Revisjon av konsesjonsvilkår Ulla-Førre
Ut t ale frå Ulla grunneigar lag
Ulla elveeigarlag vil med det t e levera ein ut tale til revisjonen av konsesjonsvilkåra for Ulla-Førre. Me har som ut gangspunkt at denne revisjonen kan og bør gjerast et t er mal frå Sira-Kvina der frivillige avt alar med konsesjonshava ren ligg til grunn. Det te for å få mest muleg omforent e og berekraf tige løvslngar for int eressene knyt t t il elva, og for å få til ei levedykt ig vassføring så snart som råd.
Hist orikk
Ulladalen og elva Ulla har fåt t namn et ter Ull, guden for tvekamp og jakt . Menneska som har budd her jakt a reinsdyr og bjørn i Dyraheia, aust for Ulladalen. Frå tidleg 1600-t al er det regist rert buset nad i Ulladalen. Lenger nede langs elveløpet , har det budd folk sidan 300-400 e. Kr. Elva vart brukt t il mykje, også til fløt ting av ved og sagbruk. t akse- og sjøauref isket har opp gjennom århundra vare ein vikt ig del av mat auken og livet langs heile den anadrome delen av vassdraget som er på ca 18 km, frå Vad la i sør t il Holmen i aust . 11 887 sikra den engelske spor tsfiska ren Walt er Archer seg fiskeret t ane langs heile Ulla i 40 år . Det te var del av e it storst ilt eksperiment , kor Suldalslågen var sent ral, med sikt e på fredning, forskning og kult ivering av laksestamma for sport sfiske. Mellom anna skal Archer ha kost a på ei lakset rapp i elva like ved ut løpet av Jupsåna. Archer-epoken blei star ten på ei meir bevisst sat sing på frit idsfiske og elva som ein reiselivsressurs. Ulla-laksen var (og er)
et ter trakta og karakt erist isk ved sin kraf tige og robuste form. Mot alle odds og mot alle spådommane frå ekspert ane då Ulla-Førre-ut bygginga blei realisert , har laksestammen overlevd, trass i at elva til tider i praksis har vare heilt tørrlagd. Ein fiskebiologisk rapport som St at kraf t fekk ut ar beidd i 2014 viser at tet t leiken av lakseyngel i elva er god, medan innslaget av sjøaure er krit isk lågt .
Konatil Walter Archer, Alice, var ein dugande f otograf og har tatt fie ire motiv f rå Ulla i denne perioden, mellom anna dette f rå utløpet i Jøsenfj orden ved Vad/a.
Foto: Alice Archer, tatt ca år 1910.
Ulla renn gjennom Suldal og Hjelmeland kommunar i Rogaland, og har sit t ut spring frå Holmevat net (1164 mah.) på grensa mellom Suldal og Bykle. Ho renn mot vest , seinere mot sør og endar ut i Jøsenfjorden, ein arm av Boknafjorden. Nedbørsf elt et er 380 km2. Ulla blei ut bygd saman med det sønnanforliggjande Førre-vassdraget , i tillegg til seks omliggjande småvassdrag ved overføring t il Suldalsvat net . Se Ulla- Førre.
St at en sikra seg ret t ane i Ulladalsåna i år a1912- 1916.
1971: St at skraftverkene la fram ein generalplan i 1971, men ut bygginga vart først vedt at t av St or tinget 13. juni 1974, og då med mange endringar i forhold t il den først e planen.
1974: Anleggsarbeidet kom i gang hausten 1974 og varte ut 1988.
1982: Ulla-Førre vart opna i 1982 av Kong Olav V. Ulla-Førre-ut bygginga var Nord-Europas største ut bygging med mange st ore ut fordringar . Det vart bygd over 20 store og små dammar, om lag 40 bekkeinnt ak, 100 km ny veg berekna på tung anleggst rafikk og over 100 km tunnelar og sjakter. I august 1989 vart Bjåsjø fylt opp for først e gong.
2004: Pumpe 1012 vart set t i dr if t, og ein kunne st art e pumping av vat n frå Vat n 1012 til Blåsjø. Det t e gir om lag 8 Gw h/ år ny kraf t .
2008: Stat kraft søkte konsesjon for Blåfjell pumpe. Pot ensialet er 36 GWh.
{Kj elder hist orikk: Ryf ylkemuseet, Stat kraf t, Suldal kult ursoge, Gamle Suldal, Hj elmeland - Gardar og f olk (Bind 1}, St avanger Af t enblad og Johannes L. Hj or teland).
Dagens sit uasj on
Først ei avklaring om namn: Ulla grunneigarlag meiner at elva heit er Ulla frå øvst til nedst i vassdraget .
Nemninga «Ulladalselva» eller «Ulladalsåna» er så vidt me kjenner til feil namnsetjing på elva.
Ulla er i dag på mange måt ar ei daud elv, noko som sjølvsagt også påvirkar omgivelsane, både
nat urmessig og næringsmessig. Til dømes er det i dag bare ein familie at t i Ulladalen, et ter at dalen ei st und fakt isk var heilt folket om. Nå skal ikkje ut flyt t inga tilskrivast reguleringa av Ulla åleine, men det er eit fakt um at st rupinga av det t e vassdraget har fråt at t grunneigarar og andre mulegheit a til å kult ivera elva sine ressursar, om det er lakseret tar, reiselivsbasert næringsliv eller anna. Vassf øringa er t il tider så lit a at ho innimellom ser ut til å vera heilt tørrlagd. Det te har ikkje bare konsekvensar for fisken, men også for korleis elva framstår i landskapet . lkkje minst er det te særs syn leg om som maren, ein konsekvens som reduserer nat urkvalit et ane som turistar og andre forvent ar å finna i Norge.
Br ukarint eressene er i ut gangspunkt et store i Ulla, ret t og slet t fordi elva ligg nær innt il til buset nad, og er tilgjengeleg for folk flest . Ho befinn seg i eit område som er stadig meir populært for hyt tefolk og turistar, jf . dei st orst ilt e hyt teut bygginga ne i Gullingen-området . Men dagens sit uasjon gjer at ein ikkje kan haust a av det t e pot ensialet , og ein e r dermed fråt at t ein mu legheit til å skapa nat urbaserte ar beidsplassar som igjen ville ha sikra buset nad langs vassdraget . Det store par adokset når det gjeld Ulla, er at laksest ammen har overlevd trass i den tot ale reguleringa elva har vare ut set t for . Sjølv ut an minst evassføring har ant at t ut t ak av laks vare på innt il 1 tonn i året (jf . st at ist ikk frå St avanger Jeger- og fiskeforening). Det t e tyder på at sjølv ei minst evassf øring som represent erer eit energit ap på5 %for Stat kraft (som NVE og Miljødirektorat et skriv i «Vannkraf tkonsesjoner som kan revideres innen 2022 - Nasjonal gjennomgang og forslag t il priorit ering» (s. 149)) vil kunna ha ein stor og posit iv effekt på livet både i og langs elva.
Konkret e t ilt ak f ør eslåt t av Ulla gr unneigar lag
Ulla elveigar lag ønskjer at dei forbet rande tilt aka tar ut gangspunkt i CEDREN (Cent re for
enviroment al design of renew able energy) sin modell som er present ert i «Håndbok f or miljødesign i reguler te laksevassdrag» (Red. Forseth/ Harby - 2013}. Denne modellen er brukt i samband med
mo delle n f ør e seg ko r leis e in gr eier ut , ut viklar og gj enno m f ør er t ilt ak so m bet r ar fo r ho lda fo r laks og sj øau r e sam st undes som ein t ar om sy n t il kr af t pro du ksj o n. Mo de llen vil f em na om alle dei punkt vise fo r slaga me nem ner he r unde r , der fo r vil me nøya oss med ei ko r t fat t a gr unngiv ing fo r kvar t enkelt punkt her :
M i nst ev assf ør ing:
Det t e er hovudpunkt et i vår argument asjon, og me ber om at revisjonen tar ut gangspunkt i Klima- og miljødepartement et s godkjenning av regional plan for vannforvalt ning i vannregion Rogaland for planperioden 2016-2021 av 4. juli 2016 (som er i tråd med EUs vassdirekt iv). Her står det at : «Det er to vassdrag i kat egori 1.2 i rappor t 49:2013 som er gitt milj ømål som krever minst evannf ør ing, henholdsvis Ulla (laksef ørende st rekning) og Førreåna (laksef ørende st rekning). Det te er begrunnet med mindre kraf t t ap enn det som er lagt til gr unn i 49:2013». INVE og Miljødirektorat et sin rapport 49:2013 «Vannkraf t konsesj oner som kan revideres innen 2022 - Nasj onal gj ennomgang og f orslag til prioritering» som den regionale vassplanen ref ererer til, er det ei klar tilråding om å innf øra
minst evassf øring i Ulla for å sikra den sår bare sit uasjonen for laks og sjøaure (s. 149 i rapporten). Ulla grunneigar lagstøttardenne tilrådinga, men me er også villige t il å diskut era ei ordning med
manøvreringsreglement , dersom det kan leia fram til ein raska re og frivillig avtale med Stat kraf t - et t er mal frå revisjonen av Sira-Kvina.
Bio logiske fakt or ar :
Me meiner det må gjerast ei biologisk undersøking av vassdraget for å dokument era kva
konsekvensar reguleringa har hat t og for å danna grunnlaget for ei faktabasert forvalt ning av elva. Ei slik kart legging ser ut til å vera ein grunnleggjande del av CEDREN sin modell for revisjon av regulerte vassdrag. Ei slik undersøking må tar føre seg både plant e- og dyreliv i og ved elva.
Tilr et t elegging fo r f er dsel og f r ilf t sliv langs elv a:
I dag er det St at kraft som forvalt ar fiskeret t ighet ene i Ulla. Desse blir leigde ut til St ava nager Jeger- og fiskeforening som igjen sel fiskekort til allment a. Det er ein viss usikkerhet knytt til fangst tala, sidan det er grunn til å tru at ikkje all fangst blir rapportert inn. Men ut frå dei tala ein har, er det rimeleg å ant a at år leg laksefangst ligg på mellom 600 kg og 1 tonn. Ut frå det fakt um at Ulla er tot alregulert og det ikkje blir sluppe ein lit er minst evassføring, er det t e særs gode og oppløftande tal.
Det er derfor all grunn til å t ru at ei minstevassf øring og/ eller eit manøvreringsreglement vil kunna bidra til auka fangst og dermed også for fiske basert reise- og næringsliv langs elva. I samband med det t e må ein sjå på tilt ak for å let t a adkomsten t il dei mest akt uelle fiskestadene og få på plass avt a lar med grunneigarar og andre for å leggja til ret t e for eit akt ivt friluftsliv langs elva.
So m m ar v asst and :
Ulla grunneigar lag legg til grunn at det gjennom minstevassføring og/ eller ved
manøvreringsreglement blir lagt opp til ei vassf øring om som maren og i andre periodar som kan sikra [aksen sine vandre- og gytebehov på ein slik måt e at laksest ammen aukar monaleg frå dagens nivå.
Ter sk lar og/ eller vassp eil i elv ar og bek kar :
Tersklar som er bygde for å oppret t halda vasspeilet i elva gir ofte grunne elvest rekningar med låge vasshast ighet er, noko som kan vera ugunst ig for laksen. Ved å fjerna eller byggja om tersklane kan vandringsmulegheit ene ved låg vassf øring bli bet re.
Er osjo nssik r ing:
Det må greiast ut behovet for erosjonssikring langs heile vassdr aget , både med tanke på å hindra ut gliding av massar og for å sikra mot flaum.
End r ingar i lev evil kår fo r fisk og ev ent uell fiskeut set t ing:
Laksest ammen i Ulla har overlevd mot alle odds og viser at det t e er ein særs levedykt ig og livskraf tig villaks. Verre st år det til med sjøaurebest anden, som nå er i ferd med å forsvinna heilt . Det er eit vikt ig argument for å få på plass ein rask revisjon, viss ikkje risikerer me at åra går og sjøauren forsvinn heilt . Det bør derfor vurderast ut set t ing av smolt , både laks og sjøaure, for å få opp bestandane. Ein må også greia ut t ilt ak som hindrar iblanding av oppdret t slaks i Ulla-laksen.
Bio logiske fakt or ar :
Vasskvalit et en må kar tleggjast for å sjå om denne er av opt imal kvalit et for livet i elva, om det er laks, sjøaure eller andre livsformer det gjeld. Ved behov, må akt uelle t ilt ak iverksetjast , så som kalking ved for surt vat n.
Bek kek løf t er :
Det må også gjerast vurderingar om dagens regime er forsvarleg med tanke på bekkekløf t-liknande område i Ulla. Her vil det vera eit st ort pot ensiale for at raudlist ear tar er truga ut an minst evassf øring.
Bio t o pj ust er ande t ilt ak :
Det må greiast ut mulegheit a for å få t il biot opjust erande tilt ak, så som ut legging av st ein til gyt e- og skjulest ader for laksen. Ut legging av gyt egrus og av st ein for å skape skjul for fisken er andre
eksempel på tilt ak som bet rar for holda. Det bør byggjast lakset rapper i dei par tia av elva der det er naudsynt for å bet ra ferdselen for laksen. Ein bør også fjerna st engsel i elveleiet som hindrar laksen å gå opp elva, mellom anna ved ut lpet av Jupsåna i Ulla.
And r e f o r ho ld :
a) Lokkeflaumar : Sleppe meir vat n i ein periode for å lokka den gyt eklare laksen til å gå opp i elva eller å få smolt en på ret t kurs ned elva.
b) Overføring av fiskeret tane til Ulla elveeigarlag: Grunneigarane bør forvalt a fiskeret tane som er knytt til elva, for å sikra lokal verdiskaping og bidra til lokalt engasjement for den nat ur messige rikdommen vassdraget represent erer.
c) Ut greiing av uut nyt ta kraf tressursar i vassdraget : Det bør greiast ut mulegheit a for auka kraf tproduksjon i tilknyt ning til det te vassdraget som ikkje går på bekost ning av dei miljømessige ut bet ringane - et t er modellen frå CEDREN.
d) lnnan 5-6 år vil den norske st raummar knaden bli endå meir knytt a til Europa, grunna st raumkablar til England og Tyskland. Viser då særskilt til kabelen som skal gå t il England frå Suldal, som er vent a å vera i dr if t i 2021. Det t e aukar forsyningsst ryggleiken for st raum. Dermed må det vera eit auka handlingsrom for st raumproduksjon ein kan gi avkall på frå Ulla, noko som vil vera til gunst for
e) Det er i dag i Suldal ko m m une sm åkr af t anlegg som åleine pro duser er over 100 GW H, if ølgj e t al fr å Suldal Elver k. Det t e er kr af t pro du ksj o n som er et ab le r t et t er Ulla- Før re-ut bygginga. Det t e peikar også klar t i ret ning av at det er eit handlingsro m fo r minst evassf ør ing i Ulla, sidan heile eller st or e delar av t apt ene rgipro du ksj o n alt er de kka av sm åk raf t .
f ) I overn em nde rap po r t 49:20 13 fr am går det av pkt 6.6 på side 40 at t ilsiget av vat n au ka med 2-4%
fr å 1981 t il 20 10 . Det t e er ei ut vikling som er fo rv ent a at vil fo rt set j a. Det t e er også eit klar t mo m ent som gir gr unnlag fo r minst ev assf ør ing i Ulla, fo r di det t e må ver a t ilsig som er rein bo nus i fo r ho ld t il oppr inne lege kalkylar .
g) Det er i dag t er renginngr ep so m leier t ilsig t il Ulla t il pum p ing. Det t e er t er renginngr ep som kan fj ern ast ut an at det påv ir kar sam f unnet sin pro du ksj o n av st r au m , vat net vil bli fanga opp av sm åk r af t anlegg. Net t oef f ekt en blir av det t e blir mind r e t er renginngr ep og auka vassmengde i st or e de le r av Ulla.
h) I sam band med pro sjekt et «Elvelangs» blei det opp r et t a ein rast eplass på Vad la. Denne t r eng vedlikehald . Det er et ynskje at også de nne vær t t eken om sy n t il i rev isj o nshandsam inga.
Avslut t ande komment arar :
Konsesjonen til ut bygginga av Ulla-Førre blei git t 13. sept ember 1974. Frå den gong fram til i dag har viljen og kanskje mest av alt kunnskapen for å kunna ta vare på nat ur og miljø auka mykje. Viser då blant anna til Vassdirekt ivet av 22. desember 2000 med et t erfølgande klargjeringar,
Bernkonvensjonen av 1. juni 1982, grunnlovf est inga av nat urvernet i dagens§ 112 den 25. mai 1992 og Nat urmangfoldloven fra 1. juli 2009.
Det er også ei rekke andre element som ikkje er nemde her som viser ei ut vikling i klart meir
nat urvenleg ret ning. Ser ein konsesjonsvedt aket av 1974 i lys av den et t erfølgjande ut viklinga, må det kunne seiast å vera eit konsesjonsvedt ak kor miljøomsyna byggjer på «steinalder »-met odikk. Sagt på ein annan måt e; eit tilsvarande inngrep i dag ville ha blit t vurdert på ein annan måt e. Viljen til å ofra nat urverdier, slik tilf ellet var, i 1974 blir i dag set t på som oppsiktsvekkjande og ut enkjeleg.
Derfor er det ei klar forvent ning om at revisjonsprosessen skal få Ulla til nåt id og ut av «steinalder»- epoken med tanke på miljøvern. Dei grunnleggjande økosyst em-vurderingane som dagens
vernereglar legg opp til, må også bli gjort gjeldande fullt og heilt for Ulla.
St avanger 27. april 2017
Kjart an Hjorteland Formann Ulla elveeigalag
