arkeologisk tidsskrift
21
Sektretær: Andreas Ropeid Sæbø
ISSN 1501-0430
Postadresse:
Primitive tider
Postboks 6727, St. Olavs plass 0130 Oslo
E-post: [email protected] / [email protected] Internett: https://journals.uio.no/PT/index
Ombrekk: Hege S. Gjerde
Trykk: Reprosentralen ved Universitetet i Oslo
©Primitive tider. Ettertrykk for mangfoldiggjøring kun etter avtale med redaksjonen.
Forsideillustrasjon: Handelsrelaterte gjenstander fra Vikingtid. Foto: Åge Hojem, NTNU Vitenskapsmuseet.
Fra artikkelen Metallsøkerfunn som grunnlag for kunnskap og vern. En case-studie fra Sunndal – et knutepunkt i jernalder og middelalder av Dahle et al. s.81-99.
Skrive for Primitive tider?
Primitive tider oppfordrer spesielt uetablerte forfattere til å skrive. Vi er interessert i artikler,
kommentarer til tidligere artikler og rapporter (enklere, ikke fagfellevurderte tekster). Kanskje blir din artikkel neste nummers debattema! Send inn ditt manuskript og la det få en faglig og seriøs vurdering av
redaksjonen. Husk at hele prosessen kan være tidkrevende, så planegg i god tid.
Innleveringsfrister finner du på våre nettsider. Det er likevel ingen grunn til å vente til siste øyeblikk, send gjerne inn før fristen!
For å lette arbeidet for deg og for oss, er det helt nødvendig at du setter deg godt inn i forfatterveiledningen og følger den. Forfatterveiledningen finner du på våre nettsider:
https://journals.uio.no/PT/index
Artikkelutkastet bør lengdemessig omtrent tilsvare den ferdige artikkelen. Det må med andre ord være noe mer enn en skisse/ løse ideer, men også vesentlig kortere enn en avhandling.
Vi ser fram til å høre fra deg!
Kontakt oss enten pr. mail: [email protected] eller send utkastet til postadressen over
7
25 . 45
63
81
101
121
143
149
INNHOLD
Fagfellevurderte artikler
Ferd og frakt over fjell og vidde Kjetil Loftsgarden
Mistet på sjøen? En nyoppdaget fiskekrok fra steinalderen i Søgne, Vest-Agder.
Elling Utvik Wammer, Anja Mansrud, Pål Nymoen og Frode Kvalø.
Variasjon i praksis?
Sammenføyingsteknikk – og materiale i nordnorske jernalderbåter.
Thomas Lund
Pløyelagsfunn i skjæringspunktet mellom forskningspotensial og forvaltningsprioriteringer: Fokus og holdninger i diskusjonen om privat metallsøking i Norge
Caroline Fredriksen
Metallsøkerfunn som grunnlag for kunnskap og vern.
En case-studie fra Sunndal – et knutepunkt i jernalder og middelalder.
Kristoffer Dahle, Carl Fredrik Vemmestad og Jarle Stavik
The Fimbulwinter theory and the 6th century crisis in the light of Norwegian archaeology: Towards a human-environmental approach.
Ingar M. Gundersen
Feltkurs som læringsform.
50 år med arkeologisk feltutdanning ved Universitetet i Oslo.
Axel Mjærum og Steinar Solheim
Rapporter
Practical experiences with cross-disciplinary research – the case of Saving Oseberg.
Susan Braovac
Anmeldelser
Gustaf Trotzig: Arkeologins fotografier. Några milstolpar.
KVHAA Handlingar Antikvariska serien 56. Mölndal 2018. 328 s.
Einar Østmo
Eivind Heldaas Seland
Oma, K.A. (2018). The sheep people. The ontology of making lives, building homes and forging herds in early Bronze Age Norway. Equinox Publishing Ltd, Sheffield, UK; Bristol, CT.
David G. Anderson
Bender Jørgensen, Lise, Soafer Joanna og Marie Louise Stig Sørensen (eds.) 2018 Creativity in the Bronze Age. Understanding Innovation in Pottery, Textile, and Metalwork Production. Cambridge University Press..
Nils Anfinset
Dufeu, Val (2018): Fish Trade in Medieval North Atlantic Societies - An Interdisciplinary Approach to Human Ecodynamics, Amsterdam.
Hans Christian Küchelmann
Morgengry over vikingenes tid
Anmeldelse av utstillingen VÍKINGR, Kulturhistorisk Museum, Universitetet i Oslo
Brita Brenna
157
159
163 .
169
Jeg kalte disse merkestener trøstende veiledere, og det med flid; for de er på denne vandring det eneste spor av mennesker man kan vente å treffe;
og når man i noen tid ingen sådan merkesten har sett, så tilintetgjør den neste man oppdager den oppvåknende engstelighet ved det trøstelige utsagn: «Du er ennu på rett vei» (Professor Cristopher Hansteen (1969 [1859]:66) på hans vandring over Hardangervidda i 1821).
Mange, som meg, er glad i å gå på fjellet, men få har gjort det på flatbrød og gamal surmjølk, utan kart eller gore-tex og overnatta under open himmel eller i kalde, våte og trekkfulle steinbuer utan liggeunderlag eller sovepose. Trass farane og slitet, var innlandets ferdselsårer samlande på tvers av fjell og skog, og mogleggjorde vide økonomiske og sosiale fellesskap. Generelt har kontakt og kommunikasjon mellom større og mindre regionar vore gjeldande gjennom alle tidsepokar. Dette er tydeleg ikkje berre gjennom arkeologiske funn, men òg lingvistikk og genetikk (Sindbæk 2013:72). Ferdselsårene i innlandet må forståast som noko meir enn strekar mellom grender eller regionar, men som ein vidtrekkande, nesten altomfattande kommunikasjon og interaksjon. Slik vart det spreidd idear, tankar og teknologi så vel som varer.
Frå slutten av vikingtid og fram til og med høgmellomalderen gjekk det føre ein ekstensiv
Ferd og frakt over fjell og vidde
Kjetil Loftsgarden
Kulturhistorisk museum, Universitet i Oslo
ressursutnytting i innlandet, blant anna i form av jakt og fangst, og framstilling av jern frå myrmalm (Mikkelsen 1994; Larsen 2009;
Tveiten 2012). Me har særleg godt datamateriale med omsyn til jernframstillinga og det er tvillaust at mengdene jern som vart framstilt oversteig det lokale behovet i denne perioden (Rundberget 2013:253–254; Loftsgarden 2017:69). Jernet vart produsert av spesialiserte bønder i dei relativt sparsamt befolka fjell- og dalbygdene, medan hovuddelen av befolkninga budde nær kysten eller i dei sentrale jordbruksbygdene. Det er såleis sannsynleg at ein sentral del av handels- grunnlaget til marknadsplassar som Kaupanger i Sogn eller Kinsarvik i Hardanger låg i deira lokalisering som knutepunkt mellom fjell- og dalbygdene omkring Hardangervidda og dei meir kystnære områda, inkludert Bergen. Dette fordra stabile ferdselsårer, der folk, fe og varer kunne bli frakta over fjell og hei.
Kommunikasjonen over land, på tvers av daler og over vidda i Sør-Noreg er likevel lite vektlagt i historisk og arkeologisk forsking. Ved å bygge vidare på tidlegare forsking (Loftsgarden 2017), vil eg drøfte betydinga av innlandets transport- og kommunikasjonsliner i vikingtid og mellom- alder. Korleis vart varer frå fjell- og dalbygdene transportert, kva ferdselsårer vart tatt i bruk, når på året føregjekk det meste av ferdselen og kva varer vart frakta?
Fagfellevurdert artikkel
Historikaren Sverre Steen (1929:259) skreiv,
«skogene skiller, vidden binder sammen». Det vide og relativt flate høgfjellet var i mange tilfelle å føretrekke framfor tett skog, djupe
dalar og fossande elvar, og frå historisk tid er det beskrivingar om folk som ofte tok lange vegar om høgfjellet for å koma fram (Ohnstad 1991:35–37).
Figur 1. Kartet viser dei mest sentrale gang- og ridestiar, såkalla slep, utarbeidd på bakgrunn av historiske kart, samt ulike lokalhistoriske studiar (Jf. Hauge 1950; Ohnstad 1962; Fønnebø 1988;
Kjelingtveit og Kostveit 1992; Tjeltveit 1999; Roland 2001). Vegnettet er basert på 1800-talets amtskart, digitalisert av Kulturhistorisk museum. Sentrale marknadsplassar omkring
Hardangervidda i perioden sein vikingtid – høgmellomalder er også markert (Loftsgarden 2017).
Fagfellevurdert artikkel Fagfellevurdert artikkel Loftsgarden
I innlandet vart elvar og vatn også tatt i bruk der det var mogleg, men eg vil her fokusere på kommunikasjon på land og byrje med å identifisere ulike landbaserte former for transport av varer. Eg vil så kartlegge dei viktigaste ferdselsårene over fjellet i Sør-Noreg, med utgangspunkt i arkeologiske funn og strukturar, stadnamn og historiske kjelder. Studiar har vist at lokaliseringa av ferdselsårer endra seg lite før moderne tid (Roland 2001; Sanmark 2009:210).
Mine resultat om kommunikasjon og transport av varer vil så bli drøfta i ljos av pågåande forsking om integreringa av innlandsressursar i samfunnet. Eg argumenterer for at ein småskala transport av varer, fordelt på mange hender (eller føter), har vore av stor betyding for den samfunnsøkonomiske utviklinga i vikingtid og mellomalder i Skandinavia.
Data og metodar
I arbeidet med å identifisere ferdselsårer har eg systematisk gått gjennom store delar av Kartverkets historiske arkiv, som er fritt tilgjengeleg på nett. Eldre kart kan innehalde verdifulle opplysningar om t.d. vegfar, stadnamn, eller om topografien før moderne utbygging. Amtskart er dei mest heilskaplege av dei historiske oversiktskarta. Kultur- historisk museum har digitalisert alle amtskart i Sør-Noreg og med det gjeve ein unik oversikt over 1800-talets kommunikasjonsliner og busetnad. Desse data har eg kombinert med anna kartdata, som vegane over fleire fjellområda slik dei er teikna på historiske kart eller beskrive og brukt i tidleg nytid.1
Eg har også eksportert data frå den nasjonale kulturminnedatabasen Askeladden. Desse arkeologiske data, samt andre kartfesta strukturar eller grenser, har eg sett opp mot historiske kart som eg har georeferert. Denne framgangsmåten
har gjort det mogleg å analysere ulikt data- materiale og sjå det opp mot andre kjelder og kartfesta einingar.
Alle geografiske analysar og kart som er utarbeidd er gjort med GIS-applikasjonen ArcMap. Bakgrunnskart er henta frå Natural Earth eller Kartverkets frie datasett.2
Ferd og frakt
Natur- og terrengforhold set premiss for transportmetoder, men også kultur, tradisjon og økonomi spelar inn. Den mest effektive måten å frakte varer over hei og vidde var ved hjelp av hest, men hestar var kostbare og kravde store mengder fôr. Ein må såleis rekne med at ein del vart frakta til fots. Det er beskrivingar frå tidleg nytid tid om husmenn som bar bører over fjellet, bører som var så tunge at dei måtte dele den opp – tvibera. Det betyr fyrst å ta ei bør og bere ho eit stykke. Så sette denne børa frå seg og gå attende og hente ei ny bør, som så vart boren fram til den fyrste (Skoug 1975:27). Slik vart ein allereie tung og slitsam veg tre gonger så lang.
Om vinteren, eller tidleg vår, kunne menn utan hest dra ein kjelke bak seg, eller dei kunne ta i bruk ski. Det er funne titals ski frå mellomalderen og førhistorisk tid, frå både Noreg, Sverige og Finland. Det er likevel mest sannsynleg at bruken av ski hovudsakleg var knytt til ferdsel, samt vinter- og vårjakt, i fjell- og heiområda nær grendene (Finstad et al. 2016).
Det er ikkje kjent beskrivingar av frakt av varer med hjelp av ski over fjellovergangane.
Ferdsel til fots var altså ein moglegheit, men bruk av hest var å føretrekke. Hesten har ein unik posisjon i samband med kommunikasjon og frakt av varer i innlandet, og trass i kostnadane knytt til hestehaldet, ser hest ut til å ha vore nokså utbreidd (Øye 1976:95). Skildringar frå tidleg nytid og funn av hestesko og hesteskosaum på
1 Ferdselsårene over fjellet er grundig beskrive fleire stader. I tillegg til historiske kart har eg nytta fylgjande kjelder: Hauge 1950; Ohnstad 1962; Fønnebø 1988; Kjelingtveit og Kostveit 1992; Tjeltveit 1999; Roland 2001.
2 Kart frå naturalearthdata.com er fritt tilgjengeleg og kart frå Kartverket er lisensiert etter «Creative Commons Navngivelse 4.0 international» (CC BY 4.0).
sesongmessig møte- og marknadsplassar viser til hestens sentrale rolle (Loftsgarden 2017). Likeins har fonnefunn synleggjort hesten i samband med fjellferdsel. Ved eit fjellpass ved Lendbreen i Breheimen er det funne over 20 hestesko, der dei fleste kan daterast til mellomalderen. Det er også funne knoklar frå to kløvhestar, den eine datert til ca. 500 e.Kr. og den andre til 1700-talet. Det var òg bevart mykje hestemøkk i isen, dateringar av denne viser at den er frå vikingtid og tidleg mellomalder (Finstad og Pilø 2016).
Ein måte å nærme seg eit tal på hestehaldet er å ta utgangspunkt i historisk kjente tal. I 1835 var det 113 163 hestar i Noreg (Broch 1876:
tillæg XXII). Av desse var i alt 108 000 knytt til jord- og skogbruket (Bjørnland 1977:81). Då ein veit at i 1835 budde det 1 065 825 menneske utanfor by og tettstad betyr det eit forholdstal på
0,10 hest per person. I 1666–1664 budde det om lag 410 000 menneske utanfor tettbygde strøk, og om me nyttar forholdstalet frå 1835 betyr det om lag 41 000 hester.3 Dette er omtrentlege tal, men kan sannsynlegvis også gje ein peikepinn for forholda i høgmellomalderen. Anslag for folketal rundt 1300 ligg mellom 400 000 og opp i mot 530 000 (Sandnes og Salvesen 1978:61;
Lunden 2002:20; Øye 2002:252).
Hesten kunne dra ein slede på vinteren, eit slep på sommaren og ein kunne frakte varene på ryggen til hesten, som kløv (jf. figur 2). På grunn av standarden på vegane var ikkje vogn eit reelt alternativ før omkring 1700 (Schulerud 1974:81). Dei ulike fraktmetodane blir lagt fram i ein forordning «om Skydsferd til Lands og Vands, samt Gjæstgiverier i Norge» utstedt i 1648. Her blir det beskrive at den som leiger
Figur 2. Kløvhest, Setesdal, tidleg på 1900-talet. Foto: Mittet & Co (Nasjonalbiblioteket CC0).
3. Tal frå Statistisk sentralbyrå «3.1. Hjemmehørende folkemengde» https://www.ssb.no/a/histstat/tabeller/3-1.html
Fagfellevurdert artikkel Loftsgarden
vekk ein hest må «have i Beredskap Slæder, Slæb eller Kløv […]» (Schmidt 1851).
Av slede, slep og kløv, er nok slepet den transportmetoden som er minst kjent i dag. Slepet vart dratt etter hesten og bestod av to lange staur bunde i hop med tverrstokkar, og oppå desse vart lasten plassera (figur 3, Fønnebø 1968; Indrelid og Henriksen 1979:102). Slepet kunne også bli dratt – eller slept – utan hest. I utforming og prinsipp minner slepet om såkalla travois.
Bruken av travois var utbreidd blant urbefolkinga i Nord-Amerika, opphavleg dratt etter hund og så etter hest. Ein form for slep eller travois var også brukt i Europa før vogn vart utbreidd, det er blant anna funne ein sannsynleg travois i Frankrike datert til om lag 3000 f.Kr. (Pétrequin 2005). Slep slik det blir brukt for å omtale gang-/
ridestiar over fjell, t.d. Nordmannslepa, kan vise til bruken av slep i samband med frakt, men kan
òg syne til ei slepe, i betydninga veg eller sti (Ellingsgard 2000:33).
I motsetnad til slep er bruk av kløvhest nemnt i fleire av islendingesagaene (t.d. Soga om Viga-Glum, kap. 11 og Sagaen om øyrbyggene, kap. 58). Desse tek rett nok for seg islandske
Figur 3. Slep med ramme for frakt av tønner, utsnitt frå «Naturlig og oeconomisk Beskrivelse over Hølands Præstegield i Aggershuus-Stift i Norge» av Reier Gjellebøl, 1771.
Tabell 1, Tidspunkt for årvisse marknader i tidleg nytid (Loftsgarden 2017).
forhold, men det er liten grunn til å rekne med store forskjellar i frakt av varer i innlandet mellom Island og Noreg i mellomalderen.
I Ravnkjell Frøysgòdes saga blir det beskrive at det tok seksten kløvhestar (klyfjaða hesta) for å frakta varene frå eit skip (kap. 17). Det er ikkje beskrive kor mykje ein hest kunne bera, men i tidleg nytid veit me at fjordhesten kunne ha ei bør på 80–100 kg i ulendt terreng og over større avstandar (Bakken 1986). Målingar av knoklar av hest, truleg fjordhest, frå utgravingar i mellomalderbyen Bergen viser ein mankehøgd på mellom 127–140 cm, tilsvarande materiale i Oslo viser mankehøgd på 132–137 cm (Øye 2002:352). Gjennomsnittleg mankehøgd på fjordhesten er i dag på litt over 140 cm (Vangen 2016). Dagens fjordhest er altså noko større enn mellomalderhestar, men skilnaden er ikkje større enn at ein kan rekne med ei bør på opp mot 80 kg per kløvhest i vikingtid og mellomalder.
Dette er likevel lite sett opp mot mengdene som hesten kunne frakte på slede, og ein kunne ta i bruk islagte vatn og elvar. Det var likevel store farar med å ferdast over fjellet på vinteren. Og dei årlege marknadane, som var mål for mykje av ferdselen over fjellet, vart iallfall i tidleg nytid haldne på sommar eller haust (sjå tabell 1).
Ferdselsårer
Eldre kart kan vere med å vise tidlegare oppfatning av avstandar, lokalisering og kommunikasjon.
Carta Marina, fullført i 1539, vart utarbeidd av erkebiskop Olaus Magnus og gjev eit detaljert og relativt korrekt bilete av Norden i høve til andre samtidige kart. Noko av det mest interessante med Carta Marina i denne samanheng er fråværet av fjell mellom Austlandet og Vestlandet.
Nordaust for Oslo (Aslogia) går det ein fjellkjede nordover som heilt klart symboliserer eit skilje og hinder i samband med kommunikasjon, men då mot Sverige. Langfjella er ikkje framstilt, og Telemark og Valdres er lokalisert rett aust for Bergen (Berge, jf. figur 4). Dette kan indikere Hardangervidda ikkje vart sett på som eit kommunikasjonsmessig hinder og underbygger
at vanskane med ferdsel og transport i innlandet ikkje bør overdrivast.
Den same ferdselsåra kunne fungere både som gangsti, handelsveg, stølsveg og friarveg.
Gulatingslova skil likevel mellom tre typar veg;
Þjóðgata, sætr gata og recstrar (G V 19). Þjóðgata var ein allmenn- og hovudveg, i motsetnad til dei mindre sæter- og kvegvegar (recstrar).
Þjóðgata/-veg var den einaste vegen som var underlagt eit minste breiddemål, baugreid (baugreið). I Gulatingsloven er baugreid definert til knapt tre meter, medan i Magnus Lagabøtes landslov frå 1274 er dette auka til ca. fem meter (L VII 46, sjå Marstrander 1980:21).
Þjóðgata/-veg er beskrive å gå gjennom bygdene og frå fjell til fjære (L VII 46), medan ferdsla over fjellet ikkje er nemnt.
Likevel gjekk det naturleg nok ein rekke vegar over fjell og hei i Sør-Noreg. Ferdsels- årene fylgde den topografisk lettaste vegen, men òg andre faktorar som tryggleik eller tradisjon kan ha spela inn. Vegen over Filefjell har vore særleg viktig, denne var relativt kort og batt saman Valdres og Sogn. Dette var også den fyrste fjellovergangen som i nyare tid vart bygd ut for å bli køyrbar for hest og kjerre.
Hardangervidda har ein annan karakter enn mange andre fjellovergangar då ferdselen også var knytt til utnyttinga av fjellressursane – saftige beite, gode fiskevatn, jakt og fangst av reinsdyr og anna vilt. Ferdsla over Hardangervidda har vore omfattande og ein kan skilje ut fleire hovudslep mellom Austlandet og Vestlandet, som frå Vinje over fjellet til Røldal, frå Sørfjorden til Telemark og Numedal og frå Eidfjord til Hallingdal (sjå figur 1).
Sælehus
Figur 1 viser dei mest sentrale ferdselsårene over fjellet. Ved dei kortaste, som Filefjell, kunne ein kome over fjellet på ein dag, medan kryssing av Hardangervidda tok fleire dagar. I 1785 blir det opplyst at frå gardane ved Sørfjorden og over Hardangervidda til Kongsberg reknar ein 5 dagar til hest, men 10 dagar med kløv (Pontoppidan 1785:287).
Fagfellevurdert artikkel Loftsgarden
Sjølv om sommaren kunne ferdselen over fjellet vere farefull, vêret skifta fort og elvar kunne vera store og strie. Nærare grendene var det mange stader anlagt bru over elvene, men desse var nok av varierande kvalitet (figur 5). Professor Hansteen gjev fylgjande råd ved kryssing av skrøpelege bondebroer:
Jeg lot derfor alltid mine svære ledsagere gå foran, og skyndte meg med lette og hastige skritt over […] (Hansteen 1969 [1859]:85).
Det var også bygd hus langs fjellovergangane, som ly for reisande. Desse er omtalte som sælehus (sáluhus) i Gulatingslova. Reglane for opphaldet viser kor nådelause forholda på fjellet kunne bli;
Om det var trongt måtte ein sette oppakninga si utanfor, og om det var fullt skulle ein trekke lodd om kven som måtte gå ut. Dei som ikkje ville gå ut, sjølv om dei tapa loddtrekninga, måtte betale fulle bøter om dei som etter loddtrekninga skulle vere inne døydde ute (G V 29).
Figur 4. Utsnitt av Carta Marina (The 1539 Carta Marina by Olaus Magnus. The James Ford Bell Library, University of Minnesota).
Det er kjent sælehus ved fleire fjell- overgangar og aude ferdselsårer, så som i Dovre eller på Filefjell (Steen 1929:338–339; Hougen 1944:207; Weber et al. 2007). Sælestova til ein Helge Ivarsson i Borgund er nemnt tidleg på 1300-talet i Bjørgvins kalvskinn (BK, nr 42), og det same sælehuset blir omtalen som Margaretastova (Maristova) i 1358 (DN XI, nr 47). I fylgje sagatradisjonen skal Kong Øystein Magnusson (1103–1123) ha lete gjere sælehus på Dovrefjell, og arkeologiske undersøkingar ved Vesle Hjerkinn tyder på at dette kan ha vore eit sælehus i bruk iallfall i tidleg mellomalder (Hougen 1944:207; Weber 1985/86). I same kategori som sælehus kan ein rekne dei såkalla biskopsbodane på Hardangervidda (Bremnes
2018). Desse er stader for overnatting og ly når Stavangerbiskopen skulle på visitas til Valdres og Hallingdal, som fram til 1600-talet var del av Stavanger bispedøme (Brøgger 1915:4; Frøholm og Lillebrænd 1973:95). Dette understrekar den naturlege kontakten mellom fjell- og dalbygdene og Vestlandet. Også rettsgeografisk var Valdres og Hallingdal del av Gulatingslagen, fram til om lag 1350 (Iversen 2017).
Grav og ferdsel
Eg har så langt fokusert på topografiske element, historiske kjelder og korleis ferdselsårene framstår i tidleg nytid. Det er i utgangspunktet liten grunn til å anta at lokaliseringa av ferdsels-
Figur 5. Teikning av Johannes Flintoe «En Bro paa Fjeldet ovenfor Maurset over Bjorei paa Hardan- gersiden». Foto: Nasjonalmuseet
Fagfellevurdert artikkel Loftsgarden
vegane over fjellet har endra seg nemneverdig lenger tilbake i tid, eg vil likevel undersøke om arkeologiske kjelder kan underbygge denne hypotesen.
Det har lenge vore anteke at det i førhistorisk tid har vore ein forbindelse mellom gravhaugar og ferdselsvegar. Det er likevel slik at vegane naturleg nok gjekk mellom gardane, så i sentrale
jordbruksområde kan det vere vanskeleg å skilje kva som er avgjerande lokaliseringsfaktorar for gravmonument. Men gravhaugar lokalisert nær historisk kjente ferdselsårer i område der naturforhold er lite eigna for gardsbusetnad underbygger forbindelsen mellom grav- monument og ferdsel (Skjølsvold 1980:52).
Figur 6. Alle kjente gravfelt er markert med eit punkt. Omtala gravfelt er markert med blå trekant.
Det er kjent gravminne på fjellet, ofte omtalt som fangstmarksgraver (Stylegar 2011;
Byggstøyl 2012). Men det er relativt få slike graver i områda omkring Hardangervidda og det er usikkert om desse kan sei noko om sentrale ferdselsårer. Det som derimot kan reknast som spor etter ferdsel og vareut- veksling mellom Austlandet og Vestlandet er dei store gravfelt som ligg som knutepunkt og inngangsport for fjellovergangar (sjå figur 6 og tabell 2). Mange av desse består av særs mange graver og vitnar om den makt og rikdom kommunikasjonen over fjellet kunne generere.
Vangfeltet (Askeladden id 7266) i Oppdal, med rundt 900 graver, er kanskje det fremste eksempelet på denne typen gravfelt, men ligg utanfor undersøkingsområdet for denne artikkelen.
Seim i Røldal
På Seim i Røldal var det på slutten av 1800-talet registrert 52 gravhaugar, men talet på graver har truleg vore langt større ettersom flaumar og nyrydding allereie då hadde fjerna delar av gravfeltet. Det er gjort få undersøkingar her, men dei funn som har kome inn til musea stammar i hovudsak frå yngre jernalder. Det er blant anna funne deler av ein skålvekt (B6718/C23587l) ved «rydning av haug» på Seim i 1913.4
Flatelandsmoen
På Flatelandsmoen i Valle, der ferdselsvegane frå Fyresdal og Dalen/Eidsborg møter Setesdalen og Otra, er det kjent eit gravfelt med omkring 40 gravhaugar. Den største er omlag 35 m i
Tabell 2. Oversikt over gravfelt markert i figur 6.
4 B6718/C23587l refererer til museumsnummer. Alle museumsnummer har utfyllande informasjon i universitetsmusea sine gjenstandsbaser, tilgjengeleg her: http://www.unimus.no/arkeologi/forskning/index.php
Fagfellevurdert artikkel Loftsgarden
diameter. Innkome funnmateriale er sparsamt og det er vanskeleg å gje ein datering av gravfeltet.
Moglegvis har gravfeltet vore nytta over ein lengre tidsperiode (Larsen 1981). Ingen av gravene er fagleg undersøkt, men i samband med restaurering av ein gravhaug vart det funne ein del gjenstandar (C36401 a-l). Gjenstandane inkluderer eit trekanta gullsmykke med eit hol på baksida og filigran langs kantane på framsida, nål av jern, perler av glas og to forbrente skår av leirkar med ornamentering. Dette funnet peikar mot eldre jernalder. Men under jordarbeid i ein sandhaug på Flatelandsmoen vart det funnen ein skjeggøks (C25703), noko som kan indikere vikingtid/tidleg mellomalder.
Kjemhusfeltet
Der den store Nordmannslepa møter Numedal finn ein gravfeltet ved Kjemhus (Fønnebø 1988:92). Dette er det største gravfeltet i
Numedal og består av 30–40 gravrøyser.
Røysene ligg på ein rygg før ein kjem ned til innmarksområdet. I Askeladden (id 41499) er dei fleste røysene karakterisert som rektangelforma.
Alle er klart markerte, ofte med kantstilt stein.
Fleire av røysene er lagt inntil ein jordfast stein eller blokk. Dette, og det faktum at ikkje er kome fram noko gjenstandsfunn, gjer at ein må opne for at dette kan vere eldre rydningsrøyser.
Frygnefeltet
I Frygne i Nore der ein grein av Nordmansslepa kjem ned frå fjellet, ligg det eit gravfelt som består av om lag 30 røyser. 18 er tolka til å være gravrøyser, ein av desse er avlang, medan resten er runde (id 41504). Alle røysene er klart markerte, nokre også med antyding til fotkjede.
Det har tidlegare vore fleire, men mange røyser vart fjerna då det vart bygd eit bedehus midt i feltet i 1930-åra. Ingen av gravrøysene er fagleg
Figur 7, Del av gravfeltet på Fekjo, Nordmansslepa i forgrunnen. Foto: K. Loftsgarden
undersøkt, og det er heller ikkje kome fram lausfunn. Men frå Frognerhagen, eit bruk under Frygne, om lag 1 km mot nord, kom det inn fleire funn i 1917. Det er ingen nærare opplysningar om kvar dei vart funnen, men dei stammar mest sannsynleg frå gravkontekst. Gjenstandane inkluderer eit kort einegga sverd, ein sigd og ein pilespiss (C25363, C25364). Sverdet er typologisk datert til siste halvdel av 600-talet (Gudesen 1980:56).
Fekjo
Ustedalen utgjer den øvste delen av Hallingdal, gardane her ligg oppe i sørvendte dalsida mellom 800 og 850 m.o.h. og er med det ein av dei høgstliggande grendene i landet. Likevel er det ved Ustedalsfjorden nede i dalbotnen, lågare og unna dei fleste gardane, at ein finn det største gravfeltet i Hallingdal. Gravfeltet består av ni rundhaugar (diameter 8-10 m, høgde 0,4-1,3 m) og seks skipsforma langhaugar (lengde 10-13 m, breidde 3-5,5m, høgde 0,4-0,5 m) og ligg på ein slette kalt Fekjo. I 1923 undersøkte Bjørn Hougen (1947) fire av rundhaugane og alle langhaugane.
Rundhaugane var plyndra og funntome med unntak av ein skjoldbule. Langhaugane var meir uanseelege, men skipsformen trådte klart fram då vegetasjonen vart fjerna. Ingen av langhaugane var plyndra, men det var likevel berre gjort funn i to av dei. I den eine vart det funnen ein øks, fragment av eit bryne og ein liten beinperle (C23246), medan den andre ser ut til å vera ein kvinnegrav med blant anna funn av ein liten handøks, to halvsmelta perler, ein hank og forskjellige deler av eit skrin (C23245).
Typologisk er gravene datert til sein vikingtid (Hougen 1947:144-146). Nordmannsslepa går rett gjennom gravfeltet, jf. figur 7.
Hæreid
Gravfeltet på Hæreid nordvest for Eidfjordvatnet består av nær 400 gravrøysar og –haugar og er det største gravfeltet i Hardanger (Lægreid og Lægreid 1992:424; Brekke 2009:404; Drageset 2019). Gravfeltet er lite granska, det meste av
funna har kome inn på slutten av 1800-talet med lite informasjon om funnomstende. Berre ein av gravene er fagleg utgraven. Dette vart gjort av Egil Bakka i 1954. Det vart då blant anna funnen to leirkarskår, slagg og eit stykke brent bein (B10907). Typologisk er grava datert til eldre jernalder, sannsynlegvis folkevandringstid.
Av andre innkomne funn er nokon typologisk plassert i yngre jernalder, som ein treflika spenne (B6676), kleberskål (B4217), celt av jern (B7827), sverdhjalt (B8349), medan to økser (B8168, B10294) og del av leirkar (B10907) er datert til eldre jernalder. Ved jamning av ein haug i 1860 vart det funnen hestetenner. Desse vart avdekt i lag med to celter, to sigdar, ein spjotspiss, eit dobbeltegga sverd og delar av ein jernkjele (C2322, Nicolaysen 1862:383-384).
Gjenstandane er dessverre tapt. Av andre tapte funn, kan ein nemne blant anna to messingkjeler, sverd, øks og ein gullring (Fett 1956:11-12).
Gardbergfeltet
I dalsida vest for Slidrefjorden i Valdres ligg eit gravfelt der over 600 røyser er kjent, dei fleste tolka som gravminne. Her står også Einang- steinen, ein bauta med runeinnskrift datert til 300-talet. Ulike funn viser at feltet har vore i bruk frå ca. 300 til 900 e.Kr. (Slomann 1986 [1971]). Funna inkluderer spannforma leirkar i lag med brente bein (C15683), spydspisser av eldre jernalder type (C5921-5922) og rester av ein kvinnegrav med funn av blant anna fingerring i gull (C16301), ring i sølv, nålehus i bronse, ringspenne og brente bein (B3660). Runesteinen har vore gjenstand for fleire granskingar, men bortsett frå Sophus Bugge (1872) og Anders Lorange (1873) sine undersøkingar på 1870-talet, er det ikkje gjennomført arkeologiske utgravingar her.
Diskusjon
Eit av spørsmåla som vart presentert innleiingsvis var korleis varer frå fjell- og dalbygdene vart transportert. For å nærme oss eit svar på dette må
Fagfellevurdert artikkel Loftsgarden
me fyrst utforske når på året ferdselen føregjekk, då dette legg føringar på transportmetodar.
Marknadsplassane omkring Hardangervidda vart i tidleg nytid halden på sommar eller haust, som tidlegare nemnt. Det finst likevel døme på marknader om vart halde på vinter eller tidleg vår, som marknaden Grundset i Elverum eller Frösön i Jämtland (Gjone 1922; Holm 2000). Ein årsak til dette er at snø og islagte vatn og elver gjorde frakt og ferdsel med slede særs effektivt.
Om vinteren er dagane korte og vêret kan skifte raskt og utan forvarsel og det var difor knytt stor risiko til å krysse fjell. Ein illustrativ forteljing i den samanheng er frå januar 1896, då Roald Amundsen og hans bror forsøkte å krysse Hardangervidda, 16 år før han som fyrste menneske nådde Sydpolen. Utgangspunktet for deira tur var fjellgarden Mogen, inst i Møsvatn, lengst nord i Telemark. Fjellbøndene åtvara innstendig mot forsøket på å kome over vidda på vinteren. Trass i åtvaringane tok Amundsen skiene fatt og etter åtte dagar på vidda med snøvêr, dårleg sikt, utmatting, forfrysingar og svolt klarte Amundsen og broren med liva så vidt i behald å kome seg tilbake til Mogen (Amundsen 1927:13–24).
Eit forbod mot å krysse Hardangervidda vinterstid, nedskriven av Peder Clausson Friis i 1632, tyder på at det også tidlegare var dei som forsøkte å koma over vidda på vinteren. Friis skriv:
Oc det er forbødet/at ingen skal drage offuer dette Field effter Bartholomei Tid/oc inden Korsmes om Vaaren/paa det icke offuerfaldis aff snee/eller forvildis oc bliffue borte (Friis 1632:75).5
Det er såleis sannsynleg at fordelen med enklare transport på vinteren neppe vil ha vege opp for risikoen. På våren er vêret meir føreseieleg og dagane er lengre, men snø og utrygg is gjer kryssing av elvar vanskeleg på våren. Likeins vil snøsmelting føre til at elvane er store og vanskelege å krysse tidleg på sommaren.
I Landslova er det sett eit minsteeige for å drive handel, spesifisert til å gjelde mellom påske og slutten av september (L VIII 23). Ein kan difor rekne med at dette var perioden med størst handelsverksemd. Det er såleis sannsynleg at plasseringa av dei årvisse marknadsplassane omkring Hardangervidda til sommar- eller haust, slik det er kjent frå tidleg nytid, er ein vidareføring av ein eldre tradisjon. Det betyr vidare at det meste av frakta over fjellet vart gjort anten til fots, eller på hest med kløv eller slep.
Ein kan frakte tunge lass med slep, men det er vanskeleg å dra slep med lass i bratt og steinete terreng og det kan vere ein utfordring å krysse elvar. Kløvhest er såleis ein meir fleksibel fraktmetode, men det inneber òg at ein får frakta mindre per hest. No er likevel kløv nemnt i sagalitteraturen og når i tillegg kløv var mest brukt til frakt over fjellovergangar i historisk tid, er det grunn til å anta at kløv har vore meir utbreidd enn bruk av slep.
Omfang og betydning av frakt over fjell
Det å kunne etablere og oppretthalde ein gard i innlandet kravde at visse varer og ressursar måtte bli tilført, som salt og korn, samt enkelte handverksprodukt, våpen og reiskapar. Det var i tillegg ein hug og ynskje etter meir utprega symbolske markørar som smykke eller tekstilar.
Frakta over fjellovergangar og vidde var likevel av betyding utover det å forsyne innlandets spreidde busetnad. Mange av varene som vart eksportert frå Skandinavia i vikingtid og mellom- alder kjem frå fjell og hei – som pels, skinn, gevir, klebersteinskar, brynestein og jern. Omfanget og betydinga av desse ressursane er godt belyst gjennom ei rekke arkeologiske undersøkingar og forskingsprosjekt (t.d. Resi 1987; Mikkelsen 1994; Indrelid 2009; Larsen 2009; Rundberget 2013; Hansen et al. 2015; Baug 2017). Basert på gravfunn er det sannsynleg at ressursar frå fjellstrøka vart trekt inn i byttenettverk allereie tidleg i eldre romartid (Solberg 2003:111). Dei
5 Det vil seie mellom 3. september og 13. mai, gregoriansk kalender.
store gravfelta som er omtalen her, ligg som knutepunkt og inngangsport for fjellovergangar, og vitnar om den rikdom og makt kontroll av ferdsel og vareutveksling mellom Austlandet og Vestlandet kunne utgjera gjennom jernalderen.
Det er likevel sannsynleg at det er særleg som fylgje av ein aukande regional ressursmessig spesialisering frå vikingtid at frakta av varer over fjell og vidde aukar i omfang. Med omsyn til jern ligg det føre store mengder arkeologiske data som viser ein omfattande jernframstilling i innlandet i vikingtid og mellomalder, medan Vestlandet står så godt som utan eigen jernframstilling (Tveiten og Loftsgarden 2017). Det gjekk også føre ein stor fangst av rein og elg i denne perioden.
Særleg reinsdyrgevir er synleg som handelsvare og er kjent frå dei fleste norske mellomalder- byane (Hufthammer 1987:69; Christophersen 1994:247; Mikkelsen 1994:142–149). Engelske tollregister viser at også skinn og pels av hjort, elg og reinsdyr var varer som inngjekk i ein grad av internasjonal handel, iallfall i høg- mellomalderen (Nedkvitne 1983:37). Ein føresetnad for denne regionale overskots- produksjonen var stabile og relativt trygge ferdselsårer.
Det er estimert at det vart produsert 60 000 tonn jern i bygdene omkring Hardangervidda i perioden 950–1300 e.Kr. (Loftsgarden 2017:69).
Det betyr ein gjennomsnittleg årsproduksjon på ca. 170 tonn jern som måtte bli frakta frå innlandet til dei folkerike kyst- og jordbruksområda. Sidan me veit at ein kløvhest kunne ta rundt 80 kg, svarar dette til eit årleg fraktbehov på godt over 2000 lass med kløvhest. Noko av jernet vart frakta sør- og austover, og noko vart frakta over fjellet til indre fjordområde, som Sognefjorden, Hardangerfjorden eller Lysefjorden.
Over 2000 årlege lass med kløvhest er mykje, men det er verdt å minnast at jernframstillinga var fordelt på hundrevis av lokalitetar og gardsbruk spreidd i fjell- og dalbygdene. Desse var knytt til kysten og sentrale jordbruksbygder gjennom faste og varige vegar og slep som hadde vore i bruk gjennom jernalderen. Bøndene i innlandet kunne ikkje risikere å bruke tid og ressursar på å gå i gang med overskotsproduksjon av jern
utan allereie å ha på plass stabile økonomiske nettverk, etablerte ferdselsårer og pålitelege metodar for frakt.
Det tidlegare framlagte talet på rundt 40 000 hest i Noreg i høgmellomalderen tek utgangspunkt i jordbrukssamfunnet tidleg på 1800-talet. Næringsvegar som jakt, fangst og jernvinne spela ei stor rolle for innlandets bønder i vikingtid og mellomalder og kan ha ført til romslegare levevilkår enn den avgrensa innmarka gjev inntrykk av i historisk tid. Det er til dømes påfallande korleis det arkeologiske funnmaterialet og dei omfattande gravfelta i seg sjølv står i kontrast til korleis mange innlandsområde, som Røldal eller Setesdal, blir omtala etter høgmellomalderen. Røldal blir i 1647 omtalen som; «[…] nogle jorder som er gandsche smaa och ringe» (SM XI:211), medan folkeminnegranskaren Johannes Skar beskriv Valle i Setesdalen som «so utestengt frå anna folk som noko bygd kunne vere» (Skar 1997 [1903]:24).
Konklusjon
Særleg frå slutten av vikingtid vaks det fram ein regional overskotsproduksjon i innlandet, og ressursar som jern frå myrmalm, eller pels, skinn og gevir frå jakt og fangst utgjorde viktige handelsvarer for innlandets bønder. Denne overskotsproduksjon fordra vareutveksling mot kyst og fjord, og ein føresetnad for framveksten av regional ressursmessig spesialisering var etablerte og stabile ferdselsårer og fraktmetodar.
Årlege marknadsplassar omkring Hardanger- vidda vart haldne på sommar eller haust, og både mellomalderlovane og seinare skriftlege kjelder indikerer at hovuddelen av ferdselen over fjell gjekk føre seg på sommarhalvåret. Då var ferda mest sikker, vêret var relativt føreseieleg og det var mindre risikabelt å krysse elvar. Varene vart frakta på slep etter hesten eller med kløv på hesten. Om hest ikkje var ein økonomisk moglegheit kunne varer også bli frakta til fots.
Ferdselsårene over fjell og hei batt saman gardar, grender og regionar. Dei mogleggjorde vide sosiale og økonomiske nettverk og var ein
Fagfellevurdert artikkel Loftsgarden
føresetnad for regional overskotsproduksjon i innlandet. Store gravfelt ved fleire fjell- overgangar viser at frakt og ferdsel over fjellet og kontroll av denne har vore av stor betyding også før den omfattande regionale overskots- produksjonen frå slutten av vikingtid.
Summary
This study demonstrates how routes over mountain plateaus and passes connected farms, hamlets and regions. The routes enabled wide social and economic networks and were a prerequisite for regional surplus production in the Norwegian inland areas from the Viking Age.
Iron, furs, skins and antlers were among the important commodities for farmers in the mountain and valley regions.
These resources were exchanged for goods from the coastal areas, and it is likely that the purpose for much of the traffic over the mountains was trade. Medieval law texts and later historical sources indicate that the bulk of the traffic over mountains took place during the summer. The commodities were transported on packhorses or by foot.
Using archaeological sites and findings, as well as place-names and historical sources, I have mapped the main mountain trails in South Norway. The historical significance of these communication routes are indicated by large burial sites, some consisting of hundreds of burial mounds, at the foot of several mountain crossings. These sites are testament to the great importance and value of communication and transportation across mountains passes – and its control – well before the extensive regional surplus production from the last half the Viking Age.
Referansar
Amundsen, R. 1927 Mitt liv som polarforsker. Gyldendal, Oslo.
Askeladden 2019 Riksantikvaren sin nasjonale
kulturminnedatabase. Elektronisk dokument. Tilgjengelig frå: https://askeladden.ra.no [besøkt 13.11.2019].
Bakken, A. M. 1986 Fjordhesten. Gyldendal, Oslo.
Baug, I. 2017 Soapstone vessels and quernstones as commodities in the Viking Age and the Middle Ages. I:
Viking-Age Transformations: Trade, Craft and Resources in Western Scandinavia, Z. T. Glørstad og K. Loftsgarden (red.), s. 139–159. Routledge, Oxford.
Bendixen, B. E. 1894 Udgravninger og undersøgelser i Røldal. Kristiania.
Bjørnland, D. 1977 Innenlands samferdsel i Norge siden 1800. Transportøkonomisk institutt : I kommisjon hos Grøndahl, Oslo.
Brekke, N. G. 2009 Kulturhistorisk vegbok: Hordaland.
Hordaland fylkeskommune, Bergen.
Bremnes, P. 2018 Biskopsbodene mellom Eidfjord og Hol.
Hallingdølen, 9.8.2018.
Broch, O. J. 1876 Kongeriget Norge og det norske Folk, dets sociale Forhold, Sundhedstilstand, Næringsveie, Redningsvæsen, Samfærdselsmidler og Ekonomi.
Steenske Bogtrykkeri, Kristiania.
Brøgger, A. W. 1915 Stavangers historie i middelaldren.
Dreyer, Oslo.
Bugge, S. 1872 To nyfundne norske Rune-Indskrifter fra den ældre Jernalder, i: Forhandlinger i Videnskabs- Selskabet i Christiania 1872, s. 310–32.
Byggstøyl, I. 2012 Fangstmarksgraver i Hedmark : En analyse av kulturelle markører i gravmateriale og gravform. Upublisert masteroppgave i arkeologi, Universitetet i Oslo.
Christophersen, A. 1994 Kaupangen ved Nidelva 1000 års byhistorie belyst gjennom de arkeologiske undersøkelsene på folkebibliotekstomten i Trondheim 1973-1985. Riksantikvaren, Oslo.
Drageset, A. 2019 The Hereid cemetery: relational agency and topography within the Iron Age mortuary landscape of Hardanger, western Norway. Journal of Historical Geography. [In press, corrected proof]
Ellingsgard, O. 2000 Landskapsnamn. Boksmia, Ål.
Fett, P. 1955 Røldal prestegjeld. Universitetet i Bergen, Historisk Museum, Bergen.
Fett, P. 1956 Ulvik prestegjeld. Universitetet i Bergen, Historisk Museum, Bergen.
Finstad, E., J. R. P. Martinsen, R. Hole, og L. Pilø 2016.
Prehistoric and Medieval Skis from Glaciers and Ice Patches in Norway. Journal of Glacial Archaeology. Vol.
3, s. 43–58.
Finstad, E. og L. Pilø 2016 Ferdsel og fjellpass [Online].
http://secretsoftheice.no/: Oppland Fylkeskommune.
Tilgjengeleg frå: http://secretsoftheice.no/findings/
ferdsel-fjellpass/ [Besøkt 12.1.2019.]
Friis, P. C. 1632 Norriges oc omliggende Øers sandfærdige Bescriffuelse : indholdendis huis vært er at vide, baade om Landsens oc Indbyggernis Leilighed oc Vilkor, saa vel i fordum Tid, som nu i vore Dage. Hos Melchior Martzan : paa Jochim Moltken Bogførers Bekostning, Kiøbenhaffn.
Frøholm, A. og P. Lillebrænd 1973 Valdres bygdebok.
Valdres bygdeboks forlag, Leira.
Fønnebø, R. 1968 Nordmannsslepene: Store
Nordmannsslepa, den eldgamle ferdselsåren mellom Østlandet og Vestlandet. Norges naturvernforbund og Numedal reiselivslag, Oslo.
Fønnebø, R. 1988 Langs Nordmannsslepene over Hardangervidda. Universitetsforlaget, Oslo.
G: Den ældre Gulathings-lov, NgL I, s. 1¬¬–118 / Gulatingslovi. omsett av Knut Robberstad. Samlaget, Oslo. 1981
Gjone, T. 1922 Grundset marked. Steenske Forlag, Kristiania.
Gudesen, H. G. 1980 Merovingertiden i Øst-Norge:
kronologi, kulturmønstre og tradisjonsforløp.
Universitetets Oldsaksamling, Oslo.
Hansen, G., S. P. Ashby og I. Baug (red.) 2015 Everyday products in the middle ages: crafts, consumption and the
individual in Northern Europe c. AD 800-1600. Oxbow Books, Oxford.
Hansteen, C. 1969 [1859] Til fots til Bergen anno 1821.
Aschehoug, Oslo.
Hauge, O. H. 1950 Fjellet kring Uppsæte, Hallingskeid og Finse i eldre tid. Den norske turistforeningens årbok 1950. Den norske turistforeningen, Oslo.
Holm, O. 2000 Vad var Jamtamot? Oknytt. Johan Nordlander-sällskapets tidskrift. Vol. 21, s. 64–96.
Hougen, B. 1944 Gamle fjellstuetufter. Viking. Vol. VIII, s.
183–214.
Hougen, B. 1947 Fra seter til gård: studier i norsk bosetningshistorie. Norsk arkeologisk selskap, Oslo.
Hufthammer, A. K. 1987 Beinmaterialet fra Bryggen og ervervslivet i middelalderen. I: Kystliv, I. Øye (red.), s.
59–72. Bryggens museum, Bergen.
Indrelid, S. 2009. Arkeologiske undersøkelser i vassdrag:
faglig program for Sør-Norge. Riksantikvaren, Oslo.
Indrelid, S. og V. Henriksen 1979 Vidda og mennesket. I:
Hardangervidda, O. T. Breien og F. P. Nyquist (red.), s.
46–150. Grøndahl, Oslo.
Iversen, F. 2017 The urban hinterland – interaction and law-areas in Viking and medieval Norway. I: Viking Age Transformations: Trade, Craft and Resources in Western Scandinavia, Z. T. Glørstad og K. Loftsgarden (red.), s.
250–276. Routledge, Oxford.
Kjelingtveit, B. og Ø. Kostveit 1992 Hardingslepa – Åmyrmarken. Rauland historielag ; Rauland bygdelag, Rauland.
L: Den nyere Lands-Lov, udgiven af Kong Magnus Haakonssøn, NgL II, I–178 / Magnus Lagabøters landslov. Omsett av Absalon Taranger. 1915.
Cammermeyers boghandel, Kristiania.
Larsen, J. H. 1981 Førhistoria i Valle kommune, Setesdal.
Universitetet i Oslo, Oldsaksamlingen, Oslo.
Larsen, J. H. 2009 Jernvinneundersøkelser. Kulturhistorisk museum, Universitetet i Oslo, Oslo.
Loftsgarden, K. 2017 Marknadsplassar omkring Hardangervidda - ein arkeologisk og historisk analyse av innlandets økonomi og nettverk i vikingtid og mellomalder. Upublisert doktorgradsavhandling i arkeologi, Universitetet i Bergen.
Lorange, Anders, 1873: Om Spor af romersk Kultur i Norges ældre Jernalder. I: Forhandlinger Videnskabs- Selskabet i Christiania. Aar 1873.
Lunden, K. 2002 Frå svartedauden til 17. mai: 1350-1814.
Samlaget, Oslo.
Lægreid, T. og Lægreid, A. 1992 Gards- og ættesoge for Eidfjord. Eidfjord kommune, Eidfjord.
Magnus, O. 1539 Carta Marina Gallery, The James Ford Bell Library, University of Minnesota, Tilgjengeleg frå:
http://gallery.lib.umn.edu/items/show/1445 [Besøkt 13.11.2019.]
Marstrander, S. 1980 På vei gjennom tiden. I: Ferdsel i fjellet I, L. Larsen (red.), s. 16–34. DNT, Oslo.
Mikkelsen, E. 1994 Fangstprodukter i vikingtidens og middelalderens økonomi: organiseringen av massefangst av villrein i Dovre. Universitetets Oldsaksamling, Oslo.
Nedkvitne, A. 1983 Utenrikshandelen fra det vestafjelske Norge 1100-1600. Upublisert doktorgradsavhandling i historie, Universitetet i Bergen.
Nicolaysen, N. 1862 Norske fornlevninger: en oplysende fortegnelse over Norges fortidslevninger, ældre en reformationen og henførte til hver sit sted. Foreningen til Norske fortidsminnesmerkes bevaring, Kristiania.
Ohnstad, A. 1962 Aurland bygdebok fram til om lag 1920.
Sogelaget, Aurland.
Ohnstad, A. 1991 Fire bygdelag kring ein fjellmarknad. I:
Djup fjord og høg himmel: festskrift til Anders Ohnstad på 80-årsdagen 27. juni 1991, A. Bjørkum og J.
Bondevik (red.), s. 29–41. Norsk bokreidingslag, Bergen.
Pétrequin, P. 2005 Habitats lacustres néolithiques et perception du temps. Bulletin de la Société préhistorique française. Vol. 102, s. 789–802.
Pontoppidan, C. J. 1785 Geographisk Oplysning til Cartet over det sydlige Norge: i trende Afdeelinger : uddragen og samlet af de bedste, til Cartet brugte, locale Efterretninger og Hielpe-Midler. Trykt hos August Friderich Stein, Kiøbenhavn.
Ravnkjell Frøysgodes saga. Oversatt av Silje Beite Løken. I Rikdom og makt, Tro og kamp, redigert av Jon Gunnar Jørgensen og Jan Ragnar Hagland, s. 227–245.
Islendingesagaene: samtlige sagaer og førtini tætter, vol.
5. 2014. Saga forlag, Reykjavík.
Resi, H. G. 1987 Reflections on Viking Age local trade in stone products. I: Proceedings of the Tenth Viking Congress, Larkollen, Norway, 1985, J. E. Knirk (red.), s.
95–102. Universitetets Oldsaksamling, Oslo.
Roland, H. 2001 Prosjekt Nordmannsslepene. Buskerud fylkeskommune, Drammen.
Rundberget, B. 2013 Jernets dunkle dimensjon: jernvinna i sørlige Hedmark, sentral økonomisk faktor og premiss for samfunnsutvikling c. AD700-1300.
Doktorgradsavhandling i arkeologi, Universitetet i Oslo.
Sagaen om øyrbyggene. Oversatt av Arnhild Mindrebø. I Rikdom og makt, tro og kamp, J. G. Jørgensen og J. R.
Hagland (red.), s. 117–199. Islendingesagaene : samtlige sagaer og førtini tætter, vol. 5. 2014. Saga forlag, Reykjavík.
Sandnes, J. og H. Salvesen 1978 Ødegårdstid i Norge:
det nordiske ødegårdsprosjekts norske undersøkelser.
Universitetsforlaget, Oslo.
Sanmark, A. 2009 Administrative Organisation and State Formation: A Case Study of Assembly Sites in Södermanland, Sweden. Medieval Archaeology. Vol. 53, s. 205‒241.
Schmidt, J. A. S. 1851 Forordninger, aabne Breve, Placater m. m. for kongeriget Norge i Tidsrummet fra 1648-1813.
Chr. Tønsbergs Forlag, Christiania.
Schulerud, M. 1974 Kongevei og fantesti. Cappelen, Oslo.
Sindbæk, S. M. 2013 Broken links and black boxes:
material affiliations and contextual network synthesis in the Viking world. I: Network analysis in archaeology:
new approaches to regional interaction, C. Knappett (red.), s. 71–95. Oxford University Press, Oxford.
Fagfellevurdert artikkel Loftsgarden
Skar, J. 1997 [1903] Gamalt or Sætesdal. vol. 1.
Lokalhistorisk forlag, Espa.
Skjølsvold, A. 1980 Vei og grav i oldtiden. I: Ferdsel i fjellet I, L. Larsen (red.), s. 47–54. Den norske turistforeningen, Oslo.
Skoug, S. E. 1975 Kongeveien over Fillefjell: Vindhella og Galdane. Grøndahl, Oslo.
Slomann, W. 1986 [1971] Einangsteinen og gravfeltet i Slidreåsen. I: Hjemlig tradisjon og fremmede innslag i norsk jernalder: festskrift til Wencke Slomann, I.
Martens, B. Myhre og E. Straume (red.), s. 83–99.
Universitetets Oldsaksamling, Oslo.
SM: Skattematrikkelen 1647. Bind I–XVII. Norsk lokalhistorisk institutt, Universitetsforlaget, Oslo Soga om Viga-Glum. Oversatt av Rune Kyrkjebø. I
Fredløse, skalder og helter, J. G. Jørgensen og J. R.
Hagland (red.), s. 347–393. Islendingesagaene : samtlige sagaer og førtini tætter, vol. 2. 2014. Saga forlag, Reykjavík.
Solberg, B. 2003 Jernalderen i Norge: ca. 500 f.Kr.-1030 e.Kr. Cappelen akademisk forlag, Oslo.
Steen, S. 1929 Ferd og fest: reiseliv i norsk sagatid og middelalder. Frydenlunds bryggeri, Oslo.
Stylegar, F.-A. 2011 Fangstmarksgraver [Online]. http://
arkeologi.blogspot.com. Tilgjengeleg frå: http://
arkeologi.blogspot.com/2011/03/fangstmarksgraver.html [Besøkt 23.01. 2019].
Tjeltveit, N. 1999 Gamle fjellvegar: ferdsla mellom Rogaland og bygdene austanfor. Statens vegvesen Rogaland, Stavanger.
Tveiten, O. 2012 Mellom aust og vest: ein arkeologisk analyse av jarnvinna kring Langfjella i yngre jarnalder og mellomalder. Upublisert doktorgradsavhandling i arkeologi, Universitetet i Bergen.
Tveiten, O. og K. Loftsgarden 2017 The extensive iron production in Norway in the tenth to thirteenth century – a regional perspective. I: Viking Age Transformations:
Trade, Craft and Resources in Western Scandinavia, Z. T. Glørstad og K. Loftsgarden (red.), s. 111–123.
Routledge, Oxford.
Unimus 2019 Universitetsmuseenes arkeologisøk.
Elektronisk dokument. Tilgjengelig frå: http://www.
unimus.no/arkeologi/forskning/index.php [besøkt 13.11.2019].
Vangen, O. 2016 Fjordhest. Store norske leksikon.
Weber, B. 1985/86 Vesle Hjerkinn - en fjellgård (?) med mange ben å stå på. Viking. Vol. 49, s. 181–202.
Weber, B., I. Martens og E. Østmo (red.) 2007 Vesle Hjerkinn: kongens gård og sælehus, Kulturhistorisk museum, Universitetet i Oslo, Oslo.
Øye, I. 1976 Driftsmåter i vestnorsk jordbruk ca. 600-1350.
Universitetsforlaget, Bergen.
Øye, I. 2002 Landbruk under press, 800-1350. I: Norges landbrukshistorie I Jorda blir levevei: 4000 f.Kr.-1350 e.Kr, B. Myre og I. Øye (red.), s. 215–414. Samlaget, Oslo.