Multiconsultas asplanviak

\Ø\

asplan viak

Multiconsultas

Utgåve: 3 Dato: 2012-04-13

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmil'ø 2

DOKUMENTINFORMASJON Oppdragsgjevar:

Rapportnamn:

Utgåve/dato:

Arkivreferanse:

Oppdrag:

Oppdragsskildring:

Oppdragsleiar:

Fag:

Tema Leveranse:

Skriven av:

Kvalitetskontroll:

As lan Viak AS

Multiconsult as

Leikanger kraftverk - Tilleggsutgreiing kulturminne og kulturmiljø 3 / 2012-04-13

528612 —Leikanger kraftverk - tilleggsutgreiingar Tilleggsutgreiing fagtema kulturminne og kulturmiljø Kjell Arne Valvik

Plan

Kulturminne og kulturmiljø Rapport, tilleggsutgreiing Kjell Arne Valvik Kjersti I. Vevatne www.as lanviak.no

Bilete på framsida syner panorama av Grinde og Engjasete i desember 2011. Tiltak knytt til Leikanger kraftverk vil ikkje bli synleg innafor forvaltningsområdet på Grinde —Engjasete.

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmil'ø 3

FØREORD

Asplan Viak har vore engasjert av Multiconsult as på vegne av Sognekraft as for å utføre tilleggsutgreiing for fagtema kulturminne og kulturmiljø i samband med konsesjonssøknad for utbygging av Leikanger kraftverk. Kjetil Mork har vore oppdragsgjevar sin kontaktperson for oppdraget. Vurderingane i denne tilleggsutgreiinga er hovudsakleg knytt til kulturlandskapsverdiane i Grindsdalen og utgreiing av konsekvensane av utbyggingsalternativ A og B i Grindsdalen og Henjadalen. For meir generell gjennomgang av kulturminne og kulturmiljø og skildring av tiltak viser vi til konsesjonssøknad og Odel sin temarapport frå 2008.

Kjell Arne Valvik har vore oppdragsleiar for Asplan Viak as, og stått for utarbeidinga av tilleggsutgreiinga. Kjersti I. Vevatne har vore kvalitetssikrar av rapporten. Vi vil takke Kjetil Mork for godt samarbeid i prosjektet. Vidare vil vi takke Mons Kvamme, Rolf Bade, Marit Anita Skrede og Ingvild Austad for opplysningar om registreringar planområdet. Vi vil og takke grunneigarane Ole Erik Grinde og Jon Erling Oppedal for opplysningar om kulturminne langs vassdraget.

Leikanger, 13.4.2012

Kjell Arne Valvik Kjersti I. Vevatne

Oppdragsleiar Kvalitetssikrar

Leikan er kraftverk -Tille sut reiin kulturminne o kulturmiro 4

INNHALDSLISTE

1 Innleiing 5

2 Utbyggingsplanane 6

3 Grunnlag og metode 8

3.1 Nasjonale, regionale og lokale mål og retningslinjer 8

3.2 Verdi 9

3.3 Omfang 11

3.4 Konsekvensar 12

4 Kulturminnelova 13

4.1 Definisjonar kulturminne og kulturmiljø 13

5 Kulturmiljø og verdivurdering 15

5.1 Skildring av områda 15

5.2 Grindsdalen 17

5.3 Henjadalen 23

6 Omfangs- og konsekvensvurdering 25

6.1 Grindsdalen nedre del (stor verdi) 26

6.2 Grindsdalen øvre del (middels verdi) 29

6.3 Henjadalen nedre del (middels verdi) 32

6.4 Henjadalen øvre del (stor verdi) 33

7 Oppsummering 35

8 Avbøtande tiltak 36

8.1 Grindsdalen 36

8.2 Henjadalen 37

9 Potensialvurdering 39

9.1 Grindsdalen 39

9.2 Henjadalen 39

10 Oppfølgjande undersøkingar 40

11 Kjelder og litteratur 41

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmifø 5

1 INNLEIING

Tilleggsutgreiinga er utført i samsvar med krav i brev av 11.11.2011 frå NVE. Etter nærare dialog med Riksantikvaren gjeld tilleggsutgreiinga tilhøve i Grindsdalen og Henjadalen. I desse dalføra er det gjort ei utgreiing av Alt. A og B på grunnlag av meir utfyllande kulturminnedokumentasjon, først og fremst knytt til området som er registrert som nasjonalt verdifullt kulturlandskap i Grindsdalen.

Planprogrammet gjer greie for utgreiingsbehovet i tilknyting til planlegginga. Vi viser til Odel sin rapport (2008) for fagtema kulturminne og kulturmiljø knytt til konsesjonssøknaden, og for nærare skildringar av utbyggingsalternativ A og B. Denne tilleggsrapporten omhandlar vurderingar knytt til temaet kulturminne og kulturmiljø frå førhistorisk tid og nyare tid som er kjent i områda det er bedt om tilleggsutgreiingar. Tilleggsrapporten inneheld vurderingar av verdi, omfang og konsekvensar for kulturminne og kulturmiljø knytt til desse områda. Det er også gjort nye vurderingar av avbøtande tiltak og potensialvurdering, der også Store Trastadalsvatnet i Henjadalen er omfatta av vurderinga.

Denne tilleggsrapporten om konsekvensar for kulturminne og kulturmiljø utgjer eitt av fleire grunnlagsdokument knytt til fagtemaet, og til den samla konsekvensutgreiinga til konsesjonssøknaden.

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmil'ø 6

2 UTBYGGINGSPLANANE

SognekraftAS

lekanger kraftverk

floeedalternativet(A)

Inntak kote 600 Bekkemntak o Tunnelp3hogq

- AnIeggweg

Vasweg Massetmp

Atternativ

Inntak p kote 365 Bekkenntak TunnelpOhogg - Anteggsveg

Vassveg Massetipp

.20 '

;

,

41(0

Starbet•••., el

550.

...

Apyrt•••

finteete nt, ntt."

la u,danIr

fq«.2.•9•1

1.15

1"Ner-c.almkkr, "tptlebru, ,1611

95.4%, • ...

...

... ...

.

0••••ottlg ....

41, Multtts,

131.1

- ten•g•

IgerW ... /157 .•

..154d.• 11,71«

1001 11.35

... _{... •}

...

.... ...

-- ,36.0 Ka.;

Figur 1. Utbyggingsplanane, Alt. A og B.

dalen SognekraftAS

Lekanger kraftverk tiovedelternetivet (A)

mntak p3 kote 600 Bekkeemtak Tumelpåttogy Araeggsveg Vassveg 1.111 Massetipp

Alternettv Inntakpå kote 365

Bekkeomtak TImndplhogg - emleggsveg

Vass,en F:i Masseepp

Mit mtAkA+i' :

Feltestor begge ak.

• : ,15

'''astate 501

. y

Inkste,„

Ila nre

110

$•••• ¥! '

II•4";

Vo•avåjp.et,.... 2.1„. bries.ets

r *59.

- • •

• •

Skagatel 1.1‘...•••

/‘••11trel

4 ^.. ₀₀

Settsared- entet

...0••• •

54e.

AfternativA+B

Fenesforbeggealt Kraftstasjonfjell 10aftlime (2 alt ) Kabelsjakt (2 alt.) KDblingsanlegg Kartgrunnlag:

600 (Statens Kartverk) Ekvldistanse:20 m

0 OS I IS

km Utarbeidet av:

MULTICONSULTAS

• 610.

øst

.%laatluela

Krattlime 2 att.',

* tobhngsanlegg

Kertgrennleg:

550 Staten, Kanverk Elentlictanse 20 m

Utarbeklet MULTIt OftWIT AS

' —

Figur 2. Detaljkart som viser dei planlagde inngrepa innerst i Henjadalen og Grindsdalen.

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmil'ø 7

For nærmare skildring av utbyggingsplanane A og B viser vi til konsesjonssøknaden.

Permanentenettilknytningsanlegg

Krafta vert ført ut med ei spenning på 132 kV. Frå kraftstasjonen sitt brytarfelt vil det gå ein kabel opp gjennom ei ca. 300 m lang sjakt som kjem ut i lia over Suppam på ca. kote 220.

Her vert det bygt ein låg betongkiosk med dør og ventilasjon. Overgang til luftleidning i kabelendemast skjer med muffar og overspenningsavleidar. Total kabellengde vert om lag 370 m.

Linja vil gå vidare oppover Ha, over fjellet ved Klovsteinane, og bort til Statnett si linje ved Hovden. Her vert den nye linja lagt parallelt med Statnett si linje ned til den nye koplingsstasjonen som skal byggjast på austsida av Grindselvi ved Seljevollen. Der vert krafta ført vidare ut på Statnett sitt nett.

Den nye linja vert 3,4 km lang. Det er rekna med feral nr 185. Det er førebels rekna med at den vert bygt med tremaster og gjennomgåande toppliner. Sjå vedlegg 8 for døme på aktuelle mastetypar.

Innmating av produksjonen frå Leikanger kraftverk mot eit sterkt nettpunkt er planlagt etablert i Grindsdalen sekundærstasjon. Det er søkt om konsesjon for denne sekundærstasjonen i september 2006 i samband med søknad om konsesjon for bygging av 132 kV overføringsanlegg frå Fjærlandsfjorden til Grindsdalen. Fjærlandsfjorden transformatorstasjon er mottakspunkt for innmating frå fem småkraftverk som Småkraft AS har søkt konsesjon for.

Grindsdalen transformatorstasjon er planlagt etablert aust for Seljevollen. I dette punktet kryssar 132 kV linja Fardal —Mel Grindsdalen i eit langspenn. Dette langspennet vil verta demontert og 132 kV linja vert ført inn og tilkopla Grindsdalen transformatorstasjon.

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmirø 8

3 GRUNNLAG OG METODE

Hovudmålet med konsekvensutgreiinga for fagtema kulturminne og kulturmiljø er å skaffe kunnskap om viktige kulturhistoriske verdiar i influensområdet, slik at dette kan leggast til grunn ved vurdering av konsesjonsspørsmålet og eventuelt val av utbyggingsløysing. Det er henta inn dokumentasjon av kulturminne og kulturmiljø. Dokumentasjonen er basert på tilgjengelige kjelder og litteratur. Det har vore dialog med Riksantikvaren v/ Kristine Johansen og Ragnhild Hoel i samsvar med NVE sitt brev av 11.11.2011. I tillegg er det føreteke ei supplerande synfaring i Grindsdalen med omsyn på kulturminne og kulturlandskap.

Underteikna har delteke i arkeologiske undersøkingar i begge dalføra tidlegare, og kjenner derfor områda godt. I samband med synfaringa er det også gjort vurderingar av potensialet for funn av hittil ikkje registrerte automatisk freda kulturminne i planområdet.

Det er definert 2 overordna kulturmiljø (Grindsdalen og Henjadalen) i plan- og influensområdet. Innanfor desse to kulturmiljøa er det definert to delområde, med høvesvis stor og middels verdi, for å få fram nyansar innanfor desse kulturmiljøa. Kulturmiljøa er vurdert kvar for seg i høve til verdi og konsekvens. Det er utarbeida eitt temakart for kulturminne og kulturmiljø for heile planområdet.

Tilleggsutgreiinga er gjennomført i samsvar med metodikk for vurdering av ikkje prissette konsekvensar skildra i Vegvesenet si Håndbok 140. Retningslinjer i Riksantikvaren sin rettleiar (rapport nr. 31-2003) om "Kulturminne og kulturmiljø i konsekvensutgreiingar" har vore rettleiande i dei vurderingane som er gjort, saman med NVE sin Rapport 3/2008 "Visuell innvirkning på kulturminner og kulturmiljø. Vindkraftanlegg og kraftledninger" og NVE sin rettleiar 2/2004 "Hensynet til kulturminner og kulturmiljø ved etablering av energi- og vassdragsanlegg". NVE sin rettleiar nr 3/2010 "Konsesjonshandsaming av vasskraftsaker.

Rettleiar for utarbeiding av meldingar, konsekvensutgreiingar og søknader", har også vore brukt i tilleggsutgreiinga.

3.1 Nasjonale, regionale og lokale mål og retningslinjer

Formålsparagrafen (§1) i Kulturminneloven av 9. juni 1978:

"Kulturminner og kulturmiljøer med deres egenart og variasjon skal vernes både som del av vår kulturarv og identitet og som ledd i en helhetlig miljø- og ressursforvatning. Det er et nasjonalt ansvar å ivareta disse ressurser som vitenskapelig kildemateriale og som varig grunnlag for nålevende og fremtidige generasjoners opplevelse, selvforståelse, trivsel og virksomhet".

St.meld. nr 16 (2004-2005) " Leve med kulturminner" er retningsgjevande for kulturminneforvaltninga i Noreg. Utgreiinga inneheld vurderingar og formuleringar av verdigrunnlag, mål og strategiar for ein fornya kulturminnepolitikk. Den gir også ei rekkje konkrete tilrådingar.

I Sogn og Fjordane er det utarbeida ein Fylkesdelplan for arealbruk (2000). Denne gjev retningslinjer til kommunal arealplanlegging. For tema kulturminne og kulturlandskap har planen følgjande mål:

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmiro 9

"Sikre ei berekraftig utvikling og verne kulturminne/kulturmiljø/kulturlandskap som dokumentasjon av fortida og ressurs for framtida og sikre kulturminne og kulturmiljø av kulturell, geografisk og tidsmessig breidde som har nasjonal, regional og lokal verdi".

Vidare er hovudmålet i Fylkesdelplan for landbruk (2002) livskraftige bygder i heile Sogn og Fjordane. Ein av strategiane er å utvikle kulturlandskapet som ein ressurs. Tiltaka omfattar etablering av nasjonalt senter for kulturlandskap, dokumentasjon av kulturlandskapet sin verdi for reiselivet og auke kunnskapen om forvalting og skjøtsel av kulturlandskap.

Heile Grindsdalen vart utpeikt som viktig kulturlandskap i Nasjonal registrering av verdifulle kulturlandskap tidleg på 1990-talet. Totalt utgjer dette ca. 13000 daa.

Utvalde kulturlandskap i jordbruket er eit felles prosjekt frå Landbruks- og matdepartementet og Miljøverndepartementet, som skal bidra til at spesielt verdifulle kulturlandskap får ei særskild forvaltning innan 2010. Grinde-Engjasete vart i 2009 valt ut som eitt av 20 (no 22) område i Utvalde kulturlandskap i jordbruket. Dei områda som er valt ut omfattar kulturlandskap i jordbruket med både svært store biologiske og kulturhistoriske verdiar som det er realistisk å halde i hevd på lengre sikt.

Forvaltningsplanen for Grinde og Engjasete er eit felles grunnlag for forvaltninga av det verdifulle kulturlandskapet for grunneigarar/brukarar, kommunen og staten. Skjøtselsplanen og eventuelle avtaler mellom grunneigarar/brukarar og staten er fundamentert i forvaltningsplanen. Planen skildrar området med fokus på biologiske og kulturhistoriske verdiar, aktuelle restaurerings- og skjøtselstiltak, juridiske og økonomiske rammer, samt målsettingar, utfordringar og moglegheiter i høve til ei langsiktig forvaltning.

3.2 Verdi

Konsekvensutgreiinga vil skildre og vurdere området sitt karaktertrekk og verdi innanfor temaet. Verdien vert fastsett langs ein trinnlaus skala som spenner frå liten til stor verdi.

Type kulturmiljø Liten verdi Middels verdi Stor verdi

FornmInne/samIske - Vanleg enkeltobjekt - Representative for - Sjeldan eller spesielt godt døme på kulturmInne ute av opphavleg epoken/ funksjonen og epoken/funksjonen og inngår i ein (automatIsk freda) samanheng inngår i ein kontekst eller

miljø med noko tidsdjupne

- Stader med tru/ tradisjon.

svært viktig kontekst eller i eit miljø med stor tidsdjupne.

- Spesielt viktige stader med tru/

tradisjon

KulturmIljø knytt tll prImmmæringane (gardsmIljøl

fiskebruk/småbruk og liknande)

- Miljøet ligg ikkje i opphavleg kontekst.

- Bygningsmiljøet er vanleg eller inneheld bygningar som bryt med tun-forma - Inneheld bygningar av

mindre kulturhistorisk/

arkitektonisk verdi

- Miljøet ligg delvis i opphavleg kontekst.

- Heilskapleg

bygningsmiljø som er representativt for regionen, men ikkje lenger vanleg og der tun- forrna er intakt

Inneheld bygningar som har kulturhistorisk/

arkitektonisk verdi

- Miljøet ligg i opphavleg kontekst.

- Bygningsmiljø som er sjeldan eller særleg godt døme på epoken/

funksjonen og der tun-forma er intakt - Inneheld bygningar med stor

kulturhistorisk/ arkitektonisk verdi

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmirei 10

Kulturmiljø i tettbygde ^- Miljøet er vanleg eller Heilskapleg miljø som er - Heilskapleg miljø som er sjeldan eller område (bymiljø, er fragmentert. representativ for epoken, er eit særleg godt døme på

bustadområde) - Inneheld bygningar men ikkje lenger vanleg epoken/funksjonen

som har mindre Inneheld bygningar med - Inneheld bygningar med spesielt kulturhistorisk verdi arkitektoniske kvalitetar store arkitektoniske kvalitetar og/

og / eller er av eller er av svært stor kulturhistorisk kulturhistorisk verdi verdi

Tekniske og industrielle - Miljøet er vanleg Miljøet er representativt - Miljøet er sjeldan og eit godt døme kulturrniljø og restar - Inneheld bygningar for epoken, men ikkje på epoken.

etter slike (industri, utan spesielle lenger vanleg - Inneheld bygningar med spesielt samferdsle) arkitektoniske Inneheld bygningar med store arkitektoniske kvalitetar.

kvalitetar arkitektoniske kvalitetar

Andre kulturmiljø (miljø - Miljøet er vanleg og/ Miljø som er - Miljø som er sjeldan og/ eller er eit knytt til einskilde eller fragmentert. representativt for epoken, særleg godt døme på epoken.

bygnIngar, kyrkjer, - Bygningar utan men ikkje lenger vanleg - Bygningar/ objekt med svært høg ku Itu rlands kap, parkar spesielle kvalitetar Bygningar/ objekt med arkitektonisk/ kunstnarisk kvalitet.

og liknande) - Vanleg kulturlandskap arkitektoniske/ - Sjeldan/ gammalt kulturlandskap.

med endra topografi kunstnariske kvalitetar.

Vanleg kulturlandskap med noko endra topografi

Figur 3. Kriteria for verdisetting av kulturminne og kulturmiljø. Basert på Statens vegvesen, håndbok 140.

Kulturminnelova gjev ein brei definisjon av kva som er kulturminne og kulturmiljø. Dette betyr ikkje at alle kulturminne eller kulturmiljø kan eller skal vernast. I forvaltninga av kulturminne vert det lagt vekt på at mangfaldet av kulturmiljø og kulturminne skal takast vare på, og at eit representativt utval skal prioriterast for vern. Det skal leggast vekt på kulturhistoriske samanhengar framfor enkeltobjekt.

Grunnlaget for å verne kulturminne og kulturmiljø er at dei har verdi som kjelder til kunnskap, som grunnlag foropplevingog som ressurs for bruk.

Ved vurdering av kulturminnet sin kunnskapsverdi skal representativitet, samanheng/miljø, autentisitet og fysisk tilstand vurderast. Menneska opplever kulturminne og kulturmiljø på kvar sin måte. Opplevingane heng blant anna saman med kunnskap, haldningar og tilknyting til staden. Kulturminna er med på å vise kontinuitet og endring i det fysiske miljøet og gir staden karakter.

Mange kulturminne og kulturmiljø er i daglig bruk, og har på denne måten verdi som bruksressurs i seg sjølv. I samband med friluftsliv og turisme inngår kulturminna som ein del av opplevingane, og kan såleis også ha pedagogisk verdi. Kulturminna er med andre ord ein indirekte ressurs som gir grunnlag for næringsutvikling.

Dei ulike kriteria knytt til vurderinga av kunnskaps- og opplevingsverdiar kan ofte overlappe kvarandre. Kva kriterium som det vert lagt mest vekt på, er derfor avhengig av dei aktuelle kulturminna eller kulturmiljøa. Kunnskapsverdiane vert vektlagt ved vurderingar av nasjonale interesser. Verdivurderinga er halden på eit generelt nivå. Fornminne er automatisk freda etter Kulturminnelova, og har saman med vedtaksfreda kulturminne per definisjon stor verdi.

Ei fullstendig oversikt over automatisk freda kulturminne finst ikkje. Ein reknar med at berre om lag 10 % av kulturminna er kjent. Dei øvrige er ikkje synlege eller vanskeleg synlege på markoverflata, eller ikkje registrert. En del av dei automatisk freda kulturminna som er registrert er innarbeida og kartfesta på økonomisk kartverk sine kartblad 1:5000. Symbolet som er nytta er ein rune (R). Så lenge kartfesting og registrering av automatisk freda kulturminne aldri vil kunne bli fullstendig, vil ein i offentleg forvaltning og arealplanlegging

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmil'ø 11

vere avhengig av den informasjonen og dei data kulturminnevernet til ein kvar tid kan få fram, dersom ein skal oppfylle intensjonane og de lovpålagte oppgåvene og krav som ligg i kulturminnelova. Dersom ei planlagd utbygging kjem i konflikt med automatisk freda kulturminne, må planen justerast/endrast eller det må søkjast om dispensasjon frå kulturminnelova. Ved ein eventuell dispensasjon set kulturminnelova, jmf § 10, krav om at tiltakshavar dekkjer utgiftene til nødvendige arkeologiske undersøkingar for å sikre kunnskapsverdien.

3.3

Omfanget blir vurdert med utgangspunkt i kriteria, jf. Handbok 140, etter ein trinnlaus skala frå stort positivt omfang til stort negativt omfang. Omfang er ei vurdering av kva endringar ein reknar med tiltaket medfører for kulturminne eller kulturmiljø. Omfang blir vurdert for dei same områda som er verdivurdert. Vurderinga blir gjort i forhold til 0-alternativet som er dagens situasjon.

Endring og lesbarheit for kulturminne og kulturmHjø

Historisk samanheng og struktur

Stort positivt omfang

Tiltaket vil i stor grad gjera tilhøva for kulturminne/ - miijø betre - Tiltaket vil i stor

grad auka den historiske lesbarheita

Tiltaket vil i stor grad styrke den historiske samanhengen mellom kulturmiljø og omgjevnadene

Middels positivt omfang - Tiltaket vil gjere

tilhøva for kulturminne/ - miljø betre

- Tiltaket vil gjere den historiske lesbarheita betre

- Tiltaket vil styrke den historiske samanhengen mellom kulturmiljø og omgjevnadene

Lite / ikkje noko omfang - Tiltaket vil stor

sett ikkje endre kulturminne/ - miljø

- Tiltaket vil stort sett ikkje endre den historiske lesbarheita

Tiltaket vil stort sett ikkje endre den historiske samanhengen mellom kulturmiljø og omgjevnadene

Middels negativt omfang

- Tiltaket vil føre til at kulturminne/ - miljø blir skada

- Tiltaket vil redusere den historiske lesbarheita

- Tiltaket vil svekke den historiske samanhengen mellom kulturmiljø og omgjevnadene

Stort negativt omfang - Tiltaket vil

øydelegge kulturminne/ - miljø

- Tiltaket vil øydelegge den historiske lesbarheita

- Tiltaket vil bryte den historiske samanhengen mellom kultumiiljø og omgjevnadene

- Tiltaket vil i stor - Tiltaket vil - Tiltaket vil stort - Tiltaket vil - Tiltaket vil

grad forsterke forsterke sett ikkje endre redusere øydelegge

historiske historiske historiske historiske historiske

strukturar strukturar strukturar strukturar strukturar

Figur 4. Kriteria for vurderingarav tiltaket sitt omfangpå kulturminneog kulturmiljø.Basertpå Statens vegvesen, Håndbok 140.

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmil'ø 12

Figur 5. Konsekvensvifte, jf. Statens vegvesens håndbok 140.

3.4 Konsekvensar

Konsekvensutgreiinga består av å kombinere verdien av området og omfanget av konsekvensane for å få den samla konsekvensutgreiinga. Konsekvensar er dei fordelane og ulempene eit tiltak fører med seg i forhold til 0-alternativet. Den samla konsekvensvurderinga vurderast langs ein glidande skala frå svært negativ konsekvens til svært positiv konsekvens. Grunnlaget for å vurdere verdi og konsekvens går fram av figuren under.

Nyend

Omfang t lten Middels Stor

Middels negativt —

Stort

negativt — 4---

Stort positivt

+

Lite i

negativt ii

i Middels positivt

Lite positivt

Intel urnfan

tnim '

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmirø 13

4 KULTURMINNELOVA

Temaet omfattar automatisk freda kulturminne, det vil seie kulturminne frå før 1537, vedtaksfreda kulturminne, nyare tids kulturminne, krigsminne, samiske kulturminne, marine kulturminne, samt kulturmiljø i planområdet.

Det er henta inn informasjon om kulturminne og kulturmiljø som kan kome i konflikt med dei ulike tiltaka.

4.1 Definisjonar kulturminne og kulturmiljø

Kulturminnelova definerer kulturminne som "alle spor etter menneskelig aktivitet i vårt fysiske miljø, herunder lokaliteter det knytter seg historiske hendelser, tro eller tradisjon til".

Dette kan vere buplassar, graver, dyrkingslag, fangstanlegg, jernvinneanlegg, kyrkjer og kultstader, samt restar av mellomalderbyar.

Med kulturmiljø meiner ein område der eit eller fleire kulturminne inngår som ein del av ein større heilskap eller samanheng. Ei samla vurdering av eit område si kulturhistorie, kulturminne og tidsdjupne vil danne grunnlag for avgrensing av kulturmiljø. Omgrepet kulturmiljø famnar den samanhengen dei inngår i. Denne samanhengen er viktig for deira verdi som kulturminne. Det er ein nær samanheng mellom kulturmiljø og landskapstype.

Forvaltninga skil mellom automatisk freda kulturminne (også kalla fornminne) og etterreformatoriske kulturminne. Fornminne er kulturminne eldre enn 1537 (reformasjonen), med unntak av ståande bygningar og myntar (1650), og samiske kulturminne og kulturminne i vatn og vassdrag (eldre enn 100 år). Automatisk freding gjeld sjølve kulturminnet og ei sikringssone på minst fem meter omkring det, inntil rette forvaltningsmyndigheit har bestemt noko anna. Etterreformatoriske kulturminne, frå tida etter 1537, kan fredast etter vedtak.

På 1900-talet vart det gjort ei landsomfattande registrering kalla SEFRAK. Dette omfattar hus eldre enn 1900 og andre faste kulturminne frå tida etter 1537. I Lærdal vart det registrert i alt 1505 bygningar og restar etter bygningar.

Det er Sogn og Fjordane fylkeskommune som er rette forvaltningsmynde i forhold til kulturminne (automatisk freda og etterreformatoriske kulturminne) og kulturmiljø for det aktuelle planområdet. I dispensasjonssaker som gjeld kulturminnelova er Riksantikvaren rette mynde.

At eit kulturminne er freda betyr at det er underlagt kulturminnelova. Det finst ulike paragrafar i lova til bruk for ulike typar kulturminne og kulturmiljø. Freding vert vedteke av staten ved Riksantikvaren og gir kulturminnet eit sterkt vern. Ved nyare fredingsvedtak vil det ligge føre detaljerte fredingsføresegner.

Influensområdet er det området som tiltaket verkar inn på, frå dei direkte konsekvensane tiltaket har i form av fysiske inngrep innanfor planområdet til indirekte konsekvensar i form av visuell påverknad. Dei direkte inngrepa har sjølvsagt størst konsekvensar for kulturminne og kulturmiljø.

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmiro 14

9000 - 4000 f.Kr. ELDRESTEINALDER (MESOLITICUM —MESOLI11ISK TID) 9000 - 8200 f.Kr. Tidligmesolitikum (TM)

8200 - 6300 f.Kr. Mellommesolitikum (MM)

6300 - 4000 f.Kr. Senmesolitikum (SM)

4000 - 1750 f.Kr. YNGRE STEINALDER (NEOLOTICUM —NEOLITTISK TID)

4000 -3400 f.Kr. Tidligneolitikum (TN)

3400 - 2700 f.Kr. Mellomneolitikum A (MN A)

2700 - 2400 f.Kr. Mellomneolitikum B (MN B)

2400 - 1750 f.Kr. Senneolitikum (SN)

1750 - 500 f.Kr. BRONSEALDER(BRA)

1750 - 1100 f.Kr. Eldre bronsealder (EBRA)

1100 - 500 f.Kr. Yngre bronsealder (YBRA)

500 f.Kr. - 1000 e.Kr. JERNALDER(JA) 500 f.Kr. - 570 e.Kr. Eldre jernalder (EJA)

500 f.Kr. - Kr.f. Førromersk jernalder (Keltertid) Kr.f. - 400 e.Kr. Romersk jernalder (Romertid)

Kr.f - 200 e.Kr. Eldre romertid

200 - 400 e.Kr. Yngre romertid

400 - 570 e.Kr. Folkevandringstid

570 - 1000 e.Kr. Yngre jernalder (YJA)

570 - 800 e.Kr. Merovingertid

800 - 1000 e.Kr. Vikingtid

1000 - 1537 e.Kr. MIDDELALDER (MA)

1537 e.Kr. — NYERE TID (ETTERREFORMATORISK TID)

Figur 6. Tidstabell med periodar og dateringar (etter Indrelid, 2009).

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmil'ø 15

5 KULTURMILJØ OG VERDIVURDERING 5.1 Skildring av områda

Sognekraft AS

Figur 7. Temakart kulturminne og kulturmiljø.

På grunnlag av ei kulturminnefagleg vurdering er det skilt ut to overordna kulturmiljø innafor plan- og influensområdet for Leikanger kraftverk. Innafor dei overordna kulturmiljøa i Grindsdalen og Henjadalen er det føreteke ei inndeling i øvre og nedre del av dei respektive dalføra. Dette har grunnlag i at det er skilnader i kulturminneverdiane innafor dei ulike delområda. Dette vil gje ei meir nyansert utgreiing av konsekvensane i høve til omfanget av dei ulike utbyggingsalternativa for Leikanger kraftverk.

Som vi ser av temakartet over er nedre del av Grindsdalen vurdert til stor verdi. Dette har samanheng med at det er her dei viktigaste kulturminneverdiane i Grindsdalen er registrert.

Delområdet som er gitt stor verdi fell i stor grad saman med området som på 1990-talet vart registrert som nasjonalt verdifullt kulturlandskap. I tillegg til dei store kulturlandskapsverdiane er det her alle fornminna i dalen er registrert, samt gardstuna med kulturhistorisk bygningsmiljø. I Grindsdalen øvre del er verdien vurdert til middels. Det er ikkje er registrert fornminne i øvre del av dalen. På stølsvollane her er det registrert kulturhistoriske bygningsmiljø (stølshus og ruinar etter slike). I Henjadalen er biletet annleis. Her finn vi dei største kulturhistoriske verdiane knytt til fjellstølane, med Heimste Friksdal, Svolset og Nyastølen som særleg viktige døme på bruken av utmaka i eldre og yngre jernalder, samt mellomalder. Tuftekomplekset på Svolset er mellom dei største i heile landet, og saman med dei førhistoriske stølsvollane Heimste Friksdal og Nyastølen, ligg fornminna heilt urørt av moderne inngrep. Øvre del av Henjadalen er difor vurdert til stor verdi. At Henjadalen nedre del er vurdert til middels verdi har samanheng med at sjølve gardsområda på Henjum (ein av

Leikanger kraftverk Alternabv A og B

Askeladden Freda bygningar ArkeologIske kulturininne ArkeologIske kultdrrn.nne SEFRAK

Ruln eller fjerna objekt Meldin5sblik09 Anna SEFRAK-bygg Kulturmitje

Mddels verd

•• Stor verdi

kartgrunniarj, 550

El,,,d,,,,tanses 20 rn

0 5 , km

Utarbeidt av:

III III

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmika 16

dei største gardane på vestlandet i mellomalderen) og Røysum fell utanfor influensområdet for Leikanger kraftverk. Innfor nedre del av Henjadalen finn ein hovudsakleg utmark med utslåttar og heimestølar, t.d. Flyane. Det er bygd veg fram til Flyane. Det er ikkje registrerte fornminne innafor nedre del av Henjadalen, men det er kulturhistoriske bygningsmiljø knytt til heimestølane og utslåttane.

Etter som mykje av dei kulturhistoriske spora i dei to dalføra ikkje er lagt inn i kulturminnedatabasen Askeladden, har vi vore i kontakt med botanikar Mons Kvamme og arkeolog Rolf Bade som har gjort undersøkingar Grindsdalen i samband med

"Vestlandsgårdsprosjektet". Vidare har vi vore i kontakt med arkeolog Marit Anita Skrede som har utført arkeologiske undersøkingar i Henjadalen. Mons Kvamme har fleire stader teke ut pollensøyler for å kartlegge vegetasjonshistoria i dei to dalføra; Grindsdalen og Henjadalen. Kjende kulturminne i dalføre, men som enno ikkje er komne med i offentlege databaser eller registre, er likevel tekne med i dei kulturminnefaglege vurderingane i utgreiinga.

44.4,

KulturFandsk,-p Verdene3,drerder Sta,AIrker

Kulturh,storItk tett trenusbebyggelse Fredete kulturtedjeer Fredete tyrstasioner 'stet

Fredete bygnutger Bygninger tra far 150it I SEFRAV, ArkeologIstte kulturegnner

Bygning

Figur 8. Kulturminne og nasjonalt verdifullt kulturlandskap registrert i digitale databaser. Kjelde Miljøstatus.

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmirø 17

5.2 Grindsdalen

ankard

unassse

Leikanger

Figur 9. Omtrentleg ytre avgrensing av Grindsdalen som nasjonalt verdifullt kulturlandskap der også stølane Dalsbotnen og Steinsete er med (gui strek) og grense for forvaltningsplan (grøn strek). Forvaltningsplan for Grinde og Engjasete.

Heile Grindsdalen vart utpeikt som viktig kulturlandskap i Nasjonal registrering av verdifulle kulturlandskap tidleg på 1990-talet. Totalt utgjer dette ca. 13000 daa. Grinde-Engjasete vart i 2009 valt ut som eitt av 20 (no 22) område i Utvalde kulturlandskap i jordbruket. Dette prosjektet er eit samarbeid og spleiselag mellom landbruks- og miljøforvaltninga og er tufta på tilskot og frivillige avtalar med eigarane/brukerane. Det er eit ønskje at hele det registrerte kulturlandskapet vert med i avgrensinga av Utvalde kulturlandskap i jordbruket. Det var planane om kraftutbygging som gjorde at ein i første omgang konsentrerte seg om kjerneområdet nedst i dalen. Primært ville landbruks, - natur- og kulturminneforvaltninga, som står bak dette prosjektet, ha med heile Grindsdalen, og dermed heilskapen i ressursutnyttinga frå fjord til fjell, inkludert stølsområda. Planen er at ein kan utvide området

14..,resaks, Enarc

114.1m1bn.

IlyCtru

%,evar. tGlen

,

Ics r..r.hk.11

14..hawraa

giV,9"

Ø1.1sall '

F•vv. v.tv

•

How.n

'1.1111rrIV•

Nvusi

allryså

Kkrs tlana.

:11ausF•r ,

V,9~

ynk.

Narsie.,s ss,

tstrsaese Keiewmts>gx

tv, Fts11•••

wn.

Ntvynt

.sas.

41•91

tåtk.11•1•

(1.11ertne . •

galballt

Namp,an

SVVIeerlot%

Fr iård

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmires 18

etter kvart. Dette er avhengig av kva inngrep som eventuelt kjem i dalen (kraftliner, transformatorstasjon, kraftverk).

Området Grinde - Engjasete omfattar 1100 daa og er på nasjonal representativ liste, og utgjer eit kjerneområde i Grindsdalen. Avgrensinga er gjort i dialog med kommunen og grunneigarar. Opphavleg var eit større område frå fjord til fjell føreslege. I tillegg til konsesjonsøknaden for Leikanger kraftverk er fleire kraftlinjesaker og transformatortasjon er til handsaming i NVE og vil kunne påverke landskapsverdiane. Kjerneområdet blir likevel lite råka av desse tiltaka. Utviding kan bli aktuelt seinare. Det er 10 grunneigarar i området, der 3 framleis driv gardane sine. Store delar av utmarka er under gjengroing eller tilplanting, medan innmarka er i aktiv bruk, til husdyrhald og fruktdyrking. Grinde er det best dokumenterte kulturlandskapsområdet i Sogn og Fjordane.

d•ai,31 Området utgjer eit spesielt attverande

lauvingsområde i Noreg og har stor variasjon av gamle kulturmarker der lauving har sett tydelege spor i hagemarker, lauvenger, haustingsskogar og på styvingstre. Her er også artsrike slåttenger, utslåtter og stølar. Dei mest verdifulle kulturmarkene utgjer ca. 300 daa (Forvaltningsplanen Grinde-Engjasete 2009- 2029).

Grindsdalen har vore i bruk sidan yngre steinalder (pers. med. Mons Kvamme) og garden Grinde har mellom anna tre automatisk freda gravrøyser.

Figur 10. Grense for forvaltningsplan for Grinde - Engjasete. Kjelde: Forvaltningsplan for Grinde og Engjasete.

Figur 11. Den eine av dei mektige gravrøysene frå bronsealder på Grinde, med vidt utsyn over-Sognefjorden.

Leikan er kraftverk - Tille sut refin kulturminne o kulturmil'a 19

Figur 12. Lokalitetar registrert i Askeladden frå både førhistorisk tid og nyare tid i Grindsdalen. Raudt symbol = automatisk freda, kvitt symbol = ikkje freda kulturminne. Desse registreringane er knytt til andre konsesjonssaker i Grindsdalen. Registreringar i samband med 'Vestlandsgårdsprosjektet" er ikkje lagt inn i Askeladden.

"r

•

I,•

• ^•

Ci#

Figur 13. Liste over lokalitetar i Grindsdalen som er registrert i Askeladden.

Arkeologiske undersøkingar knytt til forskingsprosjektet "Den tradisjonelle vestlandsgården som kulturbiologisk system" avdekka ei rekkje automatisk freda kulturminne, hovudsakleg i form av fossile dyrkingsspor, tufter, kve og geil. Desse kulturminna ligg spreidd i gardsvaldet

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmika 20

til Grinde og Engjasete, og på stølane Orrasete, Dalsete og Steinsete. Kulturminna spenner i tid attende til bronsealder. Fleire av registreringane knytt til Vestlandsgårdsprosjektet er gjort langs vestre sida av Grindselvi, frå Vegaskilvollen og fram til Gildalsbrekka.

Figur 14. Det arkeologiske undersøkingsområdet knytt til "Vestlandsgårdsprosjektet". Svarte prikkar markerar registrerte og undersøkte fornminne / fossile dyrkingsspor. Illustrasjon: Rolf Bade. Til høgre: utsnitt av utskiftingskart frå 1874 som syner innmarksteigane ned til Grindselvi.

I tillegg er det gjort registreringar i seinare tid i Grindsdalen der det er avdekka automatisk freda kulturminne. Dette er ei tuft på Seljevollen og ein øydestøl med førhistoriske dyrkingslag nedanfor Holestølen. Det er teke ut pollensøyler fleire stader i dalen, heilt inn til stølen Stavsete, for å kartleggje vegetasjonshistoria i dalføret.

-

•••

—

Figur 15. Hustuft på Seljevollen registrert i samband med "Vestlandsgårdsprosjektet". Tufta er ikkje registrert i Askeladden. Foto: Rolf Bade.

Leikan er kraftverk - TiHe sut reiin kulturminne o kulturmil"ø 21

Illtaseffiseriag

Kategon: iCka,tet Art:

e.giedteating Fylke Kommune

M•yde over havet:

Museurnsdistnkt:

Baselemsopplyaainger

Eldee eaundemsappilysaleeer (tør matrild•ehresk) Geametri

>01•Prettiag ag aervar .1.Ittylleade aPPI~gee

Kdder (letteratur rn.m.):

••Tilhareade eakeltelånaer t o5911 a8ZZ'Ze".3ornråde

,Sammendrag lokalitet

•

-

Regrstrenngstvoe:',;-,,

Vernestatus:

Lovorunnlag:

Paragrat:

Tdstand:

Tdstandsdato.

Besknvelse:

sta,te .t-e r-,•la • , •;,-

edstac,

Terrengbeskrevelse:

bgQ sp,e,Ite e- 1.,••

fia; ves! ,e,ier Q4 e, og ••• .e

, ,,ger a,7,-••sa • '• • .

Onentenng:

Funnreferanse:

,:e, • • e:

Figur 16. Registreringsskjema Askeladden lokalitet 105911. Kjelde: www.askeladden.ra.no

' -6

. .,-.. .-.

,

,

•

,

‘1,

Figur 17. Seljevollen. Berre ein av fleire lokalitetar med automatisk freda kulturminne er registrert i

kulturminnebasen Askeladden (markert). I tillegg er det fleire nyare tids kulturminne og kultur1andskap i område for koplingsanlegg og kraftlinje. Undersøkte dyrkingsspor på denne stølsvollen syner aktivitet tilbake til

bronsealder. Undersøkte tufter er datert til yngre jernalder. Sela på Huksstølen kan sjåast ved vegen på austsida av Grindselvi. Lokaliteten med automatisk freda tuft frå jernalder ligg om lag midt på Seljevollen, under

kraftlinjespennet som kan sjåast på biletet.

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmirra 22

Frå garden Grinde har vi utskiftingskart som kartfestar tunstruktur og bruken av innmarksområdet i åker og eng til andre halvdel av 1800-talet (jf fig. 8). Grinde sitt langstrakte gardsvald på vestsida av Grindsdalen er avgrensa naturleg i sør av Sognefjorden og i aust av Grindselvi mot nabogardane Huke og Holum. Grinde sitt gardsvald omfattar dessutan heile vestsida av Grindsdalen om lag nord til dalføret Gildal, inkludert stølsområda i fjellet.

.41 .111111.

4, -

Figur 18. Rydningsrøys inntil blokkstein ved Seljevollen. Utsnitt viser profil frå undersøkinga av tydningsrøysa.

Tuft i bakgrunnen. Foto: Rolf Bade.

I Grindsdalen er det eit mangfald av kulturminne knytt til tradisjonell jordbruksdrift (rydningsrøyser, bakkemurar, steingardar), mange etterreformatoriske, men også ein del frå førhistorisk tid. Dalføret har ei rekkje bygningar frå 1800-tallet. Dei samla kulturhistoriske bygningsmiljøa på 6 gardstun er klassifisert i verneklasse B. Det er registrert vel 40 bygningar i SEFRAK, der 12 av desse er eldre enn 1850 og meldepliktige etter kml § 25.

Etter at Grindsdalen vart registrert som nasjonalt verdifullt kulturlandskap har det blitt registrert ei rekkje hittil ikkje kjende kulturminne i dalen. Omfanget av registrete kulturminne i dalen er difor monaleg større i dag enn på 1990-talet.

I Grindsdalen finn ein typiske vestlandsgardar med ressursutnytting frå fjord til fjell. Den særprega lauvingstradisjonen er sjeldan godt halden i hevd på Grinde. Samla utgjer Grindsdalen eitt heilskapleg kulturlandskap med stor tidsdjupne (attende til yngre steinalder).

Det er stor variasjon i samansetninga av kulturminna (kulturlandskap, fornminne og kulturminne frå nyare tid). Ulike stølstypar (heimestøl, vår/hauststøl og sommarstøl) inngår i det samla kulturlandskapet. Det er kontinuitet i ressursutnyttinga i dalen der tre bruk framleis er i drift. Området er i dag i bruk til ekskursjonar, til undervisning og praktisk skjøtsel/forsking

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmil'ø 23

og har derfor stor formidlingsverdi. Kunnskapsverdien knytt til både automatisk freda kulturminne, kulturminne frå nyare tid og kulturlandskapet er stor.

Ut over eksisterande kraftlinjer er det er få skjemmande inngrep i Grindsdalen i dag. Nye konsesjonar for kraftlinjer og transformatorstasjon (ikkje som del av Leikanger kraftverk) vil likevel gje inngrep i dalen.

På grunnlag av ei kulturminnefagleg vurdering av kjende kulturminneverdiar innafor Grindsdalen vert det overordna kulturmiljøet i Grindsdalen inndelt i to delområde;

Grindsdalen nedre del og Grindsdalen øvre del.

Verdivurdering (Grinde/Engjasete/Grindsdalen nedre del)

Dei viktigaste kjende kulturminneverdiane (nasjonalt verdifullt kulturlandskap, automatisk freda kulturminne og kulturminne frå nyare tid) ligg i nedre del av grindsdalen. Kulturmiljøet Grinde / Engjasete / Grindsdalen nedre del er vurdert til å ha stor kunnskapsverdi, stor opplevingsverdi og stor bruksverdi. Samla vurdering vert stor verdi.

Liten Middels Stor

IVerdi

•

Verdivurdering (Grindsdalen øvre del)

Kulturmiljøet Grindsdalen øvre del er vurdert til å ha middels til stor kunnskapsverdi, middels til stor opplevingsverdi og liten til middels bruksverdi. Samla vurdering vert middels verdi.

Liten Middels Stor

I Verdi

•

5.3 Henjadalen

Nyastølen, med førhistoriske tufter og kve må sjåast i samanheng med Heimste Friksdal, der det er registrert mange fornminne; tufter, helleristningar og kolgroper / kokegroper, datert attende til bronsealder) og øydestølen Svolset. Sistnemnde er det største og mest kjende tuftekomplekset i fjellet frå førhistorisk tid i Noreg. Her er det registrert 16 tufter der bruken går attende til romartid, 10 helleristningslokalitetar, vegar, dyrkingslag, kokegroper, etc.

Eldste datering går attende til bronsealder. I tillegg er det registrert over 50 kokegroper spreidd i heile Henjadalen.

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmiro 24

I Skuledalen er det registrert ein automatisk freda skålgroplokalitet (ikkje i askeladden). På stølen Sevi er det i tillegg til ståande stølshus frå 1800-talet, ruinar etter stølshus og kve, registrert ei automatisk freda hustuft (Askeladden id 116274). På stølen Stokksete ligg det restar etter tre kve, fleire stølshus frå 1800-talet og ruinar etter slike. I tillegg er det registrert ein automatisk freda skålgroplokalitet (Askeladden id 116275) inne på stølsvollen. På Dalhjella og Flyane er det registrert ståande stølshus frå 1800-talet og ruinar etter stølshus.

På dei to sistnemnde stølane er det ikkje kjende fornminne.

Den gamle driftevegen går langs vestsida av Henjaelvi, fram til Nyastølen, før den svingar av mot øydestølane i Friksdalen.

På grunnlag av ei kulturminnefagleg vurdering av kjende kulturminneverdiar innafor Henjadalen vert det overordna kulturmiljøet i Henjadalen inndelt i to delområde; Hanjadalen øvre del og henjadalen nedre del.

Verdivurdering (Henjadalen øvre del, inkludert fjellstølane på vestsida av dalføret) I øvre del av Henjadalen ligg eitt av dei mest omfangsrike og best dokumenterte tuftekompleksa frå eldre og yngre jernalder i Noreg. Det er også ei uvanleg stor samling av bergkunstlokalitetar (skålgroper) i denne delen av dalføret. Kulturminnelokalitetane representerer eit viktig kunnskapspotensiale for å forstå samanhengen mellom støl og gard i førhistorisk tid. Øydestølsanlegga frå jernalderen i dalen ligg heilt uforstyrra av moderne inngrep, noko som gjev særleg stor opplevingsverdi. Kulturminneverdiane i øvre del av dalen eignar seg særs godt til formidlingsbruk. Kulturmiljøet Henjadalen øvre del, inkludert fjellstølane, er vurdert til å ha stor kunnskapsverdi, stor opplevingsverdi og stor bruksverdi.

Samla vurdering vert stor verdi.

Liten Middels Stor I-- I-- --I IVerdi

•

Verdivurdering (Henjadalen nedre del)

Heimestølane Dalhjella og Fyande, i tillegg til utslåttar, ligg i nedre del av Henjadalen. Det er ikkje kjende fornminne i denne delen av Henjadalen, men på stølsvollane er det registrert kulturhistoriske bygningsmiljø. Kulturmiljøet Henjadalen nedre del er vurdert til å ha middels kunnskapsverdi, middels opplevingsverdi og liten til middels bruksverdi. Samla vurdering vert middels verdi.

Liten Middels Stor I-- I-- --I lVerdi

•

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmir ø 25

6 OMFANGS- OG KONSEKVENSVURDERING

Innleiingsvis vil vi trekke fram vurderingar som er gjort i samband med utarbeidinga av forvaltningsplanen for Grinde (Miljøvernavdelinga, Fylkesmannen i Sogn og Fjordane).

Tilhøve som har i seg vurderingar knytt til omfangsvurderinga i høve til utbyggingsplanane for Leikanger kraftverk vil bli trekt fram i omfangs- og konsekvensvurderinga under.

Omfang av 0-alternativet

Alternativ 0 er dagens situasjon utan utbygging. Dette alternativet er med som eit referansealternativ i konsekvensutgreiinga og effekten av dei andre alternativa vert målt i høve til dette. 0-alternativet tek utgangspunkt i dagens situasjon, og omfattar i tillegg forventa endringar utan tiltaket i analyseperioden.

0-alternativet medfører ingen kjente direkte konsekvensar for kulturminne innanfor planområdet. Stølsvollane og kulturmarkene langs elva vil kunne bli råka av flaum (som tidlegare), oppgradering av stølshus/hus og etablering av nye bygningar (hus, driftsbygningar og hytter), samt vedlikehald og oppgraderingar av vegar i området, er tiltak som vil kunne ha negativ innverknad på kulturminne og kulturmiljø. Når det gjeld flaumfare, er særleg dei elvenære kulturmarkene i området "Seljevollen" og nedover utsett. Det er registrert fleire kulturminne frå førhistorisk tid og middelalder her.

Drift på gardane er viktig for å oppretthalde kulturlandskapskvalitetane og dei kulturhistoriske bygningsmiljøa i området. Det er i dag aktiv drift på både innmarksareal og i utmarka på Grinde. Ingen utbygging vil kunne gjere det vanskelegare å drive gardane i området. Utan auke i driftsinntekter som følgje av ei utbygging, vil fleire gardsbruk kunne bli nedlagde. Dette kan føre til gjengroing av kulturlandskapet og at verneverdig bygningsmasse vert ståande til nedfalls, både i gardsområda, men også i stølsmiljøa og i utmarka. Gjengroing av kulturlandskap kan føre til skade på kulturminna og redusert opplevingsverdi.

I tillegg til eksisterande kraftliner vil ny 420 kV-kraftline mellom Ørskog og Fardal, samt 132 kV kraftline og transformatorstasjon i samband med energioverføring frå småkraftutbygging i Fjærland, ha negativ innverknad på kulturminne og kulturmiljø i Grindsdalen.

Tilhøve og tiltak som nemnt ovanfor vil ha negativ innverknad på opplevinga av kulturminner og kulturmiljø i planområdet.

Stort Middels Lite Intet Lite Middels Stort negativt negativt negativt positivt positivt positivt

I I II I Omfang

Konsekvensane nullstillast uavhengig av reelle konsekvensar. Ingen konsekvens (0).

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmil'ø 26

6.1

Tre ulike energiforsyningssaker var til handsaming hos NVE parallelt med utarbeiding av forvaltningsplanen for Grinde - Engjasete. I samband med forvaltningsplanarbeidet var det usikkert om desse tiltaka vil skape vanskar for forvaltninga av kulturlandskapet, særleg i øvre delar av Grindsdalen. Dei aktuelle sakene gjeld 420 kV-kraftline mellom Ørskog og Fardal, 132 kV kraftline og transformatorstasjon i samband med energioverføring frå småkraftutbygging i Fjærland, samt bygging av Leikanger kraftverk. NVE blei informert om arbeidet med Utvalde kulturlandskap i jordbruket og dei faglege interessene i Grindsdalen knytt til arbeidet med forvaltningsplanen (Forvaltningsplan for Grinde 2009 — 2029).

Sognekraft AS og NVE er kjent med at Grindsdalen er registrert som nasjonalt verdifullt kulturlandskap og at Grinde er eitt av 20 (no 22) Utvalde kulturlandskap i jordbruket, både gjennom fråsegner (mellom anna frå Fylkesmannen i Sogn og Fjordane, Sogn og Fjordane fylkeskommune og Riksantikvaren) og i møter.

Kraftutbyggingsplanane (Leikanger kraftverk) som vedkjem Grindsdalen er omtalt i forvaltningsplanen for Grinde, og konklusjonen er at det er usikkert i kva grad desse tiltaka vil gje negative konsekvensar for kulturlandskapsverdiane i Grindsdalen. Dette er ei av årsakene til at forvaltnin s lanen er av rensa til eit mindre område der konflikt otensialet er vurdert som lite (Forvaltningsplan for Grinde 2009 —2029).

På grunnlag av dialog med Leikanger kommune og aktuelle grunneigarar, vart forvaltningsplanen avgrensa til Grinde-Engjasete, som utgjer eit kjerneområde i Grindsdalen med den mest ubrotne kontinuiteten i historiske lauvingstradisjonar. Her er både vegetasjon, artsmangfald, kulturminne og brukshistorie også godt dokumentert. Området vert lite råka av aktuelle utbyggingsplanar og det er her interessa for ei langsiktig forvaltning av jordbruket sitt kulturlandskap er størst blant grunneigarane. Planområdet for forvaltningsplanen er avgrensa mot Grindselvi i aust og riksveg 55 i sør (fig. 9). Grensa mot nord og vest følgjer i stor grad den opphavlege innmarksgrensa som vi finn igjen på gamle utskiftingskart. I tillegg er heimestølområdet på Orrasete inkludert. Området Grinde - Engjasete er om lag 1100 dekar.

Dei mest verdifulle kulturmarkene utgjer om lag 300 dekar. To aktive gardbrukarar held i hevd det meste av innmarksareala i området. Det er aktuelt å inngå avtale om skjøtsel og vedlikehald mellom staten og grunneigarane/brukarane innanfor planområdet. På lencire sikt er det ønsk.ele at lanområdet vert utvida til ein større del av Grindsdalen. Ei slik utviding må i så fall vurderast i høve til utfordringar som nemnt ovanfor, samt økonomiske rammer for prosjektet (Forvaltningsplan for Grinde 2009 —2029).

Det vil difor vere viktig å avgrense tiltaka i Grindsdalen i så stor grad som mogleg slika at omfanget av utbygginga ikkje gjev negative konsekvensar for ei framtidig utviding av forvaltningsområdet på Grinde.

Dei negative konsekvensane for nedre del av Grindsdalen er først og fremst knytt til redusert vassføring i Grindselvi, og derav ein noko redusert opplevingsverdi av kulturminna / kulturlandskapet i denne delen av vassdraget. Ny kraftlinje frå koplingsanlegget på Seljevollen og fram til kraftverket på Suppam vil også gje negative konsekvensar i høve til kulturlandskapsverdiane og fornminne i området. I første rekkje visuelle konsekvensar knytt til eit kort luftspenn og hogstgate.

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmirei 27

Området har stor variasjon av ulike kulturmarker der trebruken, og først og fremst lauving, har sett tydelege spor i hagemarker (bjørk og ask), lauvenger (ask, alm, bjørk, selje), haustingsskogar (alm, ask) og som solitær-styvingstre. I tillegg finst artsrike slåtteenger, utslåttar, heimestølar med slåttemark, og fjellstølar med beitevollar. Store delar av utmarka i Grindsdalen er under attgroing eller omdisponert til granfelt, mens størsteparten av innmarksareala er i aktiv bruk.

Kulturmarker, og variasjonen i dei gamle kulturmarkene, vil i liten grad bli påverka av redusert vassføring. For sjølve undersøkingsområdet på Grinde er det vurdert at redusert vassføring ikkje vil ha konsekvensar for vegetasjon (pers. med. Ingvild Austad). Når det gjeld elvenære kulturmarker (elveslettene) og fossestryk vil redusert vassføring kunne ha innverknad på vegetasjonen. I kantsona langs vassdraget veks det gråorskog.

Kulturmarkene ligg i eit nivå ovanfor dette gråorbeltet, men i sjølve elveløpet og i sidene på dette vil det skje ei viss gjengroing.

Figur 19. Grindsdalen og Grindselvi sett i frå det nasjonalt verdifulle kulturlandskapetpå Grinde. Som vi ser vil tiltaka knytt til utbygging av Leikanger kraftverk ha liten innverknad på kjemeområdet med dei høgaste

kulturlandskapsverdiane i Grindsdalen. Mastene for eksisterande luftspenn kan sjåast i silhuettpå fjellet til høgre i biletet.

Kulturhistorisk sett er redusert vassføring uheldig i høve til kulturminne knytt til elva.

Kulturminna som låg nærast elva (kverner, sager og slipesteinar), og tufter etter slike, vart øydelagde av ein flaum i 1971 (pers. med. Jon Erling Oppedal). Redusert vassføring er difor vurdert til å ha liten innverknad på vassdragstilknytte kulturminne.

Store areal i Grindsdalen har vorte tilplanta med granskog, som sannsynlegvis har medført ein reduksjon av den opphavlege verdien av det registrerte nasjonale kulturlandskapet. Ein har også granfelt i området Grinde-Engjasete, men desse er lite omfattande og dominerande. Likevel vert det ei utfordring å ta ut skogen i området utan å gjere skjemmande inngrep. Dette gjeld også hogstgata for ny kraftlinje tilknytt Leikanger kraftverk. Rydding av vegetasjon i kraftlinetraseen er vil kunne gje uheldig innverknad på kulturlandskapet, men

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmil'ø 28

må sjåast i lys av at eksisterande kraftlinje som i dag kryssar dalen i luftspenn blir ført ned dalsidene til transformatorstasjonen på Seljevollen.

Plasseringa av koplingsanlegg ved Seljevollen (plassering på austsida av Grindselvi knytt til ei anna konsesjonssak) legg føringar for kraftlinja knytt til Leikanger kraftverk. Linja får nærføring til ei tuft frå jernalder inne på stølsvollen på Seljevollen. Frå koplingsanlegget og fram til første mastepunkt i lia blir det eit kort spenn over stølsvollen og tufta frå jernalder.

Her er det også registrert ei rekkje andre automatisk freda kulturminne, t.d. fleire tufter og dyrkingsspor attende til bronsealder. Området ser ut til å ha hatt same funksjon som heimestølsområdet Orrasete.

Figur 20. Grindsdalen sett frå Holum. lnnmarksareala på Grinde, Holum og Huke strekker seg ned mot Grindselvi i nedre del. Elva ligg likevel så djupt i terrenget at den generelle opplevinga av kulturlandskapet blir lite råka av redusert vassføring.

Ny kraftlinje knytt til Leikanger kraftverk er vurdert ut i frå at kraftlinja som går i spenn over Grindsdalen, og som i dag er lite synleg, vil bli ført ned dalsidene med hogstgater (ved Seljevollen) og at koplingsanlegg blir plassert ved Seljevollen. Desse tiltaka er utgreia i eigne konsesjonssaker og vert ikkje vurdert her. Sett i lys av desse tiltaka vil ny kraftlinje knytt til Leikanger kraftverk ha avgrensa omfang. Tiltaket vil ikkje fysisk råke kulturminneverdiar.

Konflikten er avgrensa til visuell innverknad i form av luftspenn over stølsvollen med automatisk freda kulturminne og hogstgate i kraftlinjetraseen oppover lia på vestsida av Grindsdalen. Løysing for kraftlinje er likt i alle alternativ.

Alternativ A og kulturmiljø Grinde / Engjasete / Grindsdalen nedre del

Omfanget som utbyggingsalternativ A har på kulturmiljø Grinde / Engjasete / Grindsdalen nedre del er i første rekke knytt til redusert vassføring i Grindselvi på den aktuelle strekninga, bygging av ny kraftlinje på vestsida av Grindsdalen fram til koplingsanlegg på Seljevollen og oppgradering av eksisterande landbruksveg. Omfanget er vurdert til lite negativt.

Leikan er kraftverk - Tille sut reiin kulturminne o kulturmfia 29

Stort Middels Lite Intet Lite Middels Stort negativt negativt negativtpositivt positivt positivt

I Omfang

•

Stor kulturhistorisk verdi samanhalde med lite negativt omfang gir liten negativ konsekvens

Alternativ B og kulturmiljø Grinde / Engjasete / Grindsdalen nedre del

Omfanget som utbyggingsalternativ B har på kulturmiljø Grinde / Engjasete / Grindsdalen nedre del er hovudsakleg knytt til anleggsveg (oppgradering av eksisterande landbruksveg) og massetipp på og ved Seljevollen, i eit område med ei rekkje kulturhistoriske spor frå både førhistorisk tid og nyare tid (tufter, ruinar, stølsmiljø, kulturlandskap med fossile dyrkingsspor attende til bronsealder). Omfanget er vurdert til middels til stort negativt.

Stort Middels Lite Intet Lite Middels Stort negativt negativt negativtpositivt positivt positivt

I Omfang

Stor kulturhistorisk verdi samanhalde med middels til stort negativt omfang gir stor negativ konsekvens (---).

6.2

Massetipp og inntak blir liggjande om lag i same området. Tiltaka blir derfor samla. Det er ikkje kjende kulturminneverdiar innafor kulturmiljøet i det aktuelle området for massetipp og inntak. Omfanget av tiltaket er knytt til visuell innverknad, og dermed redusert opplevingsverdi, hovudsakleg langs buføringsvegen fram til stølsområda i Gildal, Nyastølen og Stavsete. Frå stader med viktige kulturhistoriske miljø blir massetippen ikkje synleg, jf.

figur 23. Plasseringa av massetippen er god i høve til dei kulturhistoriske verdiane i dalføret.

Figur 21. Grindsdalen sett frå Stokksete. Det er opplysningar om fleire førhistoriske tufter på stølen. Ingen av tiltaka knytt til Leikanger kraftverk blir synlege frå stølsvollen. Foto: Solbjørg Halland.