Humaniora, servodatdiehtaga ja oahpaheaddjeoahpu fakultehta Gielladiehtaga Instituhtta
“Go ealáska, de lea váttis dápmat”
Davvisámegiela etnolingvisttalaš ceavzinnávccaid guorahallan guovtti gránnjágielddas Deanus ja Ohcejogas 2000-logu álggus
Torkel Rasmussen
Nákkosgirji buktojuvvon grádas Philosophiae Doctor
Njukčamánnu 2013
~ I ~ Ovdasátni
Dát nákkosgirji lea boađus Sámi allaskuvlla prošeavttas ”Sámegiela sirdáseapmi muhtin konteavsttain”, maid Norgga dutkanráđđi lea ruhtadan. Seammás Sámi prošeakta lea oassin riikkaidgaskasaš polára jagi prošeavttas Glokaliseren (globaliseren lokaliserema vuostá) – giella, girjjálašvuohta ja media inuihtaid ja sámiid gaskkas. Sámi giellasosiologaid lassin dasa serve inuihtagielaid njunuš giellasosiologat. Prošeavtta álggus ožžon maid fálaldaga searvat NORFACE-semináraráidui masa Oarje-Eurohpá njunuš
sosiolingvisttat ja giellasosiologat oassálaste. Datge leat váikkuhan mu dutkamuša čađaheapmái.
Munnje lea leamaš stuorra hástalus ja illu beassat bargat fáttáiguin main lean duođalaččat beroštuvvan ja velá lassin lean beassan geavahit buot bargoáiggi dasa. Mun lean maid ožžon vejolašvuođa johtit ja oahpásmuvvat earáide, geat barget seammasullasaš áššiiguin Eurohpás ja sirkumpolára guovllus. Lean duođaid loaktán áiggi hirbmat bures ja deaividan fágalaš hástalusaiguin.
Lean ožžon erenoamáš buori fágalaš doarjaga iežan bagadalli guoktás – professor Mikael Svonnis ja professor Anna-Riitta Lindgrenis Romssa Universitehtas. Sudnos lea nana fágalaš áššedovdámuš giellasosiologiijas. Lean olles áigge dovdan ahte soai berošteaba duođalaččat mu fáttás ja danne bagadallamatge leat leamaš movttiidahttit ja suohttasat. Mun giittán sudno go leaba veahkehan mu ahtanuššat dutkin.
Giittán maid prošeaktajođiheaddji professor Jon Todal Sámi allaskuvllas. Son lea leamaš sihke hoavda guhte čovddii geavatlaš áššiid, fágalaš ovddasvástideaddji guhte čehpet neavvui dutkamis ja buorre skibir guhte movttiidahtii mu joatkit go ledjen cohkkon.
Mus lea leamaš masá beaivválaš oktavuohta Erika Sarivaarain ja Pigga Keskitaloin geat leigga
doavttirgrádahasat oktanaga muinna. Mii beasaimet buohkat orrut ja dutkat iešguhtege báikkis viiddes Sámi eatnamis. Liikká mii leat doallan buori oktavuođa ja leat eanemusat digaštallan Skype ja e-
poasttaid bokte. Min oktasaš movttiidahttindeaivvadeamitge leat bidjan fártta guđet guimmiideamet dutkanbargui ja nákkosgirjjiid čállimii. Sudno veahki haga ii dáidde mu nákkosgirji leat velá gárvvis.
Bearrašii erenoamáš giitu nana doarjagis sihke eamidii Katii gándda guoktái Erke Ovllái ja Ánot Rástii ja niidii Mággá Biret Ánnii ja váhkarii Áigin Áslakii.
Dán nákkosgirjji livččii lean áibbas veadjemeahttun čállit informánttaid veahki haga. Giittán Deanuleagi skuvllaid jođiheaddjiid, oahpaheaddjiid ja oahppiid, geat leat váldán mu vuostá ja vástidan buot mu gažaldagaide. Seamma váimmolaččat giittán dan 12 bearraša mat válde mu vuostá ja serve dárkilis jearahallamiidda. Dávjá jearahallamiin čielggai ahte áššit eai lean juste nugo mun gádden. Olbmuin ledje mávssolaš dieđut, mat dahket mu nákkosgirjji miellagiddevaččabun. Mun lean lohpidan doallat dáid olbmuid anonymitehta ja danne in namut sin namaiguin, muhto geavahan liibba giitit sin.
Veahčak njukčamánu 15. beaivvi 2013 Torkel Rasmussen
~ II ~
~ III ~
“Go ealáska, de lea váttis dápmat1” Davvisámegiela etnolingvisttalaš ceavzinnávccaid guorahallan guovtti gránnjágielddas Deanus ja Ohcejogas 2000-logu álggus
Torkel Rasmussen: Romssa Universitehta Humaniora, servodatdiehtaga ja oahpaheaddjeoahpu fakultehta
Čoahkkáigeassu
Dán giellasosiologalaš dutkamušas guorahalan davvisámegiela etnolingvisttalaš ceavzinnávccaid guovtti gránnjágielddas; Deanus Norgga bealde ja Ohcejogas Suoma bealde. Mákrodásis, mesodásis, sámi servodatdásis ja mikrodásis dutkojuvvojit áššáigullevaš bealit mat ovttas hábmejit sámegiela
ceavzinnávccaid dán guovtti gielddas. Erenoamáš fuopmášumi bijan dasa, mo mákrodási nuppástusat váikkuhit mikrodási sámegiela geavaheapmái sámegiela ealáskahttináigodagas mii álggii 1990-logu álggus. Dutkamušas geavahan dokumeantaanaliissa, jearahallanskovi, áiccademiid, áššejearahallamiid ja kvalitatiiva dutkanjearahallamiid.
Dokumeantaanaliisa ja áššejearahallamat leat deháleamos metodat mákrodási, sámi servodatdási ja mesodási dutkamis. Gažadanskovi lean geavahan guorahallat 10–16-jahkásaččaid giellamáhtu, giellageavaheami, gielalaš historjjá, gielalaš doaladumiid ja etnihkalaš etnisitehta. Dát dutkamuš lea veahkadatguorahallan, mas leat fárus gaskacehkiid ja nuoraidcehkiid/gaska- ja badjedási oahppit gávcci skuvllas Deanu ja Ohcejoga gielddas. Oktiibuot 193 oahppi dahjege 71 proseantta gielddaid skuvllaid oahppiin oassálastet dán veahkadatguorahallamii. Bohtosiid geavahan analyseret sámegiela
ceavzinnávccaid mesodásis ja mikrodásis. 12 bearraša leat fas fárus kvalitatiiva dutkanjearahallamiin.
Das guorahalan váhnemiid sámegiela oččodeami, sámegiela lingvisttalaš oktavuođaid individuála
fierpmádagaid ja dáid fierpmádagaid rolla sámegiela sirdáseames mánáide. Guovddáš gažaldat lea maid, mo váhnemat árvvoštallet sámegiela ceavzinnávccaid ja mo sin mielas ođđa sámepolitihkka lea
čađahuvvon ruovttugielddas.
1 Mu bargoskibir Sámi allaskuvllas Mikkel Nils Sara dajai dán cealkaga ovdamearkan mo sátni ealáska geavahuvvo árbevirolaš sámegielas. Dálá áiggis sátni geavahuvvo maid giela oktavuođas ja bajilčála govvida dan ahte lea váttis diehtit man guvlui ealáskahttinproseassa manná go lea álggahuvvon.
~ IV ~
Dutkamušas boahtá ovdan ahte sámegiela giellamolsun dárogillii ja suomagillii lea dáhpáhuvvan
dutkanguovllus, muhto giellamolsun lea dál measta bisánan dan láhkai, ahte eanaš sámegielat váhnemat sámástit mánáideasetguin. Sámegiela giellamolsuma jorgaleapmi dáhpáhuvvá maid dan láhkai, ahte muhtimat giellamolsuma vásihan sápmelaččain leat oahppan sámegiela ja/dahje sin mánát máhttet sámástit. Eanaš sámemánát eai dattetge oahpa sámegiela nu bures ahte šaddet aktiiva hállin, jos ii leat sámegielat váhnen guhte sámásta singuin ruovttus. Váhnemat geat ieža eai sámás, vásihit ahte
mánáidgárddit ja skuvllat eai nagat oahpahit sámegiela sin mánáide. Váhnemat geat leat nagadan bajásgeassit mánáid sámegielagin, atnet fas mánáidgárddiid, fulkkiid ja ustibiid nana doarjjan mánáid sámegiela oččodeames. Skuvllaid rollas mánáid sámegiela oččodeames lea gielddaidgaskasaš erohus.
Deanu gieldda váhnemat atnet skuvlla dehálaš sámegiela doarjjan. Ohcejoga gieldda váhnemat fas atnet skuvlla hehttehussan mánáid sosialiseremis sámegielagin.
Dán dutkamuša analiissas boahtá ovdan ahte hehttehusat, maid váhnemat vásihit, bohtet sihke mákrodásis ja mesodásis. Dáro- ja suomagielat sámemánáin ii leat mákrodási láhkavuogádagas vuoigatvuohta oahppat sámegiela beaktilis oahpahusmálle mielde dego giellabesiin ja vuođđoskuvlla giellalávgunluohkáin. Mákrodássi addá vejolašvuođa dákkár beaktilis oahpahusmálliide, muhto mesodási gielddat eai lágit oahpahusa mánáide beaktilis oahpahusmálle mielde. Mákrodássi addá maid
vejolašvuođa ásahit sámegielat skuvllaid, muhto dákkár skuvlabálggis ii leat sámegielat mánáid vuoigatvuohta. Deanu gielda lea dattetge válljen lágidit sámegielat oahpahusa sierra sámegielat skuvllain. Ohcejoga gielda lea válljen lágidit sámegielat oahpahusa sámegielat luohkáin suomagielat skuvllain. Dát válljemat váikkuhit čielgasit mánáid ja nuoraid giellaválljemii ja joatkagis mesodási válljemat váikkuhit dáid mánáid sámegiela máhttui.
Vai sámegiela ealáskahttin lihkostuvašii buorebut dutkanguovllus, de dárbbašuvvojit nuppástusat sihke mákro- ja mesodásis. Mákrodássi sáhttá mearridit ahte lea mánáid vuoigatvuohta beassat vázzit sámegielat skuvlla ja oažžut sámegielat beaivedivššu ja oahpahusa beaktilis oahpahusmálle mielde.
Mesodási gielddat sáhttet dál juo dálá mákrodási rámmaid siskkobealde rievdadit iežaset mánáidgárde- ja oahpahusvuogádagaid nu ahte dat vástidivčče buorebut giellaealáskahttima dárbbuid.
~ V ~
“Go ealáska, de lea váttis dápmat2” The ethno-linguistic vitality of North Sámi in two neighbouring municipality Deatnu/Tana and Ohcejohka/Utsjoki in the beginning of the 21st century
Torkel Rasmussen: University of Tromsø, Faculty of Humanities, Social Sciences and Education
Abstract
In this sociolinguistic dissertation I examine the ethno-linguistic vitality of North Sámi in the two neighbouring municipalities of Deatnu/Tana in Norway and Ohcejohka/Utsjoki in Finland.
Different factors on macro, meso, Sámi society and micro level together shape the ethno-linguistic vitality of the Sámi language in these two municipalities. The Sámi language revitalization era began throughout Sápmi in the early 1990s but manifested differently in different areas. I argue this is based on the larger socio-political conditions – thus the macro society influences language on a micro level. My research focuses on how these differences influenced local level revitalization processes. I utilized a variety of qualitative research methods including: document analysis, participant observation and interviews in addition to creating and analyzing questionnaires. Although document analysis and case study analysis proved most informative to locate larger socio-political trends, I used questionnaires to focus on the actual practice of language and language revitalization. Specifically the questionnaires solicited information on the ethnic identities, linguistic history and language skills as well as actual language use of my informants: children and youth age 10-16 years in the primary schools and upper secondary schools in Deatnu/Tana and Ohcejohka/Utsjoki. All together 193 pupils or 71 percents of the pupils took part in the research. The results of the questionnaires have been used to analyse the ethno- linguistic vitality of Sámi language on meso and micro level.
I interviewed 12 families focusing on their roles in language revitalization. The interviews focused on their process in learning Sámi language and their network of linguistic contacts and specifically the role
2 The title of this dissertation is nearly untranslatable. It is playing on the traditional and the modern meaning of the Sámi word for revitalization “ealáskahttit”. A modern meaning of the title is that it is difficult to know the direction of a revitalization movement. A traditional meaning is that it’s difficult to tame a reindeer when it gets wild. The latter explanation was given by my colleague at the Sámi University Collage Mikkel Nils Sara.
~ VI ~
of these networks in the transmitting of Sámi language to the children. The underlying question in most of these interviews is how parents evaluate the vitality of Sámi language and the role of the new Sámi policy in their home community.
One result of my research is that although there was a language shift in the past away from Sámi to Norwegian and Finnish among some of the Sámi people this language shift has nearly stopped because most of the Sámi speakers now are speaking Sámi to their children. In fact one can argue there is a reverse language shift occurring where some of the Sámis that had lost their ancestors’ language as children have chosen to learn Sámi as adults and are now speaking it with their own children. There are even cases where the parents haven’t learned the language themselves but encourage their children to do so thus ensuring the Sámi language is alive and developing for the next generation.
The findings of my research indicate that children involved in the Sámi language revitalization processes most often come from homes with at least one, and sometimes two, Sámi speaking parents. Although formal education in Sámi language is important so are larger extended linguistic networks. For the parents that have raised their children as Sámi speakers, kindergarten, extended family and friends are the most important supporters for the language learning of the children.
When it comes to the role of the school, there is a clear difference between the municipalities. The parents in Deatnu/Tana municipality consider the school to play a significant role in the promotion of Sámi language. In Ohcejohka/Utsjoki most of the parents consider the school as an obstacle for the children’s socialisation as Sámi speakers.
In parents opinion the obstacles have roots both on the macro and meso levels. Linguistically assimilated Sámi children lack legal rights to learn Sámi language through strong forms of bilingual education such as language nest or immersion classes in the formal school setting. Although the state provides provisions for intensive language learning methods the municipalities don’t implement these possibilities for those children who are not already speaking Sámi in the home. And although the state does provide for the possibility of separate Sámi language schools these are also implemented very differently in the two different municipalities. Deatnu/Tana municipality organizes education in Sámi language for the Sámi speakers in separate Sámi schools whereas Ohcejohka/Utsjoki municipality organizes education with Sámi and Finnish as the languages of instruction in the same Finnish schools.
My data from questionnaires with children and youths shows that these ways of organisation Sámi language education influences clearly the use of Sámi language among children. The children on the
~ VII ~
Finnish side use Sámi language considerably less than the children on the Norwegian side. As a consequence of these meso level decisions, the children on the Finnish side also feel that they master Sámi language less fluently than the children on the Norwegian side.
In conclusion I argue there is a need for changes both on the macro and meso levels in order to enhance revitalization of Sámi language in the researched area. The macro level should decide that education in Sámi language shall be given in separate Sámi language schools and furthermore, Sámi children should have a legal right to get strong forms of bilingual education in kindergarten and elementary school. And in addition, the municipalities as the meso level should change their
kindergarten and school structure in order to better meet the requirements of the revitalization of Sámi language.
~ VIII ~
Sisdoallu
OVDASÁTNI ... I
ČOAHKKÁIGEASSU ... III
ABSTRACT ... V
1 LÁIDEHUS ...1
1.1 DULVEBÁRRU ...1
1.2 DUTKANGUOVLLU NUPPÁSTUSAT ...2
1.3 MÁILMMIVIIDOSAŠ PROSEASSAT ...3
1.4 RIIKKADÁSI NUPPÁSTUSAT ...4
1.5 DUTKANČUOLMMA ÁSAHEAPMI ...5
1.6 TEOREHTALAŠ LAHKONEAPMI ...6
1.7 DUTKAMUŠA SAJÁDAT ...8
1.8 DUTKANFÁTTÁ VÁLLJEN ... 10
1.9 NÁKKOSGIRJJI HUKSEHUS ... 11
2 GIELLASOSIOLOGALAŠ DUTKANTEORIIJA ... 13
2.1 DUTKAMUŠA TEOREHTALAŠ VUOLGGASADJI ... 13
2.2 GUOVDDÁŠ DOAHPAGAT ... 14
2.2.1 ETNOLINGVISTTALAŠ CEAVZINNÁVCCAT ... 14
2.2.2 GIELLAEKOLOGIIJA ... 15
2.2.3 GIELLAMOLSUN JA GIELLAMOLSUMA JORGALAHTTIN ... 16
2.2.4 GIELALAŠ EALÁSKAHTTIN ... 17
2.2.5 EMANSIPAŠUVDNA EALÁSKAHTTIMA VUOĐĐUN ... 19
2.3 DUTKAMUŠA GUOVDDÁŠ TEORIIJAT... 20
2.3.1 FISHMAN GÁVCCI CEAHKI ... 20
2.3.2 SÁMEGIELAID ETNOLINGVISTTALAŠ CEAVZINNÁVCCAT ... 21
2.3.3 UNESCO ÁŠŠEDOVDIID JOAVKU ... 23
2.3.4 TEORIIJAVÁILI ... 24
2.3.5 SUBJEKTIIVA ETNOLINGVISTTALAŠ CEAVZINNÁVCCAT ... 25
2.4 DUTKANGUOVLLU ETNOLINGVISTTALAŠ CEAVZINNÁVCCAT ... 26
2.4.1 MÁKRODÁSSI ... 27
2.4.2 VEHÁDATGIELA SERVODAGA KLASSIFISEREN... 29
2.4.3 BUOLVVAIDGASKASAŠ SIRDÁSEAPMI ... 32
2.4.4 OPPALAŠ GIELLAMÁHTTU ... 34
2.4.5 SÁMEGIELA ÁSAHUSAT JA SÁMEGIELLA BARGOEALLIMIS ... 34
2.4.6 OAHPAHUSVUOGÁDAT ... 36
2.4.7 ETNISITEHTA ŠLÁJAT ... 39
2.4.8 OĐĐA GIELLAŠILJUID JA MEDIA VUOSTÁIVÁLDÁN ... 40
2.4.9 DÁLÁ GIELLAŠILJUID TRENDA ... 42
2.4.10 EARÁ GIELAID HÁLLIT JA SÁMEGIELLA ... 45
2.4.11 MIKRODÁSSI ... 46
2.4.12 SERVODAGA LAHTUID DOALADUMIT IEŽASET GIELA HÁRRÁI ... 47
2.4.13 SUBJEKTIIVA ETNOLINGVISTTALAŠ CEAVZINNÁVCCAT ... 48
2.5 TEORIIJAID ÁRVVOŠTALLAN ... 50
3 METODA ... 52
3.1 METODAVÁLLJEN ... 52
3.2 DOKUMEANTAANALIISA ... 53
3.3 KVANTITATIIVA DUTKAN ... 54
3.3.1 GAŽADANSKOVI GAŽALDAGAT ... 54
3.3.2 KATEGORIIJAIDE JUOHKIN ... 56
3.3.3 GUORAHALLAMA ČAĐAHEAPMI ... 58
3.3.4 DIEĐUID GIEĐAHALLAN ... 60
3.3.5 SKUVLLAT, OAHPAHUSGIELLA JA OASSÁLASTIN ... 60
3.4 KVALITATIIVA DUTKAN ... 65
3.4.1 INFORMÁNTTAID VÁLLJEN ... 65
3.4.2 NUORRAINFORMÁNTTAID JEARAHALLAMAT ... 66
3.4.3 VÁHNENJEARAHALLAMAT ... 67
3.5 GIEDDEBARGU JA GIELLAGEAVAHEAPMI ... 71
3.6 EHTALAŠ ÁRVVOŠTALLAMAT ... 73
4 SÁMEGIELA CEAVZINNÁVCCAT DUTKANGUOVLLUS ... 77
4.1 CEAVZINNÁVCCAID GUORAHALLAN DOKUMEANTAANALIISSAIN ... 77
4.2 MÁKRODÁSI RÁMMAEAVTTUT ... 78
4.2.1 RIIKKAIDGASKASAŠ SOAHPAMUŠAT ... 78
4.2.2 GEAHČASTAT SÁMEGIELA OVDDEŠ SAJÁDAHKII ... 80
4.2.3 SÁPMELAČČAID JURIDIHKALAŠ STÁHTUS... 81
4.2.4 OAHPPOPLÁNAT ... 85
4.3 SÁMI SERVODATDÁSI RÁMMAEAVTTUT ... 88
4.3.1 DEMOGRAFIIJA ... 88
4.3.2 SÁMEGIELA BUOLVVAIDGASKASAŠ SIRDÁSEAPMI ... 89
4.3.3 SÁMI INFRASTRUKTUVRA ... 90
4.4 DUTKANGUOVLLU RÁMMAEAVTTUT ... 93
4.4.1 DUTKANGUOVLLU SAJÁDAT ... 93
4.4.2 ÁSSAMAT JA FÁRREN DUTKANGUOVLLUS ... 95
4.4.3 DUTKANGUOVLLU SÁMEGIELLA JA -ETNISITEHTA ... 96
4.4.4 GIELLAMOLSUN JA DAN JORGALAHTTIN DEANU GIELDDAS ... 97
4.4.5 GIELLAMOLSUN JA DAN JORGALAHTTIN OHCEJOGA GIELDDAS ... 98
4.4.6 ÁLBMOGA AHKERÁHKADUSAT ... 100
4.4.7 BEAIVERUOVTTUT JA SKUVLLAT ... 100
4.4.8 SÁMEGIELAT ÁSAHUSAT ... 106
4.4.9 GUOVLLU BARGOEALLIN JA GIELLAGEAVAHEAPMI ... 107
4.4.10 SÁMEGIELAT ASTTUÁIGGEFÁLALDAGAT ... 108
4.5 KONKLUŠUVDNA ... 108
5 MÁNÁID JA NUORAID SÁMEGIELA CEAVZINNÁVCCAT ... 111
5.1 GIELALAŠ REPERTUÁRA ... 113
5.1.1 SÁMEGIELA MÁHTTU JA OAHPPU ... 113
5.1.2 RIIKKAGIELA MÁHTTU JA OAHPPU ... 114
5.1.3 GRÁNNJÁRIIKKA GIELA MÁHTTU JA OAHPPU ... 114
5.1.4 EAŊGALSGIELA MÁHTTU JA OAHPPU ... 115
5.1.5 EARÁ GIELAID MÁHTTU JA OAHPPU ... 115
5.1.6 BUOREMUS GIELLA DAHJE GIELAT ... 116
5.1.7 GALLIS LEAT GOLMMAGIELAGAT? ... 118
5.1.8 VAJÁLDUVVAN GIELLA ... 118
5.2 GIELALAŠ HISTORJÁ ... 119
5.2.1 ÁHKUID JA ÁDJÁID GIELLAMÁHTTU... 120
5.2.2 VÁHNEMIID GIELLAMÁHTTU ... 122
5.2.3 ÁHKU GUOKTÁ JA VÁHNEMIID SÁMEGIELA MÁHTU GASKAVUOHTA ... 123
5.2.4 VÁHNEMIID JA MÁNÁID SÁMEGIELA MÁHTU GASKAVUOHTA ... 126
5.3 MUHTIN FÁKTORAT MAT ČILGEJIT SÁMEGIELA JOAVKKUID MÁHTU ... 129
5.3.1 GOAS OAHPPAN SÁMEGIELA ... 129
5.3.2 MÁNÁIDGÁRDDI GIELLA ... 130
5.3.3 SÁMEGIELLA SKUVLLAS ... 131
5.3.4 ÁSSANBÁIKI ... 134
5.3.5 ETNIHKALAŠ IDENTITEHTA ... 134
5.4 BEARRAŠA SÁMEGIELA GEAVAHEAPMI ... 139
5.4.1 NJÁLMMÁLAŠ GIELLA ÁHKUIGUIN JA ÁDJÁIGUIN ... 139
5.4.2 NJÁLMMÁLAŠ SÁMEGIELLA ÁHČIIN... 143
5.4.3 NJÁLMMÁLAŠ GIELLA ETNIIN ... 145
5.4.4 OARBINIID MEARRI JA SÁMEGIELA GEAVAHEAPMI OARBINIIGUIN ... 147
5.5 SÁMEGIELA GEAVAHEAPMI SKUVLLAS ... 151
5.5.1 OAHPPIIGUIN ... 151
5.5.2 OAHPAHEADDJIIGUIN ... 153
5.5.3 GIELDDAIDGASKASAŠ EROHUSA SIVAT ... 154
5.6 SÁMEGIELA GEAVAHEAPMI EARÁ GIELLAŠILJUIN ... 156
5.6.1 SKIHPÁRIIGUIN SKUVLLA OLGGOBEALDE ... 156
5.6.2 FULKKIIGUIN ... 159
5.6.3 EARÁ OLLESOLBMUIGUIN ... 160
5.7 MEDIAGIELLA ... 161
5.7.1 MUSIHKKATEAVSTTAT ... 162
5.7.2 DIHTORSPEALUT ... 164
5.7.3 TV-PROGRÁMMAT... 166
5.7.4 DVD- JA VIDEOFILMMAT ... 168
5.7.5 RÁDIO ... 170
5.7.6 INTERNEAHTTA ... 174
5.7.7 TEAKSTADIEĐUID GIELAT ... 177
5.8 DOALADUMIT JA BOAHTTEÁIGGE JÁHKKU ... 180
5.8.1 DOALADUMIT GIELAIDE ... 180
5.8.2 GIELLAGEAVAHEAPMI BOAHTTEÁIGGIS ... 183
5.8.3 BILKIDEAPMI ... 187
5.9 KONKLUŠUVDNA ... 188
6 VÁHNEMAT MUITALIT ... 191
6.1 VÁHNEMIID SÁMEGIELA MÁHTTU... 191
6.2 VÁHNEMIID SÁMEGIELA OČČODEAPMI ... 193
6.2.1 SÁMEGIELLA RUOVTTUS EATNIGIELLAN ... 193
6.2.2 SÁMEGIELLA BÁLDDALAS GIELLAN RUOVTTUS ... 194
6.2.3 SÁMEGIELA OAHPPAN SKUVLLAS JA OLLESOLMMOŽIN ... 195
6.2.4 VÁHNEMAT GEAT EAI MÁHTE SÁMEGIELA ... 197
6.3 SÁMEGIELAT VÁHNEMIID SÁMEGIELAT FIERPMÁDAGAT ... 198
6.3.1 GIELLAGEAVAHEAPMI SKUVLLAÁIGGE ... 199
6.3.2 GIELLAGEAVAHEAPMI NUORRA OLLESOLMMOŽIN ... 201
6.3.3 GIELLAGEAVAHEAPMI VÁHNEMIN ... 201
6.3.4 GIELLAVÁLLJEN MÁNÁIDE ... 203
6.4 CUOVKANAN GIELLAFIERPMÁDAGAT JA DAID VÁIKKUHUSAT ... 208
6.5 MANNE SÁMEGIELA MÁNÁIDE? ... 212
6.6 SÁMEGIELA 1 JA 2 MÁNÁID GIELA OVDDIDEAPMI ... 216
6.7 SÁMEGIELA 3 MÁNÁID SÁMEGIELA OVDDIDEADDJI ... 222
6.8 SÁMEGIELA 3 NUORRAINFORMÁNTTAID MUITALUS ... 226
6.9 SÁMEGIELA JA SÁPMELAČČAID FUONÁŠEAPMI ... 228
6.10 KONKLUŠUVDNA ... 234
6.10.1 GUOIMMI DOARJJA ... 235
6.10.2 SERVODAGA DOARJJA ... 236
6.10.3 RUOVTTU VÁIKKUHUS SÁMEGIELA 1 JA 2 NUORRAINFORMÁNTTAIDE ... 236
6.10.4 FUONÁŠEAPMI JA DOALADUMIT ... 237
7 BOHTOSAT: SÁMEGIELA CEAVZINNÁVCCAT OHCEJOGAS JA DEANUS ... 238
7.1 ÁLGUI ... 238
7.2 MÁKRODÁSSI ... 239
7.3 SÁMI SERVODATDÁSSI ... 241
7.4 MESODÁSSI ... 241
7.4.1 SÁMEGIELA A- JA B-SKUVLLAT ... 242
7.4.2 SÁMEGIELLA BARGOEALLIMIS ... 243
7.4.3 DEMOGRAFIIJA JA GIELLAMOLSUN ... 244
7.4.4 NUORAID GIELLAMÁHTTU ... 245
7.4.5 FÁKTORAT MAT ČILGEJIT INFORMÁNTTAID GIELLAMÁHTU ... 246
7.5 SÁMEGIELA OČČODEAPMI JA GEAVAHEAPMI ... 248
7.5.1 RUOVTTU ROLLA SÁMEGIELA OAHPPAMIS ... 248
7.5.2 BEARAŠ SÁMEGIELA GIELLAŠILLJUN ... 248
7.5.3 SKUVLA SÁMEGIELA GIELLAŠILLJUN ... 249
7.5.4 SÁMEGIELLA EARÁ GIELLAŠILLJUN ... 250
7.5.5 MEDIAGIELLA... 250
7.6 VÁHNEMIID ROLLA JA OAINNUT SÁMEGIELA SIRDIMIS ... 252
7.6.1 VÁHNEMIID GIELLAMÁHTTU ... 252
7.6.2 GIELALAŠ FIERPMÁDAGAID ROLLA ... 252
7.6.3 VÁHNEMIID MOTIIVVAT OAHPAHIT SÁMEGIELA MÁNÁIDE ... 253
7.6.4 DOALADUMIT JA BOAHTTEÁIGGI JÁHKKU ... 254
7.6.5 GUOIMMI DOARJJA ... 254
7.6.6 SERVODAGA DOARJJA ... 255
7.7 DEANU JA OHCEJOGA EROHUSAT ... 256
7.8 LOHPPII ... 258
8 JURDDABOHTOSAT ... 259
8.1 SÁMEGIELA CEAVZINNÁVCCAT ... 259
8.2 OVDDIDANDOAIMMAT ... 261
8.3 JOATKKADUTKAMUŠAT ... 264
8.4 DUTKAMUŠA ČAĐAHEAPMI JA VÁIKKUHUS ... 265
GÁLDUT ... - 267 -
LÁHKALISTU ... - 281 -
MILDOSAT ... - 283 -
1
1 Láidehus
1.1 Dulvebárru
Guorahalan dán nákkosdutkamušas sámegiela ceavzima, giellamolsuma ja giellamolsuma jorgalahttima.
Mun dutkagohten dáid fáttáid dannego giellamolsun ja giellamolsuma jorgalahttin leat mearkkašahtti proseassat sámi servodagas ja dat vedjet mearridit sámegiela boahtteáiggi. Giellamolsun lea proseassa goas olbmot heitet geavaheames iežaset árbegiela ja geavahišgohtet ođđa giela, ovddimusat fámolut giela gielaid hierarkiijas (Huss ja Lindgren 2011: 2). Go olbmot geavahišgohtet árbegiela ođđasis, de sii leat jorgalahttimin giellamolsuma (Fishman 1991: 1).
Sápmelaččat hárve geavahit sáni giellamolsun, muhto gohčodit dán proseassa dáruiduhttimin dahje suomaiduhttimin ássanriikka váldogiela mielde. Dáid doahpagiid duogážis lea assimilerema
albmaneapmi, masa laktása historjjálaš proseassa giela ja kultuvrra jávkadahttimis ja dađe mielde maiddái eahpesymmetralaš váldeoktavuođat. Giellamolsun sáhttá leat okta assimilerema albmanemiin.
Norgga bealde govviditge dávjá giellamolsunproseassa dáruiduhttinbárrun, dárogillii
“fornorskningsbølgen”. Dát bárru deaivvai Sámi máttariddui áigá dolin. Dasto bárru jođii davás rittu mielde. Álggus dat jávkadii giela rittus, maŋŋá bahkkii vuonaide ja hávkadii sámegiela eanaš mearrasámi báikkiin. Loahpas dáruiduhttinbárru govččai johkasápmelaččaid legiid ja ollii duoddarii. Dat duššadii ollu mátkkistis, muhto alla eatnamat njoahcudedje gielalaš ja kultuvrralaš duššadanbáru leavttu ja go dulvi lei joavdan alimus dássái, dat coahkugođii njozet. Guovllut mat gárte maŋimužžan čáze vuollái, ledje maid guovllut mat ovddimusat ihtigohte čáhcegierragii, ja leat dan dihte guovllut mat leat vásihan unnimus vahágiid. (Borgos 1999: 28–29; Rasmussen ja Nolan 2011: 35–36.)
Norgga dáruiduhttinpolitihkka šattai almmolaš politihkkan 150 jagi dassái. Dalle sápmelaččaid
giellamolsun dáiddii lean juo álgán (Borgos 1999: 28–29). Suomas lei sámegiella dalle muhtin guovlluin jo jávkan ja muhtin guovlluin jávkamin (Sammallahti 1998: 26; Tegengren 1952). Dulvebáru lundui gullá ahte dat ahccá alimus muddui ja loahpas jorggiha. Giellamolsuma luondu lea nuppelágan. Dat
joatkašuvvá gitta dassážii go giella lea molsašuvvan, ja álgogielas ii leat šat oktage hálli. Almmatge sápmelaččaid giellamolsun ii leat buot sámegielaid dáfus ollásit čađahuvvon. Vaikko giellamolsun álggii maiddái bajimus duoddariin 50 jagi áigi, de dat váidugođii 30–40 jagi dás ovdal. Dat dáidá ain
joatkašuvvat eanaš daid sohkabuolvvaid mánáid ja mánáidmánáid gaskkas geaid váhnemat leat
2 manahan gielaset 1950-logus ja dan maŋŋá. Giellamolsuma bisáneapmi dáhpáhuvai oktanaga riikkadási politihkalaš nuppástusaiguin mat doarjugohte sámegiela. Gululdaga dulvebárru geassádišgođii
ruovttoluotta merrii. Eatnamat ihtigohte. Doppe gosa dulvebárru joavddai maŋimuš ja dagai maid uhcimusat vahágiid, doppe álge maid ealáskahttinbarggut ovddimusat.
1.2 Dutkanguovllu nuppástusat
Mu dutkanguovlun leat guokte gieldda Deanuleagis: Deanu gielda Norgga bealde ja Ohcejoga gielda Suoma bealde. Dán dutkamušas lea sáhka davvisámegiela birra, mii veadjá buot buoremusat sámegielaid gaskkas. Dutkit almmuhedje dattetge 1970-logu álggus, ahte giellamolsun lei joavdan guhkás sihke Deanus ja Ohcejogas. Dat mearkkaša ahte sámegiella molsašuvai dárogiellan Norgga bealde ja suomagiellan Suoma bealde. Wilhelm Aubert (1978) čilgii ahte vuollel 30-jahkásaš
sápmelaččain njiedjá sámegiela eatnigiellan hálliid oassi johtilit. Sullii goalmmadasas vuollel logijahkásaš sámemánáin lei sámegiella vuosttašgiellan Deanu gielddas 1970:
Fra 30-årene og nedover synker frekvensen av samisk morsmål nokså bratt og jevnt, skjønt mer enn tredjeparten av barn under 10 år har samisk som førstespråk. (Aubert 1978: 45)
Anna-Riitta Lindgren guovttos Marjut Aikioin almmuheigga seammasullasaš váruhusa Ohcejoga gielddas seamma áigge, namalassii ahte sámegiela dilli lei hedjoneamen. Soai čálliba ahte dasa ledje guokte váldosiva: suomagielat skuvla ja ásodat ja guvlui fárren suopmelaččat. Suomagiela stáhtus lei sakka loktanan, nu ahte olbmot ledje suomastišgoahtán čeavláivuođain gaskaneaset ja iežaset mánáide:
Saamenkielen asema on kuitenkin viime aikoina alkanut heikentyä. Tähän on kaksi pääsyytä:
suomenkielen koulu ja asuntola sekä alueelle muuttaneet suomalaiset (...) Utsjoen kirkonkylässä ja osittain Nuorgamissa ja Karigasniemellä on suomen kielestä alkanut tulla ylpeiden aihe, eräänlainen statussymboli, niin että itseään parempina pitävät saamelaiset ovat alkaneet puhua keskenään ja lapsilleenkin suomea. (Aikio ja Lindgren 1973: 290)
Dilli lea goittotge nuppástuvvan 1970-logu rájes 2000-logu rádjai. Mun čállen iežan váldofága bargočájánasa “Jávohuvvá ja ealáska. Davvisápmelaččaid demografiija ja buolvvaidgaskasaš
sirdáseapmi Norggas ja Suomas” jagi 2005. Dalle gávnnahin ahte eanet skuvlamánát Deanu gielddas
3 máhtte sámegiela go 18–30-jahkásaš nuorat. Dan mun atnen mearkan das, ahte giellamolsun lei
jorgalahttojuvvon. Maiddái Ohcejogas eanaš sámi mánát máhtte sámegiela ja árvalin, ahte giellamolsun várra lei jorgalahttojuvvon maid Ohcejoga gielddas 2000-logu álggus. (Rasmussen 2005: 73; 154.)
1.3 Máilmmiviidosaš proseassat
Sápmelaččaid giellamolsun Deanus ja Ohcejogas mas dutkit váruhedje juo 1970-logus, lea oassin máilmmiviidosaš giellamolsunproseassas. Álgoálbmotgielat ja gielalaš vehádagaid gielat leat áitojuvvon.
Muhtimat árvalit ahte badjel bealli, muhtimat ahte olles 90 proseantta máilmmi 6 909 gielas leat áitojuvvon (Kraus 1992; 1997; Ethnologue 2009; UNESCO 2009). Giellamolsun dáhpáhuvvá dávjjimusat dakkár dilis mas vehádatgielas lea vuollegis stáhtus ja geavahuvvo uhccán almmolaš giellašiljuin. Giela hállit atnigohtet áiggi mielde buorebun oahpahit mánáide dušše fámolut giela ja heitet sirdimis
vehádatgielaid ođđa buolvvaide. Hálliid lohku geahppána dađistaga, ja loahpaloahpas gielaid hállit leat vuoras olbmot. Áiggi mielde gielat jávket go maŋimuš hállit vádjolit eret. (Huss ja Lindgren 2011: 2; Todal 2002: 37—40.)
Seammás dáhpáhuvvá nubbi eará proseassa dadjat juo miehtá máilmmi - giellaealáskahttin. Olbmot vigget nannet ja doalahit álgoálbmot- ja eará vehádatgielaid. Muhtimin lea sáhka giellamolsuma jorgalahttimis. Muhtin vehádatgielaid hállit vigget fas dahkat eallaseabbon gielaid maid olbmot ain hállet, muhto geavahit uhccán. Sii dávjá vigget lasihit hálliide geavahanvejolašvuođaid ja váldet gielaideaset atnui ođđa giellašiljuin. (Hinton ja Hale 2001; Huss ja Lindgren 2011, Fishman 1991; 1992;
2001; King 2009.) Huss ja Lindgren fállaba emansipašuvdna-doahpaga reaidun áddet vehádatgielaid ealáskahttima ja giellamolsuma jorgalahttima. Soai lohkaba ahte emansipašuvdna lea
giellaealáskahttima ja giellamolsuma jorgalahttima ideologalaš bealli. Sudno ipmárdusa mielde lea emansipašuvdna proseassa, mas politihkalaš doaibmabijuiguin ja giellaplánemiin buoridit vuollegis stáhtusa giela dili. Dat lea proseassa mas giella ja olbmuid gielalaš biras nuppástuvvá nu ahte dásseárvvohis struktuvrrat cuvkejuvvojit ja ráhkaduvvo dilli mii ovddida dásseárvosašvuođa:
... (it is) improving the position of an underprivileged language through political efforts and language planning. It is a process where the language and the linguistic environment of the people are changing so that the structures of inequality are broken down and circumstances favorable to equality are created. (Huss ja Lindgren 2011: 2)
4 Emansipašuvdna mearkkaša beassat mas nu friddjan. Individuála dásis emansipašuvdna lea vuohki beassat errui ovddešáigge fuonášemiin ja stigmas. Go ealáskahttá giela ja jorgalahttá giellamolsuma, de olmmoš beassá eret vealáheames ja šaddá friddjan. (Huss ja Lindgren 2011: 7–8.)
1.4 Riikkadási nuppástusat
Dávjá álgoálbmot ja gielalaš vehádagat leat vuostálastán gielalaš ja kultuvrralaš fuonášeami ja vealaheami. Gáibádusat stáhta eiseválddiide ja stáhtaid fálaldagat álgoálbmogiidda ja gielalaš vehádagaide bohtet ovdan earret eará riikkaidgaskasaš soahpamušain dego ILO-konvenšuvnnas 169 Eamiálbmogiid ja čearddalaš álbmogiid hárrái, Ovttastuvvan Našuvnnaid Álgoálbmotjulggaštusas ja Eurohpá Ráđi Eurohpálaš regionála ja minoritehta gielaid vuođđogirjjis. Álgoálbmogat ja gielalaš vehádagat háliidit dávjá: Dohkkeheami álbmogin, álgoálbmogin ja/dahje gielalaš vehádahkan,
muhtinlágan autonomiija dahjege iešstivrejumi ja giellalágaid mat nannejit sáhkavuloš gielaid árvvu ja addet vejolašvuođa geavahit daid gielaid almmolaš oktavuođain, goittotge báikkálaš dásis dahje viidásut guovllus, vaikko vel riikkadási almmolašvuođas. Dávjá háliidit iežaset gielaid maid mánáidgárddiide ja skuvllaide ja mediafálaldagaid iežaset gielaide.
Bajábeale gáibádusat eai lean ollašuvvan sápmelaččaid guovdu Norggas ja Suomas 1970-logu álggus.
Sámegiella ii lean almmolaš giella dutkanguovllus, sámegielas ii lean láhkasuodjalus, sápmelaččat eai lean dohkkehuvvon sierra álbmogin eaige álgoálbmogin. Sámegiella ii geavahuvvon mánáidgárddiin iige eanaš skuvllain lean oahpahus sámegillii. Mediafálaldat lei moadde diimmu rádiosáddagat vahkus (Lehtola 2001: 142). Nuppelot jagi maŋŋá fuopmášahttá David Corson (1997: 80) ahte Norgga giellapolitihkka ovddiduvvon riikkadásis sámi álbmoga várás, lea máilmmi dási viidámusaid ja beaktilepmosiid gaskkas:
Norway’s language policies. Developed at national level for the Sámi people, are among the most comprehensive and the most effective in the world. (Corson 1997: 80)
Suomasge leamašan sullii seammalágan ovdáneapmi. Politihkka sápmelaččaid guovdu lea ođasmahtton ja nuppástuvvan (Aikio-Puoskari ja Pentikäinen 2001). Dalle go čohkkejin dieđuid dán nákkosgirjji várás jagiid 2008–09, ledje sápmelaččat máinnašuvvon Suoma vuođđolágas álgoálbmogin ja Norgga
vuođđolágas sierra álbmogin, Norga lei dohkkehan sápmelaččaid álgoálbmogin go ratifiserii ILO-
konvenšuvnna 169, Sámedikkit ledje ásahuvvon, sámi giellalágat ledje boahtán fápmui ja dutkanguovllu
5 guokte gieldda ledje guovttegielagat: sáme- ja dárogielat ja sáme- ja suomagielat. Sámegielagiin lei giellalágaid mielde vuoigatvuohta geavahit sámegiela guovllu ja regionála eiseválddiiguin. Sámegiella lei nappo almmolaš giella ja máŋgga virggi virgáibidjamis lei sámegiela máhttu juogo gáibádussan dahje adnojuvvui ánsun. Daid lassin lei sámegiella váldogiellan muhtin mánáidgárddiin ja dat geavahuvvui oahpahusgiellan muhtin skuvllain. (Rasmussen 2005.)
Nuppástusat maidda Corson (1997) ja Aikio-Puoskari ja Pentikäinen (2001) čujuhit, leat dáhpáhuvvan mákrodásis riikka láhkaaddi orgánain, Suoma Riikkabeivviin ja Norgga Stuorradikkis. Sáhttá dadjat ahte sápmelaččaid ja erenoamážit sámegielagiid dilli lei álfárot nuppástuvvan. Dieđalaš máilmmis čilgejuvvojit dákkár dáhpáhusat dainna, ahte lea dáhpáhuvvan paradigmamolsun Norgga ja Suoma sámepolitihkas.
1.5 Dutkančuolmma ásaheapmi
Sámepolitihkalaš paradigmamolsun lea servodatlaš nuppástusat mat dáidet váikkuhit olbmuid gielalaš geavadiidda. Mu dutkanáigumuššan lea gávdnat ođđa dieđuid das, mo politihkka váikkuha olbmuid giellaválljemii ja erenoamážit mánáid sámegiela oččodeapmái. Guovddážis lea dákko bokte guorahallat, mo ođđa politihkka lea ollašuvvan dutkanguovllus, bearrašiid giellageavaheames ja váhnemiid oainnuin dálá gielladilis. Nákkosgirjji váldodutkančuolbman lean válljen gažaldagaid mas guorahalan mákrodási gielladili váikkuhusa mikrodássái:
1. Leatgo mákrodási nuppástusat sápmelaččaid ja sámegiela hárrái váikkuhan sámegiela geavaheapmái olbmuid gaskkas?
2. Bohtetgo mákrodási nuppástusat ovdan dutkanguovllus ja erenoamážit mikrodásis mánáid bajásgeassimis?
Lean válljen lahkonit dáid namuhuvvon gažaldagaid golmma vuolggasajis. Daid bokte gidden fuopmášumi sámegiela mákrodási rámmaeavttuide ja čađaheapmái, mánáide ja váhnemiidda. Daid vuolggasajiid bokte geahččalan gávnnahit:
1. Mat leat mákrodási rámmaeavttut ja mo leat eavttut ollašuhtton? Lean válljen ovttastahttit muhtin vuogáiduvvan teoriijaid mat árvvoštallet veahádatgielaid ceavzinnávccaid. Mun lean maid lasihan muhtin ođđa ákkaid daidda teoriijaide (gč. kapihttala 2). Teoriijaid bokte árvvoštalan sámegiela ceavzinnávccaid Norggas ja Suomas mákrodási rámmaeavttuid ektui. Mun guorahalan sámegiela
6 infrastruktuvrra sámi servodatdásis ja geahčadan man muddui mesodási, dutkanguovllu guovtti gieldda, báikkálaš hálddahusvuogádagat leat ásahan sámegiela ovddidandoaimmaid mákrodási rámmaeavttuid mielde.
2. Mii lea dutkanguovllu mánáid gielladilli? Dán dutkamušas guorahalan kvantitatiiva metodaiguin mánáid gielladili. Guorahallamis geavahan gažadanskovi. Dutkanguovllus leat 271 máná ja nuora gieldda skuvllaid gaska- ja nuoraidceahkis. 71 proseantta dahjege 193 máná ja nuora leat searvan guorahallamii informántan. Sin gažadeames lean čielggadan golmma buolvva giellamáhtu: informánttaid giellamáhttu, sin váhnemiid ja sin áhkuid/ádjáid giellamáhttu. Daid lassin lean jearran dieđuid informánttaid
giellaoahpahusas ja giellageavaheames iešguđege giellašiljus, sin doaladumiin giela hárrái ja etnihkalaš etnisitehtas. Analiisaoasis lean gidden fuopmášumi dasa ahte mii erohusaid lea informánttain sin sámegiela máhtu ektui: Manne máhttet muhtimat sámegiela bures ja nuppit viehka bures, nuppit veaháš ja muhtimat eai veahášge? Kvalitatiiva dutkanjearahallamiin lean jearran muhtin gažaldagaid kvantitatiiva dutkamušas dárkilabbot ja geahččalan oažžut vástádusa muhtin áššiide mat báhce eahpečielggasin kvantitatiiva dutkamis. Jerren ovdamearkka dihtii, mii mearrida informánttaid hállangiela válljema ja mánáid ja nuoraid mediagiela válljema.
3. Mo váhnemat vásihit guovllu gielladili? Kvalitatiiva dutkanjearahallamiin lean jearahan 13 máná váhnemiid duogáža ja ruovttuid giellageavaheami. Lean gidden erenoamáš fuopmášumi váhnemiid gielalaš fierpmádagaide ja guorahallan oktavuođa gielalaš fierpmádagain ja sámegiela sirdáseames mánáide. Lean guorahallan maid makkár vugiiguin váhnemat nannejit mánáideaset sámegiela máhtu.
Seammás lean viggan váldit čielgasa das man duđavaččat váhnemat leat sámegiela sirdáseami rámmaeavttuide nugo sii vásihit daid báikkálaš dásis. Mun lean beroštuvvan gávnnahit, mo ja manne váhnemat sámástit mánáiguin dahje mo leat fuolahan ahte mánát ohppet sámegiela eará vugiid mielde dahje manne eai sámás mánáiguin. Dasa lassin lean háliidan diehtit, mo sii ieža vásihit sámegiela dili dutkanguovllus.
1.6 Teorehtalaš lahkoneapmi
Nákkosgirjji bajimus teorehtalaš lahkonanvuohki lea giellasosiologalaš. Dutkamuša duogášulbmilin lea čielggadit dan, mo sáhttá árvvoštallat etnolingvisttalaš ceavzinnávccaid. Dutkit leatge earuhišgoahtán objektiiva ja subjektiiva etnolingvisttalaš ceavzinnávccaid. Objektiiva etnolingvisttalaš ceavzinnávccat leat meroštallon etnihkalaš joavkku duohta ceavzinnávccaid joavkun. Dat leat deskriptiiva čilgehusat
7 gielladilis nugo gielladilli objektiivvalaččat lea. Subjektiiva etnolingvisttalaš ceavzinnávccat čujuhit dasa, mo vehádatgiela hállit ieža áddejit daid objektiiva ceavzinnávccaid dahje mo muhtin eará joavkku lahtut geaiguin vehádatálbmot lea oktavuođas, áddejit veahádatgiela objektiiva ceavzinnávccaid. (Ehala 2009:
124–25.)
Etnolingvisttalaš ceavzinnávccaid árvvoštallan lea giellaplánema oassi ja danne árvvoštallama ulbmilin lea váldit čielgasa, mo duohtadilli lea ja dan vuođul hábmet ođđa giellapolitihka ja doaimmaid mat sáhtášedje nannet vehádaga giela. Professor Jon Todal guhte lea dutkan sámegiela vitaliserema Norggas 1990-logus, lea gávnnahan ahte giellasosiologiija dehálaš hástalussan lea ovddidit suorggi teoriijavuođu:
Teoriutvikling er ei av dei store utforderingane i faget (2002: 21). Teoriijaovddideapmi ii leat
giellasosiologiijalaš hástalussan dušše Sámis. Todal (2002: 21) čujuha dán oktavuođas Miquel Strubellii (2001: 260) guhte dadjá, ahte teoriijaovdáneapmi lea bisánan. Dán dutkamuša hástalussan lea ain dat, ahte ii leamašan nu viiddes teoriijaovddideami Todal ja Strubell čuoččuhusaid maŋŋáge, ja teorehtalaš modeallat leat ain váilevaččat. Mun čoavddán oasi dán čuolmmas dainna, ahte čujuhan eará
giellasosiologalaš dutkamušaide mat válddahallet sullii seammalágan dutkančuolmmaid.
Mu dutkamuša teorehtalaš lahkonanvuođđu doarjala Joshua A. Fishman (1991; 2001) teoriijas dan, mo sáhttá jorgalahttit giellamolsuma. Guovddážis lea maid Hyltenstam et al. (1991; 1999) taksonomiija oktan fáktoriiguin mat váikkuhit vehádat- ja majoritehtagielaid gaskavuođaide. Dehálaš osiid mun vieččan maid UNESCO (2003) dokumeanttas Language Vitality and Endangerment, mas UNESCO áitojuvvon gielaid áššedovdiidjoavku lea suokkardallan vehádatgielaid vejolašvuođaid ceavzit.
Dokumeanttas leat evttohuvvon ovcci fáktora man mielde sáhttá mihtidit giela ceavzinnávccaid. Mun guorahalan maid Martin Ehala ja Katrin Niglas (2007) ja Ehala (2009) bargguid maid áigumuš lea gárggiidahttit ođđa modealla, mainna sáhttá árvvoštallat vehádatgielaid ceavzinnávccaid nu ahte váldá vuhtii vehádatgiela subjektiiva ceavzinnávccaid. Ođas dán modeallas lea ahte soai deattuheaba
ovddimusat subjektiiva ceavzinnávccaid.
Mun árvvoštalan skuvllaid ja mánáidgárddiid giellaoahpahusmálliid Colin Baker (2001) kategoriijaid mielde. Baker lea kategoriseren oahpahusmálliid mat geavahuvvojit vehádatgielaid oahpahusas: láivves oahpahusmálliid maid boađus ii leat guovttegielatvuohta ja beaktilis oahpahusmálliid maid boađus lea guovttegielatvuohta.
Váhnenjearahallamiid analiissas geavahan ovddimusat teoriijaid maid lean viežžan sosiologiijas. Mu vuolggasadji lea postmodernisttalaš konstruktivisttalaš lahkoneapmi mas mun vikkan áddet
8 informánttaid oaiviliid, lebbet oaiviliid olbmuid vásáhusain ja almmustahttit sin eallinmáilmmi (Kvale 2002: 17). Guorahalan dan, maid olbmot oaivvildit sámegiela seailumis. Anán dan guovddáš gažaldahkan mii mearrida mo sii láhttejit giellaválljendilálašvuođain. Dáid vástádusaid dulkomis vieččan maid
doarjaga giellasosiologaid emansipašuvnna teoriijas go geahččalan áddet, manne olbmot doalahit ja ealáskahttet vehádatgiela, sámegiela. Muhtimin in nagat analyseret informánttaid postmodernisttalaš konstruktivisttalaš lahkonanvuogi mielde, dannego sin vástádusat eai heiveše postmodernisttaid jurddamáilbmái. Dalle geavahan eará lohkanvuogi, kompleaksasensitiverema, maid sosiála interakšunisttat leat ovddidan. Mun vikkan Dorte Staunæs (2007: 262) ávžžuhusa mielde leahkkut vejolašvuođa movttegit ja doaivagiin guorahallat eanet siskkobealde doaibmi návccaid, eanet ruossalasvuođaid ja eanet lihkastagaid. Dasa lassin anán muhtimin informánttaid muitalusaid ja muitalanvuogi dego ákkastallamin ”accounting” dahjege iežasgádjaleapmin ”face working”. Dat leat tendeanssat maid sosiála dahkkit geavahit legitimeret, čilget ja vuoiggalažžan dahkat láhttemiid ja mearrádusaid. Olbmot geahččalit gádjalit iežaset ja čájehit ahte sii leat morálalaš olbmot geat máhttet láhttet riekta. Ja jos ii leat čuvvon dohkkehuvvon geainnu, de lea láhttemiidda buorre sivva. (Järvinen 2001: 268; 2003: 4.)
Mun lean geahččalan čohkket olles teoriija nuppi kapihttalii, muhto moatti dáhpáhusas lean válljen buktit ovdan oanehis teorehtalaš gurgadasaid dakko gokko analyseren dutkanmateriála vai šaddá álkit teoriijaid vehkiin lohkat analiissa.
1.7 Dutkamuša sajádat
Mu nákkosgirji lea oassin Sámi allaskuvlla dutkanprošeavttas “Sámegiela buolvvaidgaskasaš sirdáseapmi muhtin konteavsttain” maid professor Jon Todal jođiha. Todal dutká máttasápmelaččaid gielalaš
ealáskahttima. Prošeavttas lea maid nubbi eará doavttirgráda stipendiáhta, Erika Sarivaara, guhte dutká stáhtusmeahttun sápmelaččaid sajáiduhttima sápmelašvuođa rájás (Sarivaara 2012).
Sámi prošeavtta ulbmilin lea geahčadit dárkilabbot muhtin báikkálaš sámi servodagaid ja dutkat makkár doaibma sámegielas lea olbmuide dain servodagain. Prošeakta gidde fuopmášumi giellamolsumii ja giellamolsuma jorgalahttimii. Váldočuolbman namahuvvo ahte lea uhccán diehtu das makkár
doaladumit leat ja makkár vejolaš nuppástusat leat giellageavaheames mikrodásis sámi servodagain dan maŋŋá go sámegiela almmolaš árvu buoriduvvui 1990-logu álggus. Prošeakta lokte njeallje gažaldaga:
9 Manin atnet giellaservodaga lahtut báikkálaš giela boahtteáiggi?
Mo sii vásihit iežaset báikkálaš giela dehálašvuođa?
Man rolla sii háliidit báikkálaš gielas leat?
Man rolla sii atnet realisttalažžan?
Mun lean vuhtiiváldán vuosttaš gažaldaga go hábmejin kvantitatiiva guorahallama gažadanskovi ja buot gažaldagaid váhnenjearahallamiid jearahallanláidesteaddji ráhkadeames (mildosat 1 ja 6).
Riikkaidgaskasaš polárajagi prošeakta
Dát Sámi allaskuvlla prošeakta lea oasseprošeakta Riikkaidgaskasaš Polárajagi (IPY) dutkanprošeavttas nr 123 Glokaliseren (globaliseren lokaliserema vuostá) – giella, girjjálašvuohta ja media inuihtaid ja sámiid gaskkas, mii vuodju 1. giellaplánemii, 2. dihtor teknologiija gielalaš čovdosiidda, 3. njálmmálaš árbevieru sirdimis dálá rapáigodahkii, 4. stáhtalahttovuhtii, konsumerismii ja mediai.
Glocalization – Language, Literature and Media among Inuit and Sami people 1. Language Planning, 2. Computer Assisted Linguistics, 3. From Oral Tradition to Rap, 4. Citizenship, Consumerism and Media (IPY prošeakta 123 2006).
Prošeakta dutká arktalaš guovlluid álgoálbmotgielaid njealji vuolggasajis, ja Sámi allaskuvlla lassin leat fárus USA:s: Fairbanks Universitehta Alaskan Native Language Centre ja Kanádas: Université Laval, Isummasaqvik School, Uivvamiut Committee ja Nunavut Literacy Council. Daid lassin leat fárus
Ruonáeatnama universitehta ja Københámmana universitehta. Sámi allaskuvlla prošeakta gullá vuosttaš oasseprošektii – giellaplánemiidda. Dán oasseprošeavttas leat dutkanprošeavttat Sámis ja
inuihtaguovlluin Ruonáeatnamis, Kanádas, Alaskas ja Ruoššas. Oasseprošeavtta ulbmilin lea dutkat báikegottiid oainnuid/áigumušaid arktalaš gielaid ja daid boahtteáiggi hárrái ja buohtastaddat
dutkamušain ovdanboahtán vuođđodieđuid miehtá arktalaš guovllu - Ruonáeatnamis, Kanádas, Alaskas, Ruoššas ja Sámis. (IPY prošeakta 123 2006.)
IPY-prošeavtta oassálastit leat deaivvadan golmma háve dieđalaš lágidemiid oktavuođas: Inuit Study konfereanssas 2006 Parisas Frankriikkas, bargobájis Fairbanksas Alaskas 2007 man fáddá lei Ulbmilat ja
10 hástalusat arktalaš gielaid seailumis ja ealáskahttimis ja konfereanssas The Sixth International Congress of Arctic Social Sciences 2008 Nuukas Ruonáeatnamis. Mun lean oassálastán buot lágidemiide ja buktán ovdan iežan ja Sámi allaskuvlla dutkanplánaid dán prošeavtta olis. Mun lean maid hábmen iežan dutkamuša muhtin muddui eará dutkiid plánaid ektui nu ahte livččii vejolaš buohtastaddat bohtosiid.
Geavatlaš sivaid geažil in leat vuhtiiváldán dákkár buohtastaddi perspektiivva dán dutkamuša bohtosiid ovdanbuktimis, muhto anán vejolažžan ja miellagiddevažžan buohtastaddat iežan bohtosiid eará arktalaš guovllu bohtosiiguin boahtteáiggis.
1.8 Dutkanfáttá válljen
Mun lean válljen dutkat Deanu ja Ohcejoga gielddaid dannego boarrásut dutkamušat ja čielggadusat čájehit, ahte giellamolsun lei álgán doppe 1970-logus (Aikio ja Lindgren 1973; Aubert 1978; Partanen 1994). Seammás mu váldofága bargočájánas (Rasmussen 2005) čájeha ahte giellamolsun sáhttá leat bisánan dutkanguovllu sámegielagiid gaskkas ja muhtin muddui jorgalahttojuvvon daid gaskkas guđet leat massán giela. Mun dihten fáttá válljedettiin ahte dat attášii munnje vejolašvuođa dutkat dakkár dili mii máilmmis ii leat dábálaš - álgoálbmotgiela giellamolsuma jorgalahttin. Dan anán erenoamáš
beroštahtti albmaneapmin.
Dutkančuolmma ásaheames bajábealde boahtá ovdan, ahte háliidan dutkat sámegiela rámmaeavttuid dihto guovllus. Mun gidden erenoamáš fuopmášumi mánáid giellamáhttui ja sin vejolašvuhtii ja beroštupmái leat giellaguoddit boahtteáiggis ja váhnemiid giellageavadiidda ja áššiide mat leat daidda váikkuhan.
Dáinna fáddáválljemiin čielgá maiddái mu sajádat dutkin. Mun lean daid gielladutkiid gaskkas geat háliidit leat ovddideamen máilmmi áitojuvvon gielaid ja sihkkarastimin, ahte dát sáhttet eallit boahtteáiggis gulahallangaskaoapmin olbmuid gaskkas. Lean válljen fáttá, teoriijavuođuštusa ja dutkanmetodaid nu ahte oaččun ovdan dieđuid mat mu mielas lea dehálaččat giellaplánemis ja doaivvun, ahte mu dutkan váikkuha giellapolitihkalaš mearrádusaide.
11
1.9 Nákkosgirjji huksehus
Nákkosgirjjis leat guokte oasi ja das leat oktiibuot gávcci kapihttala. Vuosttaš oasis lea láidesteapmi dutkamuššii ja mun buvttán ovdan teoriijaid ja metodaid maid geavahan nákkosgirjjis. Nuppi oasis válddahalan dutkanmateriála ja buvttán ovdan bohtosiid.
Vuosttaš kapihttala álggus čilgen dutkamuša áigumuša. Mun muitalan muhtin giellasosiologalaš
nuppástusaid birra dutkanguovllus ja riikkadásis, ja maid ahte dát lea oassi máilmmiviidosaš proseassain.
Mun ásahan dutkančuolmma, čilgen iežan teorehtalaš lahkoneami, dutkamuša sajádaga ja manne mun lean válljen dán dutkanfátta.
Nuppi kapihttalis lea teorehtalaš čielggadeapmi. Mun válddahalan giellasosiologalaš teoriijaid maiguin sáhttá analyseret vehádatgiela ceavzinnávccaid ja giellamolsuma jorgalahttima. Rámmaeavttut mákrodásis, sámi servodaga dásis, mesodási guovtti gielddas ja mikrodásis leat guovddážis. Mun dutkkan erenoamážit vehádatgiela buolvvaidgaskasaš sirdáseami ja dákkár sirdáseami eavttuid. Mun geahčadan maid sosiologalaš teoriijaid maiguin sáhttá čilget olbmuid láhttema ja emansipašuvnna rolla vehádatgiela ealáskahttimis.
Goalmmát kapihttalis čilgen daid metodaid maid lean válljen geavahit dutkamušas. Kapihtal lea juhkkojuvvon golmma lunddolaš oassái: Dokumeantaanaliisa, kvantitatiiva metoda ja kvalitatiiva metoda. Mun čilgen mo mun lean čohkken dutkanmateriála, muitalan iežan giellageavaheami birra ja loahpas ságaškušan muhtin ehtalaš beliid.
Buvttán ovdan dutkanmateriála bohtosiid 4.–6. kapihttaliin. Dáid kapihttaliid loahpas lea lunddolaš geardduhit bohtosiid ja árvvoštallat daid oanehaččat nu ahte lea álkit oažžut áddejumi dutkamuša ovdáneames. Dainna geahččalan láidet lohkki čállosa lohppii, dahkat lohkama álkibun ja čatnat nákkosgirjji kapihttaliid ja osiid oktii.
Njealját kapihttalis govvidan sámegiela dili Norggas ja Suomas. Lavttán dasa oasážiid riikkaidgaskasaš ovdáneames vehádatgielaid ja álgoálbmotgielaid suodjaleames. Dasa lassin čilgen Sámi servodatdási ovdáneami ja dutkanguovllu demografiija, giellahistorjjá, sámegiela dálá stáhtusa, almmolaš
giellageavaheami ja man muddui dutkanguovllus leat giellaovddidandoaimmat sámegillii.
Viđát kapihttalis “Mánáid ja nuoraid sámegiela ceavzinnávccat” buvttán ovdan kvantitatiiva
dutkanmateriála skuvlaguorahallamis ja analyseren daid bohtosiid. Mun dievasmahtán dán kapihttala dieđuiguin maid oahppit leat addán munnje kvalitatiiva jearahallamiin. Dán kapihttalis čájehan oahppiid
12 gielalaš repertuára – mii mearkkaša maid gielaid sii máhttet ja man bures sii máhttet: dárogiela,
eaŋgalsgiela, sámegiela ja suomagiela. Analyseren sin sámegiela máhtu čuovvovaš dieđuid vuođul: goas sii leat oahppan giela, mat gielat geavahuvvojedje mánáidgárddis, maid gielaid sii ohppet skuvllas ja mii gielaid lea oahpahusgiellan. Kapihttalis boahtá maid ovdan oahppiid gielalaš historjá váhnemiid ja áhkuid/ádjáid giellamáhtu bokte. Čájehan sihke giellamolsuma ja giellamolsuma jorgalahttima golmma buolvva áigge, ja maid giellaseailuma mas buolvvaidgaskasaš sirdáseapmi joatkašuvvá almmá
boatkaneami haga. Informánttaid giellageavaheapmi analyserejuvvo giellašiljuid mielde. Das boahtá ovdan man muddui informánttat geavahit sámegiela ja eará gielaid: ruovttus váhnemiiguin, oarbiniiguin3 ja áhkuiguin ja ádjáiguin, skuvllas oahpaheaddjiiguin ja eará oahppiiguin, asttuáiggis fulkkiiguin, eará ollesolbmuiguin ja skihpáriiguin, ja informánttaid giellaválljen mediageavaheames. Kapihttala loahpas válddahalan informánttaid gielladoaladumiid: Man ollu jáhkket iežaset šaddat geavahit iešguđege giela boahtteáiggis ja man bures liikojit gullat iešguđege giela. Informánttaid etnihkalaš etnisitehta
ovdanbuktojuvvo maid. Informánttain lea leamaš vejolašvuohta merket máŋggabealat etnihkalaš etnisitehta, ja sámi etnisitehta nanusvuohta analyserejuvvo informánttaid sámegiela máhtu ektui.
Guđát kapihttalis “Váhnemat muitalit” buvttán ovdan ja analyseren kvantitatiiva jearahallamiid bohtosiid. Mun gidden fuopmášumi váhnemiid gielalaš fierpmádagaide, mo ja manne váhnemat leat válljen hállat dahje manne eai leat válljen hállat sámegiela mánáide ja mo sii bajásgeassimis leat viggan ja vigget nannet ja ovddidit mánáid sámegiela. Dán kapihttalis boahtá maid ovdan, mo sii árvvoštallet sámegiela dili ja rámmaeavttuid sámegiela buolvvaidgaskasaš sirdáseames báikkálaš dásis. Dán oasi analiissas guovddáš doaban lea subjektiiva etnolingvisttalaš ceavzinnávccat.
Čihččet kapihttalis ságaškušan bohtosiid oppalaš ságastallamis ja geahččalan čujuhit tendeanssaide maid lean gávdnan. Guovddáš gažaldagat maidda geahččalan vástidit leat: nagadango addit dárkilis ja deaivilis gova dutkanguovllu gielladilis - dáhpáhuvvágo sihke giellamolsun ja giellamolsuma jorgalahttin
dutkanguovllus - mat leat daidda proseassaide sivvan? Gávccát kapihttalis analyseren nákkosgirjji bohtosiid ja evttohan, mo sáhttá čuovvulahttit bohtosiid: Mat doaibmabijut livčče dárbbašlaččat nannet sámegiela dili dutkanguovllus ja makkár joatkkadutkamušaide livččii dárbu.
3 Oarbinat leat oappát ja vieljat.
13
2 Giellasosiologalaš dutkanteoriija 2.1 Dutkamuša teorehtalaš vuolggasadji
Dát dutkamuš gullá giellasosiologiija suorgái. Giellasosiologiija dutkansuorgi guorahallá earret eará guovtte- ja máŋggagielatvuođa, giellamolsuma ja giellamolsuma jorgalahttima. Giellasosiologat dutket manne olbmot doalahit giela, molsot giela dahje vigget jorgalahttit giellamolsuma. (Todal 2002: 17.) Dán dutkamušas guorahalan sámegiela dili servodagas, ja dutkamuš guoskkaha máŋga beali bajábealde namuhuvvon fáttáin. Dát dutkamuš lea máŋggabealat, mun guorahalan sámegiela servodatlaš dili iešguđege dásis servodagas; majoritehta servodaga bajit dásis, sámi servodagas, dutkanguovllu guovtti gielddas ja ovttaskas olbmuin.
Giellasosiologalaš dutkanteoriija kapihttalis meroštalan dán dutkamuša guovddáš doahpagiid.
Guorahalan maiddái teoriijaid maiguin sáhttá dutkat vehádatgiela ceavzinvejolašvuođaid. Dán
nákkosgirjji guovddášteoriijat leat Fishman (1991; 2001), Hyltenstam et al. (1991; 1999), UNESCO (2003) ja Ehala (2009) dutkamušat. Dát teoriijat doibmet veahkkin teorehtalaš lahkoneames dasgo mu
dutkamuša áigumuššan lea teorehtalaččat vuođuštit vehádatgiela giellamolsuma, seailuma ja giellamolsuma jorgalahttima.
Amerihkálaš professor Joshua A. Fishman adnojuvvo giellasosiologiija árbevieru vuođđudeaddjin (Carcia et al. 2006: 4). Fishman meroštalai 1971, ahte giellasosiologiija áigumuššan lea guorahallat buotlágan fáttáid mat čatnasit gielalaš láhttema sosiála organisašuvdnii. Ii galgga beroštit dušše gielas, muhto maiddái gielladoaladumiin ja oaidninvuogis giela ja giellageavaheaddjiid ektui.
… focus upon the entire gamut of topics related to the social organization of language behavior, including not only language per se but also language attitudes and overt behaviors towards the language and the language users (Fishman 1971: 217).
Fishman lea ovddidan giellasosiologiija dutkansuorggi dan guvlui, ahte dat čiekŋu erenoamážit giellamolsuma jorgalahttima dutkamii. Su dutkanbarggu boađusin leat šaddan maiddái geavatlaš rávvagat das, mo sáhttá jorgalahttit vehádatgiela giellamolsuma. Fishman girji Reversing Language Shift (1991) lea giellasosiologalaš dutkansuorggi geađgejuolgi. Son oamasta olles girjji dasa, ahte fállá
teorehtalaš ja geavatlaš veahki giellaservodagaide maid árbegielat leat áitojuvvon, dannego gielaid
14 buolvvaidgaskasaš joatkevašvuohta sotná nu ahte leat uhcit ahte uhcit geavaheaddjit (hállit, lohkkit, čállit ja velá áddejeaddjit) ja geavaheapmi juohke ođđa buolvvas. (1991:1.)
Nuppit eará dutkit vihkkedallet etnolingvisttalaš ceavzinnávccaid taksonomiijaid bokte vehádatgiela vejolašvuođa ceavzit (Giles et al. 1977; Hyltenstam et al. 1991; 1999; UNESCO 2003). Dutkit árvvoštallet iešguđetlágan áššiid mat čájehit vehádatgiela dili. Ovdamearkan leago riikkas giellaláhka mii suddje vehádatgiela? Gállis hállet vehádatgiela ja ohppetgo mánát vehádatgiela ruovttus? Eará áššit mat čájehit vehádatgiela dili leat, man muddui giella geavahuvvo iešguđege giellašiljus ja makkár doaladumit leat vehádagas iežaset giela hárrái. Ehala ja Niglas (2007) earuheaba fas objektiiva ja subjektiiva
etnolingvisttalaš ceavzinnávccaid ja Ehala (2009) lea gárgiidahttán vuogi mainna sáhttá mihtidit vehádatgiela subjektiiva etnolingvisttalaš ceavzinnávccaid.
Ii leat dušše akademalaš sáhkkiivuohta mii lea hásttuhan dutkiid ovddidit giellasosiologalaš dutkanárbevieru ja dasa gullevaš teoriija ja metodologiija. Dutkit lohket dávjá iežaset beroštuvvan suodjalit buorebut máilmmi gielalaš máŋggabealatvuođa. Kendall A. King (2009:10–12) oaidná guoktin áššin dan maid mii diehtit giellamassima ja -ealáskahttima birra, namalassii ahte giellamassin ja
giellajápmin leat viiddes ja máilmmiviidosaš albmaneamit, ja giellamassin mielddisbuktá mearkkašahtti persovnnalaš váikkuhusaid ovttaskas olbmuide. Ehala (2009:123) fas julggašta ahte máilmmi gielalaš máŋggabealatvuođa suodjaleami dihte lea dárbu etnolingvisttalaš ceavzinnávccaid oppalaš mállii.
2.2 Guovddáš doahpagat
2.2.1 Etnolingvisttalaš ceavzinnávccat
Dutkit leat badjel 40 jagi viggan ovddidit teorehtalaš vuođuid ja geavatlaš málliid, maiguin sáhttá čilget manne muhtin gielat seilot ja muhtin gielat jávket. Howard Giles, Richard Yvon Bourhis ja Donald M.
Taylor ovddidedje juo 1970-logus doahpaga Ethnolinguistic Vitality – man sámegillii sáhttá gohčodit etnolingvisttalaš ceavzinnákcan. Gillii čadnojuvvon stáhtusfáktorat, demográfalaš ovddasteamit ja ásahuslaš doarjaga struktuvrralaš iešvuođat dahket vehádatgiela etnolingvisttalaš ceavzinnávccaid.
(Giles et al. 1977: 307.) Heajos etnolingvisttalaš ceavzinnávccat sáhttet dagahit fámolut gillii molsuma go fas nana etnolingvisttalaš ceavzinnávccaid boađusin vehádatgiella veadjá seailut.
15 Dárkileamos ja viidámus viggamušat mihtidit sámegielaid4 etnolingvisttalaš ceavzinnávccaid
dahkkojuvvojedje Ruoŧa bealde 1990-logu álggus ja loahpas. Ruoŧŧelaš dutki guovttos Hyltenstam ja Strauss (1991) ovddideigga ja heiveheigga sámi diliide earret earet bajábealde čilgejuvvon Giles et al.
taksonomiija. Soai juohkiba etnolingvisttalaš ceavzinnávccaid fáktoriid dakkáriidda mat váikkuhit vehádatgiela ceavzinnávccaide servodaga dásis, joavkku dásis ja ovttaskas olbmuid dásis (gč. govvosa 2.1). Hyltenstam ja Strauss dutkkaiga vuos sámegielaid ceavzinnávccaid Ruoŧas 1990-logu álggus dán taksonomiija mielde. Ovttas sápmelaš gielladutkiin professor Mikael Svonniin (Hyltenstam et al. 1999) sii árvvoštalle sámegiela etnolingvisttalaš ceavzinnávccaid Ruoŧas ođđasis 1990-logu loahpas. Hyltenstam et al. (1999: 50) ákkastallet, ahte man muddui ovttaskas vehádatlahtut geavahit vehádatgiela, ii leat dušše gažaldat ovttaskas olbmui, gulahallamii dahje doaladumiide huksejuvvon válljemis. Giellaválljen baicce speadjalastá dan stáhtusa mii gielas lea joavkkus ja servodagas oppalaččat.
Mu beroštupmi dutkat davvisámegiela etnolingvisttalaš ceavzinnávccaid vuolgá das, ahte jos nagadivččii mihtidit davvisámegiela áittadási, de sáhtášii maid evttohit doaimmaid maiguin sáhtášii nannet
davvisámegiela ceavzinnávccaid. Dáinna lágiin sáhtášii geahpedit davvisámegiela áittadási nu ahte giella seillošii. Mun anán maid vejolažžan ahte dán vuogi sáhtášii geavahit maid sámegielaid dili mihtideames eará sámi servodagain ja sámi servodagas oppalaččat. Dákkár guorahallama vuođul sáhtášii fas evttohit doaimmaid mat geahpedivčče sámegiela áittadási earáge sámeguovlluin. Geavatlaš sivaid geažil
geavahan dás duohko tearpma sámegiella go oaivvildan davvisámegiela ja namuhan sámegiela dárkilabbot dalle go dasa lea dárbbu.
2.2.2 Giellaekologiija
Mu giellasosiologalaš oidnui leat váikkuhan maid giellaekologat, dannego fállet holisttalaš lahkonanvuogi ja atnet giellageavaheaddjiid ja giellabirrasa seamma ášši guoktin beallin. Einar Haugen lea juo 1972 meroštallan doahpaga giellaekologiija dakkár áššin mii dutká giellageavaheami ja giellabirrasa vuorrováikkuhusa. Giela duođalaš biras lea servodat mii geavaha giela. Giella eallá dušše giellageavaheaddjiid oaivvis, ja giela áidna doaibma lea čatnat giellageavaheaddjiid guhtet
4 Čálli guovttos geavaheaba ovttaidlogu, muhto mun válljen geavahit máŋggaidlogu dannego soai árvvoštallaba buot Ruoŧas hállojuvvon sámegielaid dili.
16 guimmiidasaset ja lundui mii dás mearkkaša giellageavaheaddjiid sosiála ja lunddolaš birrasa. Danne giellaekologiija lea belohahkii psykologalaš albmaneapmi: Giella doaibmá ovttas eará gielaiguin guovtte- ja máŋggagielat olbmuid oaivvis. Belohahkii giellaekologiija lea sosiologalaš albmaneapmi. Giella
doaibmá ovttas servodagain mas dat geavahuvvo gulahallanreaidun. Giela ekologiija mearridit olbmot geat oččodit dan, geavahit dan ja sirdet dan eará olbmuide. (Haugen 1972: 325.) Lunddolaš čuovvumuš das lea ahte giela ii sáhte seailluhit, muhto giela ekologiija sáhttá seailluhit nu ahte giella sáhttá seailut (Peter Mühlhäusler 1996: 2). Go dutká sámegiela etnolingvisttalaš ceavzinnávccaid, de dutká seammás máŋga albmaneami maid giellaekologat atnet dehálažžan giela seailumis, ja sii bidjet fuopmášumi giellageavaheaddjiide ja giellabirrasii. Giellaekologalaš vuolggasadji stivre mu dutkanfuopmášumi dihto guvlui, namalassii dasa ahte guorahaladettiin ozan doaimmaid mat buoridivčče sámegiela dili.
The ecological metaphor in my view is action oriented. It shifts the attention from linguists being players of academic language games to becoming shop stewards for linguistic diversity, and to addressing moral, economic and other 'non-linguistic' issues. (Mühlhäusler 1996: 2)
Dutki rolla ii leat dušše buktit oidnosii deskriptiiva dieđuid. Dutki guorahallá maid eará áššiid mat eai gula lingvistihkkii, muhto hábmejit dutkanguovllu sámegiela ekologiija.
2.2.3 Giellamolsun ja giellamolsuma jorgalahttin
Giellamolsun-doaba geavahuvvo dán dutkamušas čilget dakkár dili, ahte olbmot heitet geavaheames ovtta giela, ovdamearkka dihte eai hála giela mánáidasaset. Lunddolaš čuovvumuš lea ahte giela hálliid lohku geahppána buolvvas bulvii. Dákkár albmaneapmi lea leamaš oidnosis máŋgga sámi servodagas ja ovdamearkka dihte Marjut Aikio gieđahallá iežas nákkosgirjjis Saamelaiset kielenvaihdon kierteessä (1988) dan, mo sápmelaččat molso giela sámegielas suomagillii. Giellamolsuma jorgalahttin
govvidadakkár dili go olbmot iešguđetlágan doaimmaiguin geahččalit lasihit giela hálliid logu. Sihke Leena Huss (1999), Mikael Svonni (1993) ja Annika Jansson (2005) dutkamušain leat ovdamearkkat das, ahte sápmelaččat vigget jorgalahttit giellamolsuma. Einar Haugen fas čájeha, mo dáža sisafárrejeaddjiid servodagat Davvi-Amerihkás dávjá ledje guovttegielagat goalmmát buolvva rádjai ja molso giela ollásit njealját buolvvas, vaikko giellamolsun sáhttá dáhpáhuvvat maid johtilabbot (Haugen 1953: kap. 10–11).
Su málle čájehit giellamolsuma lea šaddan viehka dovddusin (1953: 370–371).
A Ab AB aB B
17 Govadagas bajábealde oaidnit ahte ovttagielat buolva máhtii dušše A-giela. Vuosttaš guovttegielat buolva oahpai dohkálaččat B-giela fárrema maŋŋá. Nubbi guovttegielat buolva máhttá sihke A-giela ja B- giela bures. Goalmmát guovttegielat buolva ii hálddaš A-giela bures, muhto baicce B-giela bures.
Čuovvovaš buolva ii máhte šat eará go B-giela. Vaikko Haugen dás čállá sisafárrejeaddjiid birra, de dáinna málliin sáhttá čilget dutkanguovllu giellamolsuma sámegielas suomagillii dahje dárogillii.
Mun lean gárgedan Haugena málle vai sáhtán čájehit gielalaš seailuma ja giellamolsuma jorgalahttima (Rasmussen 2005). Čájehan njeljiin govadagain vulobealde, mo giellamolsuma jorgalahttin sáhttá dáhpáhuvvat:
Juogo: A Ab aB B aB AB Dahje: A Ab aB B AB Dahje: A Ab aB AB Dahje: A Ab AB
Guokte bajit málle čájehit, mo A-olmmoš – vehádahkii gullevaš olmmoš – lea massán giela ja ealáskahttá dan moatti buolvvas nu ahte boađus loahpaloahpas lea ollásit guovttegielat A- ja B-gielas. Guokte vuolit málle čájehit, mo A-olmmoš seailluha A-giela ja šaddá ollásit guovttegielagin. Buot golbma bajimus málle čájehit álggahuvvon dahje čađahuvvon giellamolsumiid, main goitge okta buolva máhttá A-giela
heajubut go B-giela. Áitojuvvon vehádatgielaid ealáskahttima vuođđojurdda lea ásahit dakkár dili mas AB-guovttegielatvuohta bissu buolvvas bulvii iige sirdás ovtta giela ovttagielatvuođas nuppi giela
ovttagielatvuhtii. Mu gárgedan mállet eai atte dattetge dievaslaš gova dutkanguovllu gielladilis, dannego muhtin olbmot leat golmma- ja njealjegielagat ja buot nuorat máhttet maid muhtin muddui
eaŋgalsgiela. Daid málliiguin geahččalan ovddimusat čájehit, mo giellamolsuma jorgalahttin sáhttá dáhpáhuvvat.
2.2.4 Gielalaš ealáskahttin
Sátni ealáskahttin lea sajáiduvvan beaivválaš hállangielas eaŋgalsgiela sáni revitalisation (the act of giving new live) sadjái. Dattetge lea sámegiela sánis veahá eará mearkkašupmi go eaŋgalsgiela sánis.
Ealáskahttin ii mearkkaš dušše ođđa heakka addima jápmán sivdnádussii, muhto ovdamearkka dihte jiellut galmmastuvvan olbmo (Nielsen 1979: Vol 3–862). Gielalaš ealáskahttin geavahuvvoge dálá
