O principal objetivo de Pedro Damião em De divina omnipotentia é defender a doutrina da onipotência de Deus. Em poucas palavras, Damião entende que onipotente é aquele que tem o poder de fazer tudo que desejar, ou o poder de fazer qualquer coisa que seja um bem.
Na visão de Damião, as coisas do mundo podem ser divididas em duas classes: as boas (bona) e as más (mala)177. Sua análise não tem a pretensão de fornecer uma lista exaustiva sobre os itens de cada classe, mas ela parte de um certo consenso acerca do que seja bom e mau. Nesse caso, a restauração da virgindade seria um bem, e sua perda uma coisa má178. Assim como um homem reto é bom, e um pecador é mau179. O que
177 Damião discute sobre o bem e o mal em De divina omnipotentia, 608B-610D.
178 “Sed absit ut malum sit de uiolta uirginem fieri. Immo, sicut malum est uirginem uiolari, ita
uiolatam redire in uirginem procul dubio bonum esset, si diuinae dispositionis ordo concederet”. De divina omniptentia, 599C. “Virginem itaque suscitare post ruinam, quomodo non possit Deus, cum procul dubio et ille omnipotens sit, et hoc bonum sit?”. De divina omniptentia, 600B.
caracteriza uma coisa boa é que ela é (esse) e que ela é algo (aliquid). As coisas boas são feitas por Deus, e, consequentemente, desejadas por ele180. “A vontade de Deus é a causa eficiente do ser das coisas”181. Portanto, aquilo que Deus não deseja que seja, não será. Às coisas boas, por serem desejadas por Deus, não resta outra opção que não o ser182.
Nesse caso, como explicar a existência das coisas más? Afinal de contas, Deus não deseja coisas más. A resposta de Damião para isso é um tanto confusa. Em determinados momentos, ele argumenta que o ser do mal não é real, é aparente. Ainda que as coisas más pareçam ser, sob o testemunho da verdade se vê que não são (non esse), são nada (nihil)183. Todavia, há momentos em que Damião se refere às coisas más como res existentes com sua própria natureza184. Assim como ele acaba por fazer uma
179 Cf. De divina omniptentia, 609B; 610A.
180 “Dic michi, uersutae quaestionis oiector, credis etiam tu quia quicquid Deus facit bonum est
atque ideo aliquid est, et quicquid ille non facit nichil est?”. De divina omniptentia, 608B. “Adhuc peto respondeas: credis, quaeso, et quod propheta canit, cui scilicet omnia Scripturarum testimonia concinunt: Omnia, inquit, quae voluit Dominus, fecit in caelo et in terra [...]”. De divina omniptentia, 608D. “Bona autem, id est ea quae bonus Artifex condidit [...]”.De divina omniptentia, 610B.
181 HOLOPAINEN, Dialectic and theology in the eleventh century, p. 13.
182 “Huc accedit quia uoluntas summi et omnipotentis Opificis tam efficax causa est rebus
existendi uel non existendi ut quod ille uult esse non possit non esse, et quod non uult esse non ualeat esse […] Quapropter si quid boni factum est ab hominibus, perdere suum esse uel fuisse non potest, quia opus Dei est, etiamsi per homines factum est”. De divina omnipotentia, 608D- 609B.
183 “Mala autem quaelibet, sicut sunt iniquitates et scelera, etiam cum uidentur esse, non sunt,
quia a Deo non sunt, ac prpterea nichil sunt, quod uidilicet Deus omnino non fecit, sine que factum est nichil. [...] Non itaque hoc adserendum est quod postquam ad extrema deueniunt, tunc nichil fiunt, sed tunc procul dubio sunt nichil, cum uidentur aliquid. Nichil apud testimonium ueritatis, aliquid in umbra caliginis. [...] Mala ergo, etiam cum uidentur esse, non sunt, quia a bono Creatore facta non sunt et ab eo qui uere et summe est procul sunt”. De divina omnipotentia, 609B-610B.
184 “Bona autem [...] esse simul et non esse non possunt, quia in rerum natura, quas rationabilis
Artifex esse constituit, alternitas ista non inuenit locum. [...] In malis autem potest utcumque uideri haec confusionis alternitas, [...] Quamquam et ipsis malis non possumus hanc diuersitatem exacte concedere ut simul sint et non sint, [...] Manifestum est igitur alternitatem istam de qua quaeritur, scilicet utrum possit credi aliquid [...] simul [...] esse et non esse [...], naturis existentium rerum nulla posse ratione congruere. [...]”. De divina omnipotentia, 610B- C.
terceira distinção, as coisas inúteis (inutilia)185. Para diferenciar entre mala e inutilia, ele se vê obrigado a assumir que o ser da coisa má não é apenas privação de bem. De todo modo, o que realmente interessa a Pedro Damião são as coisas boas, as únicas que foram desejadas por Deus. Não há muito interesse em especular sobre a origem e o status das coisas más186.
Damião não deixa dúvidas quanto à liberdade de Deus em sua atividade criadora. Antes de mais nada, Deus não é levado a criar por qualquer tipo de necessidade; o criar é fruto unicamente de sua bondade. Do mesmo modo, a criação em nada altera sua perfeição187. Ele escolhe e ordena o que fará parte da criação segundo sua livre escolha, o que não restringe sua ação. Como autor das leis da natureza, mesmo a necessidade da natureza se submete à sua vontade188. Há apenas um “limite” à liberdade divina. Deus escolhe livremente o que será criado, mas sua escolha se dá em meio às coisas boas. Se algo é mau, Deus não pode criá-lo, pois ele não pode desejar
185 “Cum ergo Deus omnia possit, cur addubitas Deum hoc posse ut aliquid simul sit et non sit,
si hoc fieri bonum est? Porro si inutile est res quaslibet inter esse et non esse confundi, Deus autem non inutilia, sed bona omnia fecit. Immo, si malum est ac per hoc nichil est, hoc Deus omnino non facit, quia sine ipso factum est nichil”. De divina omnipotentia, 608D.
186 De todo modo, Damião deixa claro que Deus conhece as obras más e tem poder para punirn
os malfeitores. Cf. De divina omnipotentia, 615C-618B.
187 “Ad creandum igitur quod non erat, non solitudinis eum uel alicuius inopiae necessitas
impulit, sed sola propriae clementiae bonitas prouocauit. Nec beatitudini eius rerum conditio conferre aliquid potuit, cum ita per se et in se sit plenus atque perfectus ut nec existente creatura sibi aliquid accedat, nec ea pereunte decedat”. De divina omnipotentia, 605C.
188 “Quod uero bonum est, et uelle potest et facere, tametsi quodam cautelae suae uel prouisionis
intuitu, quaedam bona aut raro faciat, aut nunquam faciat”. De divina omnipotentia, 600B. “[...] cuius legibus obtemperant uniuersa; qui omnes creaturas ad nutum sui disponit arbitrii, omnibus uiuendi moderatur ac temperat ordinem, omnium formas distinguit ac species, omnibus, prout uult, congruas uirium tribuit facultates; a quo et per quem est quicquid est, sine quo quicquid est procul dubio nichil est”. De divina omnipotentia, 607A. “Quid ergo mirum si is qui naturae legem dedit et ordinem, super eamdem naturam sui nutus exerceat ditionem ut ei naturae necessitas non rebellis obsistat, sed eius substrata legibus uelut ancilla deseruiat? Ipsa quippe rerum natura habet naturam suam, Dei scilicet uoluntatem, ut, sicut illius leges quaelibet creata conseruant, sic illa, cum iubetur, sui iuris oblita, diuinae uoluntati reuerenter oboediat”. De divina omnipotentia, 612C-D.
algo mau. Visto que Deus é bondade, não pode desejar algo mau, e, portanto, não pode criar algo mau189. Tampouco é constrangido a criar tudo aquilo que é bom190.
De acordo com o que diz Damião sobre a discussão em Monte Cassino, o abade Didier pretendia fazer coro à tradição que entendia a onipotência como o poder para fazer o que se deseja (potest facere quod vult)191. No entanto, se Deus pode fazer somente o que ele deseja, e ele só deseja aquilo que efetivamente fez, segue-se que ele não pode fazer aquilo que, de fato, não fez. Mas até mesmo o homem, aponta Damião, é capaz de fazer muitas coisas que ele efetivamente não faz192. Para ele, a onipotência divina deve ser entendida em termos do que Deus pode querer (potest velle), como a capacidade divina de criar qualquer coisa que seja boa193. Daí sua definição de onipotência (omnipotentia) como a capacidade de tudo (possit omnia), em que “tudo”
189 “Quod enim malum est, non potest facere Deus, quia nec potest etiam uelle. Quod tamen
nequaquam referendum est ad impossibilitatem, sed ad naturalem potius singularis clementiae bonitatem. Quod uero bonum est, et uelle potest et facere, tametsi quodam cautelae suae uel prouisionis intuitu, quaedam bona aut raro faciat, aut nunquam faciat”. De divina omnipotentia, 600A-B.
190 O bem não se restringe apenas ao melhor, sendo possível que alternativas incompatíveis
sejam igualmente boas. Nesse sentido, a imortalidade é sempre algo bom para os homens; porém, em nossa situação atual, a mortalidade também é um bem (Cf. De divina omnipotentia, 599C-D). De modo semelhante, como sustenta Resnick (Divine power and the possibility in St. Peter Damian’s De divina omnipotentia, pp. 72-76, 83), a palavra “mal” também parece ter um duplo significado. Primeiramente, “there are evils which are defined relative to the present order, as for example the conferral of immortality or the restoration of virginity”. Em segundo lugar, “evil is defined in another sense as that which is without the conditions of being, as nothingness, which is separate from God”. No primeiro caso, um mal pode ser tornar algo bom.
191 Ver COURTENAY, The dialectic of omnipotence in the high and late Middle Ages. 192 Cf. De divina omnipotentia, 596D-597B.
193 Cf. “Quia enim malum non uult, recte dicitur quia neque scit, neque potest aliquod malum.
Caeterum, quicquid uult indubitanter et potest, testante Scriptura: Tu autem dominator uirtutis cum tranquilitate iudicas, et cum magna reuerentia disponis nos; subest enim tibi, cum uolueris, posse”. De divina omnipotentia, 599A. “Quod enim malum est, non potest facere Deus, quia nec potest etiam uelle. Quod tamen nequaquam referendum est ad inpossibilitatem, sed ad naturalem potius singularis clementiae bonitatem. Quod uero bonum est, et uelle potest et facere [...]”. De divina omnipotentia, 600A-B. Ver também GONSETTE, Pierre Damien et la culture profane, pp. 71-80.
se refere às coisas boas, e inclui todas as coisas que poderiam ser (esse) e ser algo (aliquid) se Deus as escolhesse194.