Talemål, overblikk kap. 2, 3, 5 og 6 NOSP103-F (Fjernord)

(1)

Talemål, overblikk kap. 2, 3, 5 og 6 NOSP103-F (Fjernord)

Våren 2016 Ivar Utne

(versjon 7.4.2016; ingen endringar etter 14.2.16, sjå nedanfor) (Kap. 4 i Talemål av Sandøy er ikkje pensum. Kap. 5-delen er

utvida i eigen presentasjon etter 14.2.16.)

(2)

Fonetikk

(Kulbrandstad kap. 4)

• Produksjon (mest aktuelt for NOSP103-F)

• Spreiing (lydbølgjer)

• Høyrsle

• Uttalemåte (type opning/lukke, stemt/ustemt)

• Uttalestad (kor tunga er nærast)

• Allofonar

• Fonar

(3)

Fonologi

(Kulbrandstad kap. 4)

• Skilje mellom ord med ulike fonem

• Fonem er abstraksjon for lydar med liknande uttale og som (i teorien) kan brukast om

kvarandre

(4)

Fonologiske reglar

(Sandøy kap. 2 og 3)

• Lydar blir påverka av omgjevnader (lydleg, morfologisk)

• Fonem blir til allofonar, assimilasjonsprodukt, eller dei fell bort.

• Fortid (norrønt)

• Tidlegare, men etter norrøn tid (språkhistoria)

• Notid (aktuelt for talemål i NOSP103-F)

• Tre typar reglar (generelle fonologiske, morfo-fonologiske,

syntaktisk-fonologiske)

(5)

Generelle fonologiske reglar

(Sandøy kap. 2)

• Assimilering (likare nabolyd, samansmelting til ein lyd)

• Bortfall

• Endrar kvalitet (til allofonar)

(6)

Morfo-fonologiske reglar

(Sandøy kap. 3)

• Siste staving i ordstamma blir påverka av bøyingsendinga (kva for bøyingsform). Dvs.

siste vokal eller sluttkonsonant i stamma.

• Assimilasjon

• Nokre bøyingsformer fører til endringar i

ordstamma utan at det kan forklarast med

assimilasjon i notidsspråket

(7)

Syntaktisk-fonologiske reglar

(Sandøy kap. 3)

• Over ordgrenser

• Særleg bortfall av vokalar når det er vokalar på begge sider av ordgrensa

• Ellers gjeld dei generelle fonologiske reglane over ordgrenser, f.eks. assimilasjonar som

retroflektering

(8)

Grammatikk, språkproduksjon

(Sandøy kap. 3)

• Leksikon: ordkunnskap hos kvar av oss

• Grammatiske reglar – Syntaks

– Morfologi – Fonologi

-> Overflateform, det som kjem ut av munnen (eller skriv, men då er fonologi erstatta av skrivereglar/

ortografi)

(9)

Språkendring

(Sandøy kap. 5) Språkendringa (her: talemålet) blir styrt av:

• Indre faktorar,

som vil seie at uttalemåtar, bøyingskategoriar endrar seg, oftast med forenklingar (neste side, og 5.2)

• Ytre faktorar,

som vil seie enderingar som følge av fysiske endringar i samfunnet (ting, fenomen), kontakt og haldningar (kva/kven vi identifiserer oss med) ( om to sider; og 5.3)

• Samverknad mellom desse faktorane (5.4) Språkendringa skjer med (5.5)

• Innovasjon, som er vanskeleg å observere

• Spreiing, mest pga. ytre faktorar, men òg indre (5.5; og kap. 6)

(10)

Indre faktorar

(Sandøy kap. 5)

• Regelinnsnevring: trekk står att i færre bøyingsklasser, færre ord, f.eks.

palatalisering (bakkje)

• Regelutviding: trekk utvidar seg til færre bøyingsklasser, f.eks.

palatalisering til nye klasser, til nye lydlege omgjevnader

• Analogi: ei bøyingsklasse får bøying lik ei anna klasse og mister si eiga, f.eks. –er i hankjønn

• Funksjonell tyng: Nye endingar spreier seg til nye klasser for å unngå former som er for like, f.eks. i presens og preteritum (fra a- til e-former);

spesielle endingar forsvinn når andre tilhøve gjer det klart kva formene er (dativ ut)

• Naturlegheit: Kva som er vanleg i språket, kva som er lett å seie. Særeigne lydar forsvinn, lettuttalte spreier seg.

(11)

Ytre faktorar

(Sandøy kap. 5)

• Endringar i materiell og åndeleg kultur: ord forsvinn og ord kjem inn ut frå kva ein er oppteken av i samfunnet

• Identifiseringsfunksjonen åt språket: felles normer, ønske om å vere like andre (gjerne bestemte grupper eller førebilete)

• Prestisje: oppvurderte og nedvurderte språkdrag knytt til stader og grupper (by, land o.a.)

• Skriftmålet: helst for ordval og uttrykksmåtar, ikkje så klart for språksystemet (grammatikk, medrekna uttale)

• Massemedia: helst ordval, neppe grammatikk (språksystemet)

(12)

Talemålsgeografi, dialektologi

(Sandøy kap. 6)

• Kva for talemålstrekk som er i bruk kor

• Inndelingsmåte, eller -måtar

• Kvifor ulike trekk ulike stader?

– Språkhistoriske forklaringar – Spreiingsmønster

– Forsvinning (gamle trekk)

(13)

Talemålshistorie

(Sandøy kap. 6, og kap. 3 og 4 i Torp og Vikør, og Leitre mfl.)

• Den norske talemålshistoria, dvs. det i

språkhistoria som handlar om talemål

(14)

Talemål, dialekter i dag

(Sandøy kap. 6)

• Kløyvd infinitiv, jamvekt

• Apokope i infinitiv

• Delt hokjønn/fem. (bf form eintal)

• Reduksjon i infinitiv, a- eller e-infinitiv

• Tjukk l

• Bortfall av –r i endingar

• Endingar i presens av sterke verb

• Segmentasjon, differensiasjon

• Diftongering, monoftongering,

• …

(15)

Spreiing av talemålstrekk

(Sandøy kap. 6)

• Talemålstrekk har kjerneområde som ein reknar med trekka har spreidd seg frå

• Fleire trekk har spreidd seg frå same området og dekkjer om lag same delane av landet i dag

• Dette inneber at talemålstrekk kan gå på tvers av større eller mindre område som ein normalt deler norske dialekter inn i

• Dette viser altså historiske prosessar, og helst resultata av dei

• Seks eller sju slike område i læreboka (Talemål)

• Reliktområde, område med trekk på veg ut

(16)

Spreiingsområde

(Sandøy kap. 6)

1) Austnordisk: kjerne i svensk og dansk, men spreidd aust i Noreg

2) Sørskandinavisk: kjerne i dansk, del av austnordisk 3) Sentralskandinavisk: kjerne i Midt- og Nord-Sverige

og Aust- og Midt-Noreg

4) Nordskandinavisk: kjerne i Midt- og Nord-Noreg

5) Vestnordisk og vestnorsk: Vestlandet og øyane i vest 6) Kyst-drag: felles for norskekysten

7) (Bymålsdrag; novasjon og trekk som hoppar til byar)

(17)

Inndeling av Noreg etter talemålstrekk

(Sandøy kap. 6)

• Austnorsk

– austlandsk – midlandsk – trøndersk

• Vestnorsk – sørlandsk – sørvestlandsk – nordvestlandsk – nordlandsk

– Troms- og Finnmarksmål (Talemål, s. 183; audio 76;

Skjekkeland 1997, s. 12)

• Austnorsk

• Trøndersk

• Vestnorsk

• Nordnorsk

(Papazian og Helleland, s. 134—135;

og andre stader)

(18)