol, hava ve trafiğin gerektirdiği şartlara uygun olmadığı görülmektedir. En yüksek orana sahip ikinci faktörün ise kavşaklarda geçiş önceliğine uyulmaması olduğu anlaşılmaktadır.
İran’da yapılmış benzer bir araştırmada, trafik kazalarının %90-95’inin insan faktöründen kaynaklandığı sonucuna varılmıştır. Araştırma sonuçlarına göre insan faktörü içinde; trafik kurallarını görmezden gelmenin, sürücüden kaynaklanan hataların, trafiğe yanlış bakış açısının, yorgunluk ve uykusuzluğun, uyuşturucu ve alkol kullanımının, karanlık saatlerde araba kullanmanın, gençlerin özellikle gecenin geç saatlerinde ve hafta sonu tatillerinde yaşıtları ile birlikte kuraldışı araba kullanımının etkili olduğu görülmüştür. Araştırmada ayrıca İran’da kaza kurbanlarının çoğunun 20–50 yaş grubunda bulunduğu ve çoğunlukla yaya oldukları belirtilmektedir (Bagherinabel, 2014: 9).
Yolcu Hataları
Yolcu hataları veya kusurları olarak; taşıta habersiz binmek ve inmek, taşıt içinde hareket etmek, taşıttan sarkmak, taşıtın dışında seyahat etmek, hareket halindeki taşıttan yere atlamak ve açık yük üzerinde seyahat etmek gibi hatalar sayılabilir (Öztürk, 2013: 47). Yolcu hatalarının temelinde yatan en büyük unsurun eğitim eksikliği olduğu söylenebilir. Maalesef bu konuda yapılan bilinçsizce davranışlar istenmeyen sonuçların ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Bu durumun oluşmasının önüne geçmek için toplumdaki bireylerin daha özenli davranması gerektiği gibi hatalı davranış içinde olan yolcuların da uyarılmaları oldukça önemlidir (Öztürk, 2013: 118).
Ülkemizde 2017 yılına dair ölümlü ve yaralanmalı trafik kazalarına yol açan yolcu kusurlarına ait bilgiler aşağıda Tablo 8’de verilmiştir.
32
Tablo 8: 2017 Yılı Ölümlü ve Yaralanmalı Trafik Kazalarına Etken Yolcu Kusurları
Yolcu Kusurları
Yerleşim Yeri Yerleşim Yeri Dışı Toplam Kusur Sayısı % Kusur Sayısı % Kusur Sayısı % Kask kullanmamak 88 16,39 50 18,12 138 16,97
Emniyet kemeri takmamak 67 12,48 68 24,64 135 16,61 Trafiği güçleştirecek şekilde yola bir
şey atmak-dökmek 18 3,35 29 10,51 47 5,78
Araçlara kontrolsüz şekilde inmek ve
binmek 32 5,96 7 2,54 39 4,80
Trafik güvenliği ile ilgili diğer
kurallara uymamak 15 2,79 24 8,70 39 4,80
Alkollü olarak seyahat etmek 8 1,49 11 3,99 19 2,34 Kaza mahallinde gerekli tedbirleri
almamak 0 0,00 4 1,45 4 0,49
Diğer 309 57,54 83 30,07 392 48,22
Toplam 537 100 276 100 813 100
Kaynak: Karayolları Genel Müdürlüğü [KGM], 2018: 9.
Tablo 8’de görüldüğü gibi belirtilen yolcu kusurları içinde kask kullanılmaması ve emniyet kemeri takılmaması en önemli paya sahip kusurlardır.
Yaya Hataları
Yaya hataları veya kusurları olarak; aniden yola çıkmak, yol ortasında yürümek, oturmak, oynamak, hareket halindeki araca asılmak veya binmek, sarhoş olarak yola çıkmak, kırmızı ışıkta geçmek, araçlara ilk geçiş hakkını vermemek olarak sıralanabilir (Öztürk, 2013: 47).
Yaya hatalarının meydana gelmesinde; yayaların rahat ve güvenli hareketini sağlayacak alt, üst ve yaya geçitlerinin yetersizliği, sinyalizasyonda yaya geçiş süresinin kısalığı, yayaların toplu taşıma sistemlerinden etkin yararlanamayışı, kaldırımların yetersiz genişlikte olması ve araçların kaldırımları park yeri olarak kullanmalarından dolayı yayaların can güvenliklerini tehlikeye atarak taşıt yolundan yürümeleri önemli faktörlerdir. Kent merkezindeki işlevsel alanların yanlış konumlandırılmaları sonucu yayaların yürüme süresinin artması ve taşıta yönelmesi
33
gibi birçok kentsel sorun da yaya hatalarının oranının artmasına neden olabilmektedir (Öztürk, 2013: 123). Bu anlamıyla örneğin ülkemizde 2016 yılına dair ölümlü ve yaralanmalı trafik kazalarına yol açan yaya kusurlarına ait bilgiler aşağıda Tablo 9’da verilmiştir.
Tablo 9: 2017 Yılı Ölümlü ve Yaralanmalı Trafik Kazalarına Etken Yaya Kusurları
Yaya Kusurları
Yerleşim Yeri Yerleşim Yeri Dışı Toplam Kusur Sayısı % Kusur Sayısı % Kusur Sayısı % Geçit ve kavşakların bulunmadığı
yerlerde geçme kurallarına uymamak
7.492 43,27 285 33,81 7.777 42,83
Taşıt yolu üzerinde trafiği tehlikeye
düşürücü hareketlerde bulunmak 2.864 16,54 113 13,40 2.977 16,40 Trafik ışık ve işaretlerine uymamak 2.443 14,11 35 4,15 2.478 13,65 Karşıdan karşıya geçişlerde trafik
kurallarına uymamak 1.448 8,36 75 8,90 1.523 8,39
Taşıt yoluna girmek 1.069 6,17 164 19,45 1.233 6,79 Taşıt yolunda sol kenardan
gitmemek 277 1,60 51 6,05 328 1,81
Gece ve gündüz görüşün az olduğu hallerde çarpmayı önleyici tedbirler almamak
260 1,50 31 3,68 291 1,60
Trafik güvenliği ile ilgili diğer
kurallara uymamak 32 0,02 1 0,12 33 0,18
Kaza mahallinde gerekli tedbirleri
almamak 30 0,17 0 0,00 30 0,17
Trafiği güçleştirecek şekilde yola bir
şey atmak-dökmek 9 0,05 0 0,00 9 0,05
Alkollü yola çıkmak 0 0,00 3 0,36 3 0,02
Diğer 1.389 8,02 85 10,08 1.474 8,12
Toplam 17.313 100 843 100 18.156 100
34
Tablo 9’da görüldüğü gibi ölümlü ve yaralanmalı trafik kazalarına yol açan yaya kusurları içinde, geçit ve kavşakların bulunmadığı yerlerde geçme kuralarına uyulmaması, taşıt yolu üzerinde trafiği tehlikeye düşürücü hareketlerde bulunulması ve trafik ışık ve işaretlerine uyulmaması en yüksek orana sahip kusurlardır.