Utvalde kulturlandskap i jordbruket

(1)

Utvalde kulturlandskap i jordbruket

- områdekandidatar i Sogn og Fjordane

Rapport av 15. april 2008

Fagleg samarbeidsgruppe i fylket:

Berit Gjerland, Sogn og Fjordane fylkeskommune, kulturminneavdelinga Geir Lyngaas, Sogn og Fjordane fylkeskommune, regionalavdelinga

Ingvild Austad, Høgskulen i Sogn og Fjordane, seksjon for landskapsøkologi Johannes Anonby, Fylkesmannen i Sogn og Fjordane, miljøvernavdelinga

Truls Hansen Folkestad, Fylkesmannen i Sogn og Fjordane, landbruksavdelinga

(2)

Innhald

Innleiing ... 3

Fagleg grunnlag for utvelginga i Sogn og Fjordane ... 4

Kommunevis kartlegging av kulturlandskap i fylket ... 4

50 prioriterte kulturlandskap og kulturmarkstypar ... 4

Nasjonalt verdifulle kulturlandskap ... 4

Kommunevis kartlegging av biologisk mangfald (naturtypekartlegginga) ... 4

Seinare suppleringar ... 5

Utvelgingsprosessen i fylket ... 6

Faglege verdiar i områda ... 7

Hoddevik – Fure – Drage – Årdal – Skårbø – Liset, Selje kommune ... 8

Grindsdalen, Leikanger kommune ... 13

Lærdalsføret, Lærdal kommune ... 17

Ormelid, Luster kommune ... 21

Moglegheit for framtidig drift og skjøtsel ... 25

Hoddevik – Fure – Drage – Årdal – Skårbø – Liset, Selje kommune ... 25

Grindsdalen, Leikanger kommune ... 27

Lærdalsføret, Lærdal kommune ... 29

Ormelid, Luster kommune ... 30

Tiltak og kostnader over 20 år ... 33

Verdsarvområdet Vestnorsk Fjordlandskap Nærøyfjorden ... 34

Vedlegg ... 35

Vedlegg 1: Generell litteratur ... 35

Vedlegg 2: Litteratur området i Selje ... 36

Vedlegg 3: Litteratur Grindsdalen ... 36

Vedlegg 4: Litteratur Lærdalsføret ... 37

Vedlegg 5: Litteratur Ormelid ... 38

Bileta i rapporten er nytta med løyve frå:

Leif Hauge og Ingvild Austad, Høgskulen i Sogn og Fjordane

Johannes Anonby og Truls Hansen Folkestad, Fylkesmannen i Sogn og Fjordane

(3)

Innleiing

I brev av 21. januar 2008 frå Statens landbruksforvaltning, Direktoratet for naturforvaltning og Riksantikvaren, er fylka bede om å igangsette arbeidet med å velje ut og fremje 2-3 område som kan inngå i dei 20 første områda i Utvalde kulturlandskap i jordbruket. Det vert lagt opp til at alle fylka skal få med eitt område. Og det er ein føresetnad at dei utvalde områda utgjer eit representativt utval frå heile landet.

Det vert lagt til grunn at arbeidet tek utgangspunkt i dei føringar som ligg i rapporten av 1. juli 2007, og det vert presisert at grunnleggjande for utvalet er:

- Det skal i størst mogleg grad omfatte kulturlandskap i jordbruket med både svært store biologiske verdiar og kulturhistoriske verdiar

- Det skal vere realistisk å få til langsiktig skjøtsel og vedlikehald av områda.

Vidare skal følgjande kriterium eller aspekt leggjast til grunn for vidare utval:

- Heilskapeleg landskap

- Kontinuitet og tidsdjupne - Representativitet eller særpreg - Formidlingsverdi

Det vert også lagt til grunn at utvelginga skal basere seg på eksisterande kartleggingar og fagkunnskap, samt supplerande kunnskap frå pågåande kartleggingar. Fylke som har verdsarvområde med store verdiar knytt til kulturlandskapet i jordbruket, vert bede om å vurdere korleis desse bør passast inn i utvalet.

Fylka er bede om å sende inn eit førebels forslag innan 15. april 2008, fortrinnsvis i prioritert rekkjefylgje, over dei 2-3 områda som ein meiner bør inngå i Utvalde kulturlandskap i jordbruket. Forslaga bør innehalde hovudtrekka med omsyn til faglege verdiar i områda, moglegheita for vidare drift/skjøtsel og kostnader.

Denne rapporten inneheld ei vurdering av 4 aktuelle områdekandidatar ut i frå kriteria som skal leggjast til grunn. Dei faglege vurderingane er basert på tilgjengeleg fagkunnskap.

Litteraturliste for kvart område er vedlagt rapporten. Informasjon om dei kartlagte verdiane er også i stor grad tilgjengeleg via www.fylkesatlas.no. Realismen i høve til langsiktig skjøtsel i dei ulike områda er vurdert på grunnlag av kjennskap om busetting, eigedomstilhøve, landbruksaktivitet, inngrep og trugsmål. I tillegg har ein gjennom møta i dei aktuelle kommunane fått eit inntrykk av engasjement og interesse blant grunneigarar, gardbrukarar, kommune og andre involverte.

Verdsarvområdet rundt Nærøyfjorden er også ein sterk kandidat til utvalet. Likevel er området ikkje blant dei høgast prioriterte frå Sogn og Fjordane, jamfør vurdering og konklusjon til slutt i denne rapporten.

(4)

Fagleg grunnlag for utvelginga i Sogn og Fjordane Kommunevis kartlegging av kulturlandskap i fylket

I åra 1987 til 1993 vart det gjennomført eit pionerprosjekt med registrering av typiske, representative og sjeldsynte kulturlandskap og kulturmarkstypar i Sogn og Fjordane. Det vart valt ut og beskrive 14-21 område i kvar av dei 26 kommunane, og kartlegginga vart presentert i kommunevise rapportar. Totalt vart 432 område skildra. I tillegg vart fleire tilleggsområde nemnde. Det var viktig å få fram heilskapen i kulturlandskapet, synleggjere ressursar og å arbeide for å sikre representativt utval i kvar kommune. Den omfattande kartlegginga i heile fylket har ført til svært grundig kunnskap om kulturlandskapa i Sogn og Fjordane.

50 prioriterte kulturlandskap og kulturmarkstypar

I samband med registreringa av nasjonalt verdifulle kulturlandskap, skulle kvart fylke utarbeide oversikt over prioriterte kulturlandskap. I Sogn og Fjordane vart det på basis av dei kommunevise registreringane, utarbeidd ei oversikt med 50 prioriterte område. Områda var meint å vere spesielle innsatsområde i fylket. Alle kommunane er representert (Austad et al.

1993). Utplukkinga av områda la vekt på å sikre geografisk spreiing, noko som vart gjort ved å velje eitt typeområde i kvar av dei 26 kommunane, supplert med 24 område for å få med alle kjende kulturmarkstypar i fylket. Verdifulle område som låg nær kvarandre vart samla i større geografiske område som t.d. midtre Lærdalen, søraustsida av Lustrafjorden, Nærøyfjorden m.m.

Rapporten vart send til Direktoratet for naturforvaltning (DN) for vidare utveljing, med ei tilråding frå dåverande kulturlandskapsgruppe om å prioritere følgjande 10 område: Utvær, Tviberg, Hoddevik-Fure, Nærøyfjorden, Grindsdalen, Faleide-Utigard, Midtre Lærdalen, Hafslo-bygda, Utladalen og Hjellesetra.

Hovudfokus i dei utvalde områda i Sogn og Fjordane var på kulturmarker og heilskaplege kulturlandskap. Fornminne, kulturminne og verdifulle bygningsmiljø vart teke med der dei utgjorde ein vesentleg del av heilskapen.

Nasjonalt verdifulle kulturlandskap

Registreringa blei gjennomført i 1991-94 i regi av Miljøverndepartementet og Direktorat for naturforvalting (DN). Målet var å utarbeide ei oversikt over særleg verdifulle kulturlandskap i alle fylka. Registreringa skulle byggje på grundige biologiske og kulturhistoriske analysar.

Ut frå tilrådinga frå fylket, sjå ovanfor, valte den sentrale kulturlandskapsgruppa ut følgjande 6 område frå Sogn og Fjordane (DN, 1994);

Hoddevik-Fure og Utvær, som representerer kystkulturlandskapet i fylket.

Hjellesetra som representerer fjellkulturlandskapet i fylket.

Grindsdalen, Lærdal og Nærøyfjorden som representerer fjord- og dalkulturlandskapet i fylket.

Kommunevis kartlegging av biologisk mangfald (naturtypekartlegginga)

Ved tusenårsskiftet vart eit omfattande arbeid med kartlegging av biologisk mangfald i

(5)

verdisetjing er nærare omtalte under kvar naturtype, men eit generelt trekk er at førekomst av raudlisteart(ar) lyftar verdien på ein lokalitet opp i ”svært viktig”.

Då det er artar og artssamfunn som er tema i naturtypekartlegginga, medan t.d. kulturminne eller landskapsestetikk er irrelevant, kan resultata ofte avvike mykje frå lokalitetsavgrensing og prioriteringar frå nasjonal registrering av kulturlandskap.

Gjennomgåande er det lite raudlisteartar av karplantar i slåtteenger i Sogn og Fjordane, medan ugjødsla beitemark kan ha mange raudlisteartar av sopp. Dette kan ha slege ut ein del når det gjeld talet på ”svært viktig”-område i desse naturtypane.

Seinare suppleringar

Ei suppleringskartlegging i regi av NIJOS/DN vart gjennomført i fylket i 2006-2007. Innspel til område kom frå ei arbeidsgruppe (som særleg vurderte ”kvite flekkar” på kartet) og frå kommunane via FMLA (Austad et al. 2003). Røynslene er at den første inventeringa som vart gjennomført i fylket i stor grad fanga opp dei mest verdifulle kulturmarkene og kulturlandskapa, slik at det er få viktige (og verdifulle) område som har kome til gjennom suppleringane.

Biologisk-mangfald-registreringa, som har eit noko snevrare siktemål enn kulturlandskapsregistreringane, har derimot avdekt ein god del tidlegare ukjende lokalitetar. Også innanfor godt kjende kulturlandskapsområde har BM-registreringane, som no stort sett er gjennomført i alle kommunane i fylket, vore viktige for å skilje ut dei biologisk sett viktigaste areala. Då intensiv skjøtsel, ikkje minst slått, er svært ressurskrevjande, har slik kartfesting stor verdi for den vidare ivaretakinga av biologisk mangfald i områda.

Det er viktig at det vidare arbeidet med Utvalde kulturlandskap i jordbruket ikkje fell attende til å repetere tidlegare registreringar, men bruker den opparbeidde kunnskapen til å få på plass målretta og stadstilpassa skjøtsel, der langsiktige avtalar er ei viktig og verdifull nyvinning. Dette utelukkar ikkje at grundigare vegetasjonskartlegging etc. av visse kjerneområde kan vere viktig for det vidare skjøtselsarbeidet.

(6)

Utvelgingsprosessen i fylket

Fylkesmannen si landbruksavdeling har ansvaret for koordinering av arbeidet på fylkesnivå. I Sogn og Fjordane er det nedsett ei fagleg samarbeidsgruppe med deltaking frå fylkesmannen si landbruksavdeling og miljøvernavdeling, fylkeskommunen si kulturminneavdeling og Høgskulen i Sogn og Fjordane. Fylkeskommunen si regionalavdeling vert involvert i delar av arbeidet. Samarbeidsgruppa rapporterer til Kulturlandskapsgruppa som er samansett av faglege myndigheiter innan kulturminne, miljø og landbruk, næringsorganisasjonane i landbruket, forsøksring, høgskulen og kommunane.

Samarbeidsgruppa har vurdert til saman 15 område som skil seg ut i høve til aktuelle kriterium. Arbeidet har stadfesta at Sogn og Fjordane har eit breitt spekter av ulike kulturlandskapstypar med stor verdi. Samarbeidsgruppa jobba vidare med 4 område som moglege kandidatar som fylket kan fremje for utvalet. Og på vegne av samarbeidsgruppa innleia fylkesmannen si landbruksavdeling dialog med dei 4 aktuelle kommunane. Det vart avhalde møte der fylkesmannen si landbruksavdeling, kommunen sine politiske og administrative representantar, lokale faglag og interesseorganisasjonar, og ikkje minst aktuelle grunneigarar og gardbrukarar fekk drøfta moglegheiter og utfordringar i prosjektet.

Dei lokale møta, samt påfølgjande samarbeid mellom kommune og fylke er grunnlaget for vurderingane som er gjort i høve til kor realistisk det er å få til ei langsiktig forvaltning av dei ulike områda. Det bør nemnast at korte tidsfristar i prosjektet har avgrensa detaljnivået i denne fasen av arbeidet. Vurderinga av moglegheitane for langsiktig skjøtsel er difor til dels generell, med tilhøyrande grove kostnadsoverslag.

I samband med møta i dei aktuelle kommunane, kom det fram ein del spørsmål rundt prosjektet som rapporten av 01.07.2008 ikkje gjev svar på. Dei fleste spørsmåla omhandlar avtalemessige og økonomiske tilhøve, som også er dei minst handfaste tema i rapporten.

Det er difor naturleg at interesserte kommunar, grunneigarar og gardbrukarar tek atterhald om at det vert utforma tilfredsstillande avtalegrunnlag og økonomiske ordningar.

Fylkesmannen si oppfatning er at grunneigarane og gardbrukarane i stor grad har forståing og motivasjon i høve til å ta vare på dei spesielle verdiane. Dei er også positive til det langsiktige perspektivet i høve til føreseielege rammer og minimal risiko ved si eiga innsats.

Men samstundes er dei opptekne av at avtalene ikkje legg for mange restriksjonar på den daglege verksemda og moglege framtidige disponeringar. I tillegg er det avgjerande at dei økonomiske tilskota har ein storleik som gjer at eigeninnsatsen i form av tid og kreftar vert skikkeleg løna arbeid.

Faglege verdiar i dei 4 områda og samarbeidsgruppa sine vurderingar vart lagt fram i møte i Kulturlandskapsgruppa som ut i frå dette drøfta ei rangering av områda. Alle områda har unike verdiar og eigenskapar som gjer dei verdige til eit nasjonalt utval, og Kulturlandskapsgruppa ytra ønskje om at fleire av områdekandidatane frå Sogn og Fjordane får plass i utvalet. Landbruksdirektøren fremja til slutt ei rangering ut i frå stemninga i Kulturlandskapsgruppa, som også vart den endelege prioriterte rekkjefølgja som fylket oversender til det sentrale sekretariatet.

Den prioriterte rekkjefølgja er:

1. Hoddevik-Fure-Drage-Årdal-Skårbø-Liset i Selje kommune 2. Grindsdalen i Leikanger kommune

3. Lærdalsføret i Lærdal kommune

(7)

Faglege verdiar i områda

Følgjande 4 område er utgreia i rapporten:

Områdenamn Landskaps- region

Områdetype Kommune Hoddevik – Fure – Drage

– Årdal – Skårbø – Liset

20 Naturbeitemark, slåtteeng, kystlynghei, sanddyner, storskala landskap

Selje

Grindsdalen 23 Typisk fjordgard, representativ for lauvbruksaktivitet

Leikanger Lærdalsføret 23 Slåtteeng, hagemark, naturbeitemark,

heilskapelege kulturmiljø

Lærdal

Ormelid 23 Typisk høgdegard, autentisk

heilskapeleg kulturmiljø

Luster

Figur 1: Fylkeskart som viser lokalisering av dei 4 områda

Ormelid Hoddevik-Liset

Midtre Lærdal Grinde

(8)

Hoddevik – Fure – Drage – Årdal – Skårbø – Liset, Selje kommune

Figur 2: Blå line viser totalområdet, grøn line er kjerneområda

1. Innleiing

Det storslåtte landskapet på Stadlandet generelt og Hoddevik-Fure spesielt har eit unikt særpreg av nasjonal verdi. Området er rikt på biologiske og kulturhistoriske verdiar både i innmark og utmark. Gamal kulturmark med lang kontinuitet og stor artsrikdom er framleis framtredande i landskapet. Og dei ulike grendene og gardane har ein heilskap som er lite forstyrra av moderne inngrep. Sjølv om det er få aktive gardbrukarar og beitedyr igjen, er det framleis vilje og moglegheitar til å ta vare på og dra nytte av dei store verdiane i området.

Kommunen har vist engasjement i høve til prosjektet og har på kort tid registrert positiv interesse blant eit overveldande fleirtal av aktuelle grunneigarar og gardbrukarar.

2. Kartfesta områdeavgrensing

Kartet ovanfor er kopiert frå Fylkesatlas Sogn og Fjordane www.fylkesatlas.no. Gå til avansert kart, vel mellom tema naturtypar, regionalt viktig kulturlandskap, bygningar i SEFRAK og freda kulturminne.

(9)

Figur 3: Hoddevikdalen

Hoddevik, Indre og Ytre Fure, Drage, Årdal, Skårbø og Liset er kvar for seg heilskapelege kulturlandskap som utgjer kjerneområda i eit storskala landskap. Totalområdet femnar i tillegg om fjellsider og – platå som også er registrert med verdifulle naturtypar som i kulturhistorisk perspektiv er nært knytt til kjerneområda.

Totalområdet er om lag 45 000 dekar og kjerneområda er høvesvis: Hoddevik, om lag 3 000 dekar, Indre og Ytre Fure, om lag 230 dekar kvar, Drage, om lag 1 500 dekar, Årdal og Skårbø, om lag 200 dekar kvar og Liset, om lag 1 400 dekar.

3. Samla områdeskildring

Biologiske verdiar, stort artsmangfald, sårbare artar

Kjerneområdet i Hoddevik er truleg noko av det artsrikaste som finst i Sogn og Fjordane når det gjeld engsamfunn, med stort innslag av sjeldne og sårbare karplantar. I Hoddevikdalen har truleg hjertegras ein av de største førekomstane i landet. Også i områda Skårbø og Årdal er det registrert spesielt artsrike slåtteenger. Truleg er også eit stort tal beitemarksopp knytte til naturbeitemarkene i området.

Kulturmarkstypar (variasjon, typisk/representativ eller sjeldan)/biologiske kulturminne/autentisitet

I heile området finst beitemarker/beitebakkar, urterike slåttenger, strandenger, lyngheiar og torvmyrar. Kulturmarkene er representative for kystkulturlandskapet. Kalkengene knytte til flygesandsavsetningar i lisider og dalbotn i Hoddevikdalen, er saman med sjølve avsetningane spesielle i nasjonal samanheng. Ved Fure finst sårbare og sjeldne artar i bratte ur- og klippeframspring.

(10)

Figur 4: Artsrik slåtteeng, Hoddevik

Kulturhistoriske verdiar inkl. tekniske strukturar, bygningsmiljø

Det er ikkje kjent automatisk freda kulturminne frå området, men det skuldast nok at det ikkje har blitt gjennomført arkeologiske undersøkingar i området. Her ha sannsynlegvis vore gardsdrift sidan eldre jarnalder, slik det er påvist i Ervik, lenger nord på Stad. På Drage er det påvist keramikk-kar frå bronsealder og fleire gravfunn frå eldre jarnalder så her har det i alle fall vore solid gardsbusetnad.

Dei ståande bygningane i Hoddevik, Fure og Drage er i stor grad frå siste del av 1800-talet.

I Hoddevik finst bygningsmiljøet i dag langs vegen i midten av dalbotnen. Einskildbygningar kan ha kulturhistorisk verdi. Karakteristisk naustmiljø i nordvest. I nedkøyring til Hoddevikgrenda ligg mange karakteristiske steinfjøs. Nokre av desse er restaurerte. Dalen er elles full av ulike steinstrukturar som steingardar, bakkemurar, buvegar, steinstolpar, m.m.

Indre Fure har eit lite klyngjetun med ein karakteristisk struktur, einskildbygningar og hagar.

Tunet er omgjeve av frukthagar, slåtteenger og beitebakkar. I lisida finst karakteristisk steinfjøs.

Lokaliseringa av gardane på Ytre Fure er truleg noko av det mest ekstreme vi kan finne på kysten av Vestlandet.

Heilskapeleg kulturlandskap

Både Hoddevikgrenda og Indre og Ytre Fure utgjer karakteristiske, heilskapelege kulturlandskap. Årdal utgjer også eit heilskapeleg kulturlandskap med unik grad av autentisitet og med stor kulturhistorisk verdi og utan spor etter nyare inngrep. Området rundt Liset er også registrert som eit verdifullt kulturlandskap med eit typisk kombinasjonsbruk som utgangspunkt. Området kjenneteiknast av omfattande torvskjering i tillegg til dei mange tekniske anlegga.

(11)

Figur 5: Indre Fure

Kontinuitet og tidsdjupne

Gardane er truleg gamle og kulturmarkene har lang kontinuitet.

Representativitet og/eller særpreg

Både Hoddevikdalen og Fure-gardane er typiske for kystkulturlandskapet. Likevel er Hoddevikdalen så særprega (ei blanding av Færøyane, Irland og Lofoten) at landskapet må seiast å være unikt i nasjonal samanheng. Nedkøyringa til dalen er ei oppleving i seg sjølv.

Klyngjetunet på Indre Fure er eit særsyn, med ein lun tunstruktur på ein så vêrutsett plass.

Formidlingsverdi

Hoddevikdalen er eit storskala-landskap som er lett å få oversikt over, inkl. dei ulike kulturelementa. Området er mykje brukt som ekskursjonsområde (HSF). Klyngjetunet på Indre Fure er forbilete for eit FoU-prosjekt som skal utvikle alternative bustadutbyggingsmodellar baserte på det vestnorske klyngjetunet. Liset-området ligg nær Selje sentrum og kan vere godt eigna for pedagogiske, frilufts- og reiselivsmessige opplegg.

4. Fagleg grunnlag

Eksisterande kartlegging

”Hoddevik og Fure” er 1 av dei 6 områda i Sogn og Fjordane som vart utvalde som nasjonalt verdifulle, og var sett saman av to lokalitetar frå dei kommunevise registreringane, nemleg

”Indre og Ytre Fure” og ”Hoddevik”. Vi meiner området også bør femne om fjellet (lynghei!) mellom dei, og det tilstøytande Hoddevikfjellet, dvs. førsteprioritetslokaliteten ”Hoddevik” i den nasjonale rapporten om verdifulle lyngheiar i Norge (Fremstad et al. 1991). Området femnar med dette opp ein heilskap av stølsområde, lynghei og torvmyrar på fjellet. Området femnar om 5 lokalitetar frå naturtypekartlegginga innanfor tema kulturlandskap, av desse 3 med verdi ”svært viktig”. Flygesandområda (både rett innanfor stranda, og i form av ei særeiga dyne oppunder fjellet på sørsida av dalen) fekk prioritet 1 i rapporten over kvartærgeologisk verneverdige førekomstar og område i Sogn og Fjordane (Aa og Sønstegaard, 1994).

(12)

Det er også kartlagt fleire biologisk viktige og svært viktige kulturmarkslokalitetar (og område med andre kultur- og landskapsverdiar) i resten av området frå Drage til Liset.

Dokumentasjon/fagkunnskap

Dei særeigne verdiane, både kvartærgeologisk og vegetasjonsøkologisk, er godt dokumenterte. Viser elles til litteraturlista i vedlegget.

(13)

Grindsdalen, Leikanger kommune

Figur 6: Blå line viser totalområdet, grøn line er kjerneområdet

1. Innleiing

Grindsdalen har ei svært interessant kulturhistorie knytt til tradisjonelle driftsformar som enno vert praktisert på fleire av bruka. Lauvinga har tidlegare vore ålmenn og nytta over heile landet og særleg på Vestlandet hadde denne driftsformen stor økonomisk betydning for landbruket. Området har ein heilskap frå fjord til fjell knytt til jordbruksaktivitet med lang kontinuitet og tidsdjupne. Det er store biologiske og økologiske interesser knytt til dei gamle kulturmarkene. Området er også rikt på kulturminne og andre kulturlandskapselement, og har fleire eldre bygningsmiljø.

Kjerneområdet Engjasete-Grinde er ein mosaikk av gamle kulturmarkar og meir moderne produksjonsareal for frukt og grovfôr. Området er skånsamt utnytta med få skjemmande inngrep. Lokalsamfunnet på Grinde har vore flinke til å ta vare på den tradisjonelle ressursutnyttinga, og den unge generasjonen er oppteke av å vidareføre driftsformen.

(14)

Figur 7: Garden Eineberg i kjerneområdet

Kartet ovanfor er kopiert frå Fylkesatlas Sogn og Fjordane www.fylkesatlas.no. Gå til avansert kart, vel mellom tema naturtypar, nasjonalt viktig kulturlandskap, bygningar i SEFRAK og freda kulturminne.

Engjasete og Grinde utgjer eit kjerneområde der ein har den mest ubrotne kontinuiteten i historiske lauvingstradisjonar, og der både vegetasjon, artsmangfald, kulturminne og brukshistorie er best dokumentert. Dette utgjer difor eit naturleg fokus og startpunkt for skjøtselsoppfølging. Av omsyn til den verdifulle heilskapen frå fjord til fjell, bør totalområdet følgje avgrensinga for det registrerte nasjonale kulturlandskapsområdet, samt femne om dei to stølane Dalsbotnen og Steinsete. Totalområdet er om lag 13 000 dekar og kjerneområdet Grinde/Engjasete er om lag 700 dekar. Dei mest verdifulle kulturmarkene innanfor kjerneområdet utgjer om lag 200 dekar.

Biologiske verdiar, stort artsmangfald, sårbare artar

Styvingstrea er nøkkelbiotopar i kulturlandskapet (både kulturhistorisk og biologisk). Det er registert sårbare beitemarksoppar og sjeldne vedbuande soppar på styvingstrea i området, men berre små areal er undersøkt. Styvingstrea har også interessante artssamfunn av lav og mose. Det finst artsrike enger, men det er ikkje registret sårbare eller spesielle artar av karplanter.

Kulturmarkstypar (variasjon, typisk/representativ eller sjeldan)/biologiske kulturminne/autentisitet

Området har ein stor variasjon av ulike kulturmarker der trebruken (lauving) har sett tydelege spor i hagemarker (bjørk og ask), lauvenger (ask, alm, bjørk, selje), haustingsskogar (alm, ask) og som solitær-styvingstre. I tillegg finst artsrike slåtteenger, utslåttar, heimestølar med slåttemark, og fjellstølar med beitevollar. Store delar av utmarka er under attgroing eller

(15)

Figur 8: Allé av styvingstre på Grinde

Kulturhistoriske verdiar inkl. tekniske strukturar, bygningsmiljø

Undersøkingar har avdekka spor etter systematisk skogrydding tilbake i eldre bronsealder, frå 2500 år f. Kr. Det skjedde på dagens innmark medan utmarka vart teken i bruk i yngre bronsealder. I dalen ligg tre markerte gravrøyser av bronsealderkarakter. Truleg fast busetnad i det historiske tunområdet frå overgangen bronse- til jarnalder, 500 år f. Kr.

Dalføret har markerte kulturminne i samband med jordbruk (rydningsrøyser, bakkemurar, steingardar) og mange er tolka å vere etterreformatoriske. Det skal ikkje utelukkast at mange også er eldre. Dalføret har ei mengd bygningar bygde på 1800-talet. Dei samla bygningsmiljøa på 6 gardstun har blitt klassifisert i verneklasse B. Dei har kulturhistoriske kvalitetar som gjer dei interessante å ta vare på gjennom regulering til spesialområde etter plan- og bygningslova.

Heilskapeleg kulturlandskap

Grinde/Engjasete-gardane utgjer ei heilskapleg grend med bygningsmiljø, tekniske strukturar og ulike kulturmarker. Fleire husmannsplassar har vore knytte til garden tidlegare. Området har ulike stølstypar (slått, beite, heimestølar, fjellstølar/sommarstølar og hauststølar). To produksjonsgradientar (innover dalen og oppover fjellet).

Figur 9: Stølsområde ved Grindsdalen

(16)

Kontinuitet og tidsdjupne

Området må påreknast å ha stor kontinuitet og tidsdjupne. Dalføret er tolka å ha ubroten jordbruks- og gardsaktivitet sidan området truleg vart rydda for beitebruk 2500 år f. Kr.

Lauvsankinga kan sporast tilbake til 2400 f. Kr. Driftsformen har vore halde ved like og kunnskapen har vore overført til dagens gardbrukarar.

Representativitet og/eller særpreg

Typisk fjordgard med produksjonsgradientar frå fjord til fjell. Ulike typar av stølar.

Representativ for lauvbruksaktivitet. Tradisjonelle driftsteknikkar (lauving) typisk. Høg kvalitet på kulturmarker gjer området særprega.

Formidlingsverdi

Området har dei siste 20 åra vore nytta til ulike internasjonale og nasjonale ekskursjonar, til undervisning (UiB, Bergen arkitektskole, HSF) og til praktisk skjøtselsundervisning (HSF).

Stor pedagogisk verdi. Det er lett tilgjengeleg frå offentleg veg.

Figur 10: Undervisning i lauving

Eksisterande kartlegging

Eit område ”Grinde” vart skildra i kommune-kulturlandskapsrapporten. I fylkesrapporten vart dette utvida til ”Grindsdalen” for å få med heilskapen av tun og innmark, utslåttar, beitemark og stølar. Dette er 1 av dei 6 områda i Sogn og Fjordane som vart utvalde som nasjonalt verdifulle. Området femnar om 2 kulturlandskaps-lokalitetar i BM-registreringa, ”Grinde” og

”Engjasete”, begge med verdi ”svært viktig”.

Dokumentasjon/fagkunnskap

Verdiane på Grinde er dokumentert gjennom arkeologiske undersøkingar (hovudfag), kulturhistoriske undersøkingar (dr. grad), vegetasjonshistoriske undersøkingar (FoU- prosjekt), vegetasjonsøkologiske undersøkingar (del av dr. grad og fleire fagartiklar),

(17)

Lærdalsføret, Lærdal kommune

Figur 11: Heile dalføret er aktuelt som område, mens dei grøne områda markerer verdifulle naturtypar

1. Innleiing

Lærdalsføret er eineståande nasjonalt som einaste døme på svakt kontinental seksjon i sørboreal sone ved havnivå i Norge. Kulturlandskapet som elles er typisk for indre dalar på Vestlandet har difor særprega biologiske kvalitetar. Lærdalsføret er i tillegg rikt på kulturminne og kulturhistorie av nasjonal verdi.

Kartet ovanfor er kopiert frå Fylkesatlas Sogn og Fjordane www.fylkesatlas.no. Gå til avansert kart, vel mellom tema naturtypar, nasjonalt viktig kulturlandskap, bygningar i SEFRAK, freda kulturminne og kjerneområde landbruk.

Ei ytre avgrensing av området vil omfatte Lærdalsføret frå Borlaug og heilt ut til Sæbø med naturleg avgrensing langs dalsidene. Dei registrerte verdifulle naturtypane som i hovudsak er gamal kulturmark (slåtteeng, naturbeitemark, hagemark) ligg som små grøne flekkar nedover dalføret. Desse lokalitetane vil kvar for seg utgjere kjerneområda i ei langsiktig forvaltningsplan.

(18)

Figur 12: Naturbeitemark og hagemark, Molde

Biologiske verdiar, stort artsmangfald, sårbare artar

I tilknyting til gamle slåtteenger, naturbeitemarker og vegkantar finst eit til dels svært stort artsmangfald med innslag av sjeldne og sårbare artar.

Figur 13: Bjørkehage, Raa

Kulturmarkstypar (variasjon, typisk/representativ eller sjeldan)/biologiske kulturminne/autentisitet

Då området omfattar ei lengre dalstrekning er innhaldet av ulike kulturmarker stort. Typane er representative for indre delar av fylket og for område med lite nedbør og kontinentale forhold.

(19)

jarnalder. Automatisk freda kulturminne er påvist i intensiv dyrka innmark i dag. Like gamle kulturminne i form av åkereiner og gravrøyser finst i stor grad i mindre intensivt dyrka mark i randsona mot dei bratte dalsidene. I denne randsona er det også bevart kulturminne frå nyare tid i form av steingjerde, ryddingsrøyser, tufter etc.

Lærdalsdalføret har tidlegare vore ein av dei viktigaste ferdslevegane frå Vestlandet til Austlandet (Valdres og Hemsedal). Dalen har stadvis mange gamle veganlegg.

Dalføret har mange bevaringsverdige bygningar og bygningsmiljø frå 1700 og 1800-talet.

Ved fjorden ligg Lærdalsøyri, ein handelsstad som nær på blei by i 1837. Borgund stavkyrkje ligg også i dalføret. Dalføret har 11 freda bygningar, deriblant fire i bygningsmiljøet på Nedre Kvamme.

Grunna det tørre klimaet har vatningsveiter for kunstig vatning vore ein viktig teknisk struktur i jordbruket i Lærdalsføret. Og sjølv om vatningssystema ikkje lengre er nytta, er dei verdifulle historiske og estetiske element i kulturlandskapet.

Heilskapeleg kulturlandskap

Husmannsplassane Galdane og Halabrekka er begge registrerte som heilskaplege kulturlandskap. På ein større skala kan heile totalområdet karakteriserast som eit heilskapleg kulturlandskap, der tradisjonsrike gardsmiljø og lokalitetar med særleg biologisk og kulturhistorisk verdi ligg i ein mosaikk med ordinære produksjonsareal og moderne bygningsmiljø og infrastruktur.

Figur 14: Husmannsplassen Galdane

Kontinuitet og tidsdjupne

Dalføret vart tidleg teke i bruk av folk, og det er dokumentert spor etter jordbruksdrift tilbake til yngre bronsealder. Sannsynlegvis er den langt eldre. Fleire av kulturmarkene, særleg naturbeitemarkene og slåtteengene har trulig svært høg alder.

Representativitet og/eller særpreg

Dei ulike kulturmarkene og kulturmiljøa er typiske for indre dalar på Vestlandet: Når det gjeld artssamansetning, særleg med det store innslaget av tørrbakkeartar, er dei til dels spesielle.

Vegetasjonsgeografisk (sjå Moen, 1998) er området eineståande ved å vere einaste område av ”svakt kontinental seksjon” på Vestlandet. Denne seksjonen finst elles i landet berre i Troms og Finnmark og nokre indre dalar på Austlandet.

(20)

Formidlingsverdi

Stor pedagogisk verdi. Landskapet vert opplevd av mange (utstillingsvindauge-funksjon) og det er lett tilgjengeleg. Landskapet ligg langs gjennomfartsvegen E 16 mellom Oslo og Bergen og dei mange kjerneområda ligg lett tilgjengeleg for dei som vil stoppe. Mykje brukt ekskursjonsområde både for UiO, UMB, NTNU, UiB og for HSF.

Eksisterande kartlegging

Fleire verdifulle kulturmiljø og kulturmarker er registrert i kommunerapporten. Midtre Lærdal er også foreslege som eit av 10 i rapporten om prioriterte område, og er valt ut som nasjonalt, verdifullt kulturlandskap av DN. Det nasjonalt verdifulle området ”Lærdal” (dvs. 1 av dei 6 frå Nasjonal registrering) er fordelt på fleire åtskilde kartfigurar oppover Lærdal- dalføret. Desse fangar opp det meste, men ikkje alt, av særleg verdifulle kulturlandskap på den aktuelle strekninga. Strekninga frå Ofta til Borgund har ein høg tettleik av spesielle kulturlandskap med heile 12 av dei 21 typeområda som vart registrerte i kommunen.

Området femnar om 16 naturtypelokalitetar frå BM-kartlegginga innanfor typen kulturlandskap. Dei mange einskildlokalitetane vil vere kjerneområde for vidare skjøtsels- planlegging, med sikte på tiltak tilpassa verdiane og tilhøva på kvar stad.

Dokumentasjon/fagkunnskap

Fleire rapportar og fagartiklar om kulturmiljø (husmannsplassane Galdane og Halabrekka), kulturmarker (bjørkehager, einerbakker, slåtteenger, vegkantar), tekniske strukturar (vatningsveiter, eldre veganlegg). Vegetasjonsøkologiske undersøkingar (dr. grad, bachelor- oppgåve). Omfattande arkeologiske undersøkingar og kulturminneregistreringar i samband med stamvegen. Viser elles til litteraturlista i vedlegget.

(21)

Ormelid, Luster kommune

Figur 15: Blå line viser totalområdet, grøn line er kjerneområdet

1. Innleiing

Engene på Øvreli er vurdert som nokre av dei mest artsrike i fylket, og eit av dei beste referanseområda for semi-naturlege vegetasjonssamfunn i landet. Ormelid er representativ for høgdegarden/hyllegarden med eit karakteristisk bygningsmiljø og eit autentisk heilskapeleg kulturmiljø. Grunneigarane ønskjer ei særskild forvaltning av området der gardsdrifta på det eine bruket er sentralt. Kommunen viser også eit sterkt engasjement for å følgje opp grunneigarane og fleire forvaltningsopplegg er under utgreiing.

Kartet ovanfor er kopiert frå Fylkesatlas Sogn og Fjordane www.fylkesatlas.no. Gå til avansert kart, vel mellom tema naturtypar, regionalt viktig kulturlandskap, bygningar i SEFRAK, freda kulturminne og kjerneområde landbruk.

Området har ei ytre avgrensing som i stor grad vil samanfalle med eigedomsgrensene til dei to bruka på garden og grensene for det bandlagte området i kommunen sin arealdel av kommuneplanen. Innmarksareala med bygningar og tekniske anlegg, samt dei næraste stølane er eit naturleg kjerneområde der den største innsatsen bør rettast. Kjerneområdet er om lag 2 500 dekar. Dei mest verdifulle innmarksareala utgjer om lag 100 dekar.

(22)

Figur 16: Øvreli, Ormelid

Biologiske verdiar, stort artsmangfald, sårbare artar

Engene på Øvreli er artsrike og inneheld m.a. brudespore, nattfiol og bakkesøte. Innanfor temaet artsrike slåtteenger er dette kanskje den beste lokaliteten vi har i Sogn og Fjordane i dag.

Figur 17: Slåtteeng, Ormelid

Kulturmarkstypar (variasjon, typisk/representativ eller sjeldan)/biologiske

kulturminne/autentisitet

(23)

Kulturhistoriske verdiar inkl. tekniske strukturar, bygningsmiljø

Undersøkingar har avdekka tidleg rydding til beite heilt tilbake til yngre steinalder 1530 – 1320 f.Kr. på Ormelid. Dei første sikre spor etter dyrking er frå yngre bronsealder, 840-785 f.Kr. Mellombels brot i dyrkinga i eldre jarnalder medan aktiviteten tok seg opp att og vart intensivert i yngre jarnalder og mellomalder. Dei eldste dateringane på stølane er tidleg til seinmellomalder.

Bygningsmiljøet går tilbake til seint 1700 og tidleg 1800-tal, og har spesielle enkeltbygg som til dømes den store steinstova. Bygningane er oppmålt. Tufter etter stølshus i tre høgder.

Stort innhald av ulike tekniske strukturar som steingardar, rydningsrøyser, bakkemurar, åkerreiner og fossile åkrar der mange er tolka å vere etterreformatoriske, men det skal ikkje utelukkast førreformatorisk alder.

Heilskapeleg kulturlandskap

Garden ”Øvre Ormelid” (dvs. eigentleg Øvreli i motsetnad til Nedreli) utgjer eit autentisk heilskapleg kulturmiljø med store kulturhistoriske og biologiske verdiar. Restar etter husmannsplassar i innmarka og stølar i ulike høgdelag opp mot fjellet. Vassdraget Granfasta er utbygd og det går kraftliner sør for nedre Ormelid.

Kontinuitet og tidsdjupne

Det er påvist rydding på Øvreli tilbake i yngre steinalder. Garden har vore i aktiv bruk i meir enn 4000 år. I seinare år er bruken redusert til ein minimumsskjøtsel av mindre delar av kjerneområdet, ved hjelp av økonomiske midlar frå kommunen (STILK,SMIL) og DN (tidlegare).

Figur 18: Særprega steinstove, Øvreli

Representativitet og/eller særpreg

Garden ligg ved ein tidlegare viktig ferdelsveg mellom Sogn og Bøverdalen, og er ein typisk høgdegard med ein ressursutnyttingsprofil frå lågland til høgfjellet (sommarstøl på Sognefjellet). Slåtteengene kan karakteriserast som biologiske kulturminne og har eit stort innhald av sjeldne og sårbare artar. Bygningsmiljøet er spesielt og godt teke vare på.

Gardane med kulturmarker, bygningsmiljø, dyrkingsspor frå ulike periodar og tekniske strukturar må seiast å vere eit unikt kulturlandskap.

(24)

Formidlingsverdi

Garden med kulturmarker har ein høg pedagogisk verdi og egnar seg både i undervisning og til forsking. Omsyn til eigarane har ført til at potensialet ikkje har vore fullt utnytta til no.

Tilgjenge til området via ein lengre gardsveg frå Rv 55 over Sognefjellet.

Eksisterande kartlegging

Ormelid er ein hyllegard og ligg i sørvestvend skråning ca 450 moh inst i Fortunsdalen, nær Sognefjellet. Jorda, spesielt på innmarka er svært fruktbar og kalkhaldig.

Eit område ”Ormelid” er skildra i kommune-kulturlandskapsrapporten, avgrensa om lag til innmarka på bruk 1/1. I fylkesrapporten (dvs. dei 50 områda) er dette området utvida til å femne også om Nedreli (bruk 1/2) og lia oppover til og med både Nedstestølen og Øvstestølen. Frå BM-registreringa er det to kulturlandskapslokalitetar (sjå vedlegg) i dette området, ein ”svært viktig” lokalitet som samsvarar om lag med det først registrerte typeområdet, og ein ”lokalt viktig” lokalitet som strekkjer seg nedover mot Nedreli.

Dokumentasjon/fagkunnskap

Området er inngåande dokumentert gjennom FoU-prosjektet ”VestlandsGarden”.

Arkeologiske undersøkingar (hovudfag), vegetasjonshistoriske undersøkingar (FoU- prosjekt),vegetasjonsøkologiske undersøkingar (del av dr. grad, mastergrad), fleire rapportar.

Viser elles til litteraturlista i vedlegget.

(25)

Moglegheit for framtidig drift og skjøtsel

Realismen i ei framtidig forvalting av eit område må vurderast ut i frå interesse og motivasjon hjå grunneigarane og brukarane. Og gjennom møta i kommunane har ein prøvd å kome i dialog med flest mogleg aktuelle eigarar og gardbrukarar. Men korte fristar og ein del uavklarte tilhøve i prosjektet, særleg rundt avtalar og økonomi, har nok medført at ein i einskilde område ikkje har fått større oppslutnad.

Vidare må det vere mogleg å ha tilstrekkjeleg med beitedyr og personar som kan drive skjøtsel i dei verdifulle områda. I stor grad vil dette avhenge av at aktuelle gardbrukarar i og rundt områda slutar seg til prosjektet.

Det er også viktig at kommunen gjennom sine planar og strategiar legg til rette for ei langsiktig forvaltning av dei verdifulle områda. I denne fasen av prosjektet har ein gjennom dialog med kommunane fått eit inntrykk av haldningane til ei slik forvaltning og oversikt over relevante kommunale planar.

Avgrensing av områda gjerast i lys av realismevurderingane. Ein kan ende opp med eit større område som inneheld mindre delområde og soner med spesiell forvaltning. Eller ein kan avgrense det til eit mindre område der dei største verdiane ligg. Grindsdalen og Ormelid har førebels ei ytre avgrensing som fangar opp heilskapen i områda, samt eit mindre kjerneområde der dei største verdiane ligg. Vi vurderer dette til å vere ei realistisk avgrensing i høve til talet på grunneigarar som skal delta i forvaltningsarbeidet og inngås avtalar med, slik prosjektet er skissert i dag. Lærdalsføret og Hoddevik-Liset har også førebels ei ytre avgrensing for å fange opp den verdifulle heilskapen i landskapet. I tillegg vil desse områda ha fleire kjerneområde der dei største verdiane ligg. Utfordringa med slike store område er at det vert mange grunneigarar og store areal som skal inngå i forvaltningsarbeidet. Dette kan verte for omfattande slik prosjektet er utforma i dag. Men dersom det vert laga eit opplegg med tilskotsordningar og søknadssystem, kan ein også i desse områda få til ei langsiktig forvaltning. Dette er drøfta vidare under punktet Tiltak og kostnader over 20 år nedanfor. Eit alternativ er å avgrense områda i Lærdal og Selje til dei mest verdifulle kjerneområda.

Hoddevik – Fure – Drage – Årdal – Skårbø – Liset, Selje kommune Interesserte grunneigarar/gardbrukarar – noverande og framtidig bruk

På tross av korte fristar har det vore jobba aktivt i Selje kommune for at flest mogleg aktuelle grunneigarar og gardbrukarar skulle verte informerte og få moglegheita til å melde si interesse. Og eit overveldande fleirtal av grunneigarane har stilt seg positive til prosjektet.

Det er framleis gardsdrift i Hoddevikdalen, særleg på dei flate jordbruksareala i dalbotnen, men store areal ligg unytta, særleg i lisidene. Det er ikkje jordbruksdrift på Indre og Ytre Fure, men areal og bygningar vert til ein viss grad skjøtta av eigarane. Noverande beitebruk er ikkje tilstrekkeleg til å halde landskapet frå Hoddevik til Fure i hevd og einskilde område er truga av attgroing. På Drage er det framleis gardsdrift og ein del beitedyr. Nokre areal er i god hevd mens andre har behov for rydding, beiting og slått. Frå Drage til Liset er det framleis beitedyr i landskapet. På einskilde stader er det også aktive grunneigarar som skjøttar areal og bygningar. Men også her er det behov for fleire beitedyr, rydde- og skjøtselstiltak.

(26)

Figur 19: Beitebakkar i Årdal

Årleg skjøtsel av dei mest verdifulle areala vil omfatte beiting med i hovudsak sau, lam og geit, samt maskinell slått med tilhøyrande for- og etterarbeid. I nokre høve kan det vere aktuelt med ljåslått. Kystlyngheiane må skjøttast ved lyngsviing og beiting. Det vil også vere behov for å fjerne gamalt gjerde og setje opp nytt for å kunne drive forsvarleg styrt beiting.

Kulturmarkene har også ein del tekniske strukturar og element som bør restaurerast og skjøttast, til dømes steingardar, bakkemurar og buvegar. Bygningsmiljøet på ein del av lokalitetane vil ha behov for omfattande restaurering og vedlikehald.

Det vil vere behov for skjøtselsplanar for både bygningar og areal, der ein skil mellom strakstiltak og langsiktige tiltak.

Utfordringar – skjemmande inngrep og trugsmål

Plantefelt og oppslag med sitkagran kan vere skjemmande innslag og fjerning av desse bør vurderast som eit tiltak i eventuelle skjøtselsplanar.

Konfliktar rundt gjerdehald kan føre til at tradisjonell skjøtsel tek slutt, som igjen kan slå negativt ut på verdifulle kulturmarkar. Attgroing på areal som vert for lite beita eller slått er også eit trugsmål for verdiane i området. Ukontrollert bustad- og hyttebygging i Hoddevikdalen kan endre landskapet og dei tradisjonelle strukturane i kulturlandskapet.

Lokal interesse – kommunen og andre

Kommunen og faglaga i området har gjeve positive signal og stiller seg bak området sitt kandidatur. I arealdel av kommuneplanen er område avsett til landbruks-, natur- og friluftsføremål. Gjennom den kommunale tiltaksstrategien for spesielle miljøtiltak i jordbruket (SMIL) vert tiltak for å ta vare på dei registrerte verdifulle kulturlandskapa høgt prioritert.

Samanfatta vurdering

Området har utan tvil store biologiske og kulturhistoriske verdiar. Og særleg Hoddevik-Fure

(27)

Grindsdalen, Leikanger kommune

Interesserte grunneigarar/gardbrukarar – noverande og framtidig bruk

Det er om lag 18 gardsbruk med areal innanfor det totale området. I kjerneområdet er det 3 aktive gardbrukarar på Grinde som skjøttar areala på til saman 6 bruk på Grinde/Engjasete.

Landbruksverksemda er i hovudsak konvensjonell fruktdyrking, sauehald og mjølke- produksjon. På andre sida av dalen vert det også drive ein del juletreproduksjon og skogbruk.

Figur 20: Lauvsanking, Eineberg

Lars Grinde på garden Eineberg har vore sentral i arbeidet med å ta vare på dei store kulturlandskapsverdiane og den tradisjonelle kunnskapen. Dei tre aktive gardbrukarane på Grinde er relativt unge og har teke ansvar for å vidareføre kunnskapen og verdiane. Dei har vist felles forståing og interesse for desse verdiane. Dei har også langsiktige visjonar for å ta vare på, forsterke og også bruke kulturlandskapet i næringsøyemed. Det arbeidast med å opprette eit nasjonalt referanseområde for lauving i grenda.

Årleg skjøtsel av dei mest verdifulle areala vil omfatte beiting med sau og maskinell slått med tilhøyrande for- og etterarbeid. I nokre høve er det aktuelt med ljåslått og hesjing. Den største delen av skjøtselsarbeidet vil nok likevel vere styving og lauving av dei utallige styvingstrea i området. Det kan også vere aktuelt med restaurering av attgrodd kulturmark gjennom felling, rydding og fjerning av kvist og hogstavfall. Det kan vere naudsynt å fjerne gamle gjerde og setje opp nytt for å kunne drive forsvarleg styrt beiting. Kulturmarkene har også ein del tekniske strukturar og element som bør restaurerast og skjøttast, til dømes rydningsrøysar, steingardar og bakkemurar. I hagemarkene vil det vere aktuelt å ta ut ein del buskar og tre, samt restaurere og skjøtte eldre styvingstre. Ein del av bygningsmiljøet i området vil ha behov for omfattande restaurering og vedlikehald.

Utfordringar – skjemmande inngrep og trugsmål

Kjerneområdet på Grinde er lite skjemma av moderne inngrep. To høgspentliner kryssar dalen lenger oppe, men den djupe dalforma gjer at dei berre i avgrensa grad grip inn i skog og landskap nede i dalen. Det er vidare fremja planar om å regulere Grindselva (Leikanger kraftverk) med trafostasjon på Seljevollen (tidlegare heimestølsområde). Gardbrukarane har

(28)

ønskje om hjortegjerde for å sikre fruktproduksjonen. Etter fagleg råd har dei gått inn for å plassere gjerdet utanfor dei sentrale lauvbruksområda. Plantefelt med gran i tidlegare utmark dominerer dalføret. Grunneigarane i Grindsdalen har ønskje om og også delvis sett i gang hogst av granskogen.

Delar av marginal innmark og heimeutmark er prega av attgroing, men dette kan få ei vending dersom ein får eit langsiktig forvalningsopplegg med utgangspunkt i dei aktive gardsbruka.

Lokal interesse – kommunen og andre

Leikanger kommune har ei positiv haldning til prosjektet og stiller seg bak området sitt kandidatur. I arealdel av kommuneplanen er område avsett til landbruks-, natur- og friluftsføremål. Grinde er eit prioritert område i den kommunale tiltaksstrategien for spesielle miljøtiltak i jordbruket (SMIL). Det bør nemnast at kommunen er i positiv dialog med gardbrukarane på Grinde om eit nasjonalt referanseområde for lauving i grenda. Høgskulen i Sogn og Fjordane og fylkesmannen er også samtalepartar i dette arbeidet.

Samanfatta vurdering

Det er gode føresetnader for framtidig drift og skjøtsel i Grindsdalen. Motiverte grunneigarar og gardbrukarar med dyr og driftsmidlar er avgjerande for å lukkast med langsiktig forvaltning av det verdifulle kulturlandskapet i området. Samstundes er området realtivt oversiktleg med omsyn til verdiar og aktuelle tiltak. Det er ein viss risiko for skjemmande inngrep ved utbygging av kraftnettet i området, men dette vil sannsynlegvis ha liten effekt på kjerneområdet. Plantefelta i området er eit dominerande element som til ein viss grad kan redusere verdien av dalføret som eit autentisk heilskapeleg kulturlandskap.

(29)

Lærdalsføret, Lærdal kommune

Interesserte grunneigarar/gardbrukarar – noverande og framtidig bruk

Ein har registrert interesse hjå grunneigarar og brukarar på Sæbø, Molde, Stuvehagane, Rå, Nese og Borlaug, og det er sannsynlegvis fleire interesserte.

Årleg skjøtsel av dei mest verdifulle areala vil omfatte beiting med sau, lam eller kalv, samt maskinell slått med tilhøyrande for- og etterarbeid. I nokre høve kan det vere aktuelt med ljåslått og hesjing. I tillegg er det behov for restaurering av attgrodd kulturmark gjennom felling, rydding og fjerning av kvist og hogstavfall. Det vil også vere behov for å fjerne gamalt gjerde og setje opp nytt for å kunne drive forsvarleg styrt beiting. Kulturmarkene har ein del tekniske strukturar og element som bør restaurerast og skjøttast, til dømes vatningsveiter, steingardar og bakkemurar. I hagemarkene vil det vere aktuelt å ta ut ein del buskar og tre, samt restaurere og skjøtte eldre styvingstre. Det vil også vere behov for skjøtsel av verdifulle kulturminne, til dømes gravrøyser. Bygningsmiljøet på ein del av lokalitetane vil ha behov for omfattande restaurering og vedlikehald.

Figur 21: Slåttemark, Nese

Dei interesserte grunneigarane er i hovudsak aktive gardbrukarar med beitedyr og driftsmidlar tilgjengeleg. Og dei fleste driv i dag ulike formar for kulturlandskapsskjøtsel på ein del av areala og vil vere interessert i dette også i framtida.

Utfordringar – skjemmande inngrep og trugsmål

Dalføret utgjer ei veksling mellom intensivt drive landbruksareal i sjølve dalbotnen og marginale areal i dalsidene. Det er i denne grensesona mellom dyrka mark og utmark at ein finn mange av dei verdifulle kulturmarkene. Også her er landskapet prega av omfattande attgroing. Stadvis finst vegar, grustak, utfyllingar og kraftliner som kan truge einskilde verdifulle lokalitetar og til ein viss grad redusere verdien av dalføret som eit heilskapeleg kulturlandskap i jordbruket.

Lokal interesse – kommunen og andre

Lærdal kommune har ei positiv haldning til prosjektet og stiller seg bak området sitt kandidatur. Kommunedelplan for landbruk og kulturminnevern er under utarbeiding og vil

(30)

vere rådgjevande for planlegging i kommunen. Dei verdifulle kulturlandskapa som er avgrensa tematisk i kommunedelplanen samsvarar i stor grad med dei verdifulle områda som er aktuelle for Utvalde kulturlandskap i jordbruket. I arealdel av kommuneplanen er områda i hovudsk avsett til landbruks-, natur- og friluftsføremål. Lærdal kommune er ein av åtte kommunar som har delteke i prosjektet Kjerneområde landbruk, der ein utpeikar dei viktigaste områda for matproduksjon og kulturlandskap. Prosjektet er meint å vere ei hjelp i samband med kommuneplanlegging, forvaltning og sakshandsaming. Dei utpeika kjerneområda for kulturlandskap samsvarar i hovudsak med kommunedelplanen ovanfor.

Borgund stavkyrkje sin status og bruken av området rundt denne er noko som kan vere aktuelt å kople med formidlings- og opplevingstilbod i ein eventuell forvaltningsplan for kulturlandskapet i Lærdalsføret.

Samanfatta vurdering

Lærdalsføret er utan tvil eit område med både store biologiske og kulturhistoriske verdiar som bør ivaretakast. Dei små, spredte lokalitetane framstår som kulturhistoriske hot-spots i dalføret, og mange er teke godt vare på. Fleire stader inngår aktiv skjøtsel. Den nære tilknytinga til levande gardsbruk, med mange interesserte brukarar, er eit godt utgangspunkt for medviten forvaltning både av storskala-landskapet og dei mange kjerneområda med spesielle verdiar. Også kommunen sine haldningar og planar talar for at det vil vere mogleg å få til ei langsiktig forvaltning.

Det er Lærdalsføret sine mange lokaliteter med store verdiar av ulik karakter som til saman gjer området til ein verdig kandidat til Utvalde kulturlandskap i jordbruket. Ei forvaltning av området gjennom dette prosjektet bør i så fall ta utgangspunkt i eit større område frå Borlaug til Sæbø der dei viktigaste lokalitetane vert kjerneområde med særskild oppfølging gjennom skjøtselsplanar, avtalar og øyremerka midlar. Men ut i frå konkret kunnskap om interessen blant eigarar og brukarar er det er i dag vanskeleg å seie om det vil vere mange nok lokalitetar som vert ivareteke til at ein klarar å sikre heilskapen og eit representativt utval av verdifullt kulturlandskap i området.

Ormelid, Luster kommune

Interesserte grunneigarar/gardbrukarar – noverande og framtidig bruk

Det er to bruk i området og grunneigarane er interesserte og motiverte til å ta vare på dei biologiske og kulturhistoriske verdiane. Bruksnummer 1 Øvreli har ikkje fast busetnad og eigarane er eldre folk som bur nede i bygda. Eigarane av bruksnummer 2 Nedreli driv framleis garden og har i fleire år også skjøtta dei mest verdifulle kulturmarkene på Øvreli. Dei bur ikkje fast på Nedreli i dag men ønskjer å flytte tilbake igjen på heilårsbasis og leve av gardsdrifta. Dei har inngått ei 20-årig leigeavtale om skjøtsel av innmarka til eigarane på Øvreli. Det kan i framtida vere aktuelt å utvide gardsdrifta med til dømes småskala reiseliv, men ein vil i første omgang fokusere på å få på plass eit levedyktig gardsbruk og eit opplegg for skjøtsel av det verdifulle kulturlandskapet.

Årleg skjøtsel av dei mest verdifulle areala vil omfatte beiting med geit eller sau, slått med ljå, motorslåmaskin og beitepussar, med tilhøyrande for- og etterarbeid. I tillegg er det behov for restaurering av delar av den gamle kulturmarka gjennom felling, rydding og fjerning av kvist og hogstavfall. Det vil også vere behov for å fjerne gamalt gjerde og setje opp nytt for å

(31)

Figur 22: Nedreli, Ormelid

Bygningsmiljøet på Øvreli har behov for omfattande vedlikehald og eigarane har involvert fagleg bistand for å få oversikt over aktuelle og prioriterte tiltak. I tillegg til bygningsmassen på bruket Øvreli, er det også knytta vesentlege verdiar til Nedreli og stølsområda.

Utfordringar – skjemmande inngrep og trugsmål

Området er realtivt isolert og skåna mot omverda med tanke på større moderne tiltak og inngrep. Og slik situasjonen er i dag, der grunneigarane ønskjer å ivareta verdiane i området ser det heller ikkje ut til at det er særlege konfliktar mellom bruk og vern. Det er likevel ei utfordring at det ikkje er fastbuande i området. Bygningsmiljøet er i forfall og verdifulle innmark- og utmarkareal er truga av attgroing. Men dette kan få ei positiv vending dersom eigarane av Nedrelid vert fastbuande og veljer å satse på gardsdrifta.

Lokal interesse – kommunen og andre

Det har over lengre tid vore ein open og god dialog mellom Luster kommune og grunneigarane. Kommunen viser eit sterkt engasjement i høve til å følgje opp grunneigarane sine ønskjer om å ta vare på verdiane i området. Kommunestyret i Luster har samrøystes vedteke at kommunen aktivt vil bidra til å oppfylle dei krav som skal til for at Ormelid skal kome med i Utvalde kulturlandskap i jordbruket. Ein føreset at staten set av tilstrekkjelege midlar til skjøtsel og drift. Arealdelen i kommunenplanen er under revisjon og kommunen har etter grunneigarane sitt ønskje gjort framlegg om at området vert bandlagt etter plan- og bygningslova. Siktemålet er å utgreie langsiktig forvaltning av området i medhald av kulturminnelova, naturvernlova og plan- og bygningslova. Kommunen har formelt bede kulturminnemyndigheita i fylket om at det vert sett i gang fredningssak for Ormelid.

Kommunen har også bede Fylkesmannen om å vurdere området innlemma i verneplanen for Breheimen-Mørkridsdalen som grensar til garden. Luster er ein av åtte kommunar som har delteke i prosjektet Kjerneområde landbruk, der ein utpeikar dei viktigaste områda for matproduksjon og kulturlandskap. Prosjektet er meint å vere ei hjelp i samband med kommuneplanlegging, forvaltning og sakshandsaming. Og Ormelid er eit av områda som er utpeikt som viktig for kulturlandskapet.

(32)

Reiselivslag, turlag, sogelag og bondelag har også vist positiv interesse overfor prosjektet. I møte med kommunen og fylkesmannen vart det skissert fleire idear og visjonar for framtidige utviklingstiltak med Ormelid som katalysator.

Samanfatta vurdering

Det er gode føresetnader for framtidig drift og skjøtsel på Ormelid. Motiverte grunneigarar, ein aktiv gardbrukar med dyr og driftsmidlar, samt ein kommune med sterkt engasjement er eit godt utgangspunkt for langsiktig forvaltning av det verdifulle kulturlandskapet i området.

Samstundes er området oversiktleg med omsyn til verdiar og aktuelle tiltak. Det er få moderne inngrep i området og liten risiko for skjemmande tiltak eller større konfliktar.

(33)

Tiltak og kostnader over 20 år

For kvart område vil det vere aktuelt med ei rekkje ulike tiltak. Det vil vere behov for skjøtselsplanar for både bygningar og areal, der ein skil mellom strakstiltak og langsiktige tiltak. Og før slike skjøtselsplanar er utarbeida, har ein lite oversikt over aktuelle tiltak og kostnader. Dei skisserte beløpa er difor grove estimat ut i frå ei skjønnsmessig vurdering av restaureringsbehov i bygningsmasse og tekniske strukturar, samt naudsynte årsverk knytt til drift og vedlikehald av verdiane i kulturlandskapet.

I kjerneområda for Ormelid og Grindsdalen er det relativt få grunneigarar og gardbrukarar. Vi reknar såleis med at det vil vere overkommeleg å utarbeide gode planar og avtalar i samarbeid med dei involverte. Områda er også relativt små og konsentrerte i høve til dei mest verdifulle areala og det vil etter vår vurdering vere overkommeleg å konkretisere kostnadsoverslag og tilskotsbehov gjennom forvaltningsplanarbeidet. Ut i frå våre grove vurderingar vil kvart av desse områda ha eit tilskotsbehov på om lag 600 000 kroner i året.

For Ormelid vil det årleg gå om lag 400 000 kroner til restaurering av bygningar, kulturmarkar, landskapselement og kulturminne, mens om lag 200 000 kroner vil gå til skjøtselsarbeid. For Grindsdalen vil om lag 200 000 kroner gå til årleg restaurering og 400 000 kroner gå til skjøtselsarbeid.

Områda i Lærdal og Selje har mange aktuelle grunneigarar og gardbrukarar og mange kjerneområde. Det vil såleis vere ei stor utfordring dersom det i løpet av kort tid skal lagast ein langsiktig forvaltningsplan med skjøtselsplanar, avtalar og kostnadsoverslag for samtlege lokalitetar og involverte personar i desse områda. Ei løysing på dette kan vere å lage til eit tilskotsopplegg der aktuelle grunneigarar og brukarar etter kvart kan melde sin interesse og inngå avtale om tilskot ut i frå konkrete skjøtselstiltak for dei verdifulle lokalitetane. I tillegg kan det opprettast eit fond for investeringsmidlar til viktige restaureringstiltak. Ein kan i stor grad basere seg på eksisterande system for SMIL- og RMP-tiltak.

Området i Lærdal har mange kjerneområde, men areala er relativt små. Og ut i frå våre grove vurderingar vil det totale årlege tilskotsbehovet for Lærdalsområdet vere om lag 600 000 kroner. Om lag 400 000 kroner av dette vil vere skjøtselskostnader. Området i Selje er det største området i høve til interesserte grunneigarar og verdifulle areal. Vi reknar med at det for kjerneområda Hoddevik og Fure vil vere eit samla behov på mellom 600 000 og 1 million kroner årleg, mens det totalt for heile området vil vere eit behov på rundt 2 millionar kroner årleg. Om lag 60-70 % prosent av dette vil gå til årleg skjøtsel.

For alle områda vil tilskotsbehovet variere årleg ut i frå kva tiltak som vert igangsett. Større bygningstiltak vil krevje mest tilskot, mens årleg skjøtsel vil vere mest føreseieleg i høve til kostnader.

Kostnader til planlegging av dei ulike tiltaka er ikkje medrekna. Vi føreset at desse inngår i kostnadene ved utarbeiding av skjøtselsplanar som skal inngå i arbeidet med forvaltningsplan for dei einskilde områda.

Vi har ikkje fått oversikt over dei areala som i dag vert slått og beita som ein del av drifta på gardane og som allereie er grunnlag for areal- og kulturlandskapstilskot. Dette må ein sjå nærare på ved utarbeiding av forvaltningsplan og avtaler.

(34)

Verdsarvområdet Vestnorsk Fjordlandskap Nærøyfjorden

Nærøyfjorden er eitt av 15 område som samarbeidsgruppa har vurdert i høve til Utvalde kulturlandskap i jordbruket.

Faglege vurderingar

Nærøyfjorden med fjordsider og sidedalar er 1 av dei 6 områda i Sogn og Fjordane som vart utvalde som nasjonalt verdifulle kulturlandskap. Innanfor dette området ligg det 3 einskilde typeområde frå dei kommunevise kulturlandskapsregistreringane, nemleg Skogane, Holmo og Bakka. I naturtypekartlegginga vart det registrert 8 verdifulle lokalitetar. Heile området, med unntak av Gudvangen og enklavane Bakka og Dyrdal, ligg i Nærøyfjorden landskapsvernområde.

Natur- og kulturverdiar i området er dokumenterte gjennom ei rekkje studentoppgåver, førebuing av UNESCO-søknaden, og utarbeiding av skjøtselsplanar for spesifikke kulturmarker som del av forvaltinga av Nærøyfjorden landskapsvernområde og Verdsarvområdet.

Då dette er ein lang fjordarm med stort relieff frå fjord til fjell, er mange habitat representert.

Artsvariasjonen er difor stor, men det er ikkje registrert sjeldne eller sårbare karplanter knytt til kulturmarkene langs fjorden.

Kulturlandskapet, særleg knytt til småsamfunna Bakka, Dyrdal og Styvi er variert med slåtteenger, hagemarker, lauvenger, styvingstre og beitebakkar. I lisidene og i fjellet finst stølar i ulike høgdelag. Gardane og kulturlandskapet er typiske og representative for fjordgarden som kjenneteiknast av ein vertikal naturressursutnyttingsprofil som strekkjer seg frå fjord til fjell.

I Dyrdal er det registrert 3 gravrøyser frå gardsbusetnaden der i jarnalder, likeeins to på Bakka og ein på Styvi. Samtlege grender har truleg hatt gardsbusetnad som strekker seg endå lenger tilbake i tid.

Dei ståande bygningane bygde før 1900-talet er i stor grad bygde på 1800-talet. Verdifulle bygningar og bygningsmiljø finst på Dyrdal, Bakka og Styvi. Det er også eit potensiale i utmarks- og stølsbygningar. Den gamle Kongelege Postvegen frå Oslo til Bergen går gjennom området, og denne er intakt frå Gudvangen til Styvi.

Verdsarvområdet Vestnorsk Fjordlandskap Nærøyfjorden har eigen forvaltningsplan som skal sikre natur- og kulturlandskapsverdiane ved å balansere bruk og vern på ein måte som gjev grunnlag for ei positiv utvikling i området. Det vart i 2007 utarbeidd tiltaksplan for kulturlandskapet i området og det er no løyvd midlar både over jordbruksavtala og statsbudsjettet til skjøtselstiltak.

Konklusjon

Verdsarvområdet rundt Nærøyfjorden er utan tvil ein sterk kandidat til Utvalde kulturlandskap i jordbruket. Men i høve til aktuelle kriterium i prosjektet, er det fleire andre område i fylket som har større verdiar. I tillegg er området allereie i ferd med å få ei forvaltning som inkluderer midlar til skjøtselstiltak i kulturlandskapet. Verdsarvområdet er difor ikkje blant dei øvste områdekandidatane frå Sogn og Fjordane.

(35)

Vedlegg

Vedlegg 1: Generell litteratur

Direktoratet for naturforvaltning, 1994. Verdifulle kulturlandskap i Norge. Mer enn bare landskap! Del 4. Sluttrapport fra det sentrale utvalget. Nasjonal registrering av verdifulle kulturlandskap. 117s.

Fylkesmannen i Sogn og Fjordane, Landbruksavdelinga, 2002. Strategiplan for arbeid med kulturlandskap i Sogn og Fjordane. Handlingsplan 2002-2005. Kulturlandskapsgruppa i Sogn og Fjordane.

Fylkesmannen i Sogn og Fjordane, Landbruksavdelinga, 2004. Regionalt miljøprogram for landbruket i Sogn og Fjordane. Handlingsplan 2005-2006.

Fremstad, E. 1997. Vegetasjonstyper i Norge. NINA Temahefte 12. 279 s.

Fremstad, E. & Moen, A. 2001. Truete vegetasjonstyper i Norge. Rapport Botanisk serie 2001:4. 231s.

Moen, A. 1998. Nasjonalatlas for Norge: Vegetasjon. Statens Kartverk, Hønefoss.

Moen, A., Alm, T., Austad, I., Kielland-Lund, J., Losvik, M. & Norderhaug, A. 2001.

Kulturbetinget engvegetasjon. I Fremstad, E. & Moen, A. (red.): Truete vegetasjonstyper i Norge. s. 68-98. Rapport botanisk serie 2001:4. -Vitenskapsmuseet, Norges teknisk naturvitenskapelige universitet.

Norderhaug, A., Austad, I., Hauge, L. & Kvamme, M. 1999 (red.): Skjøtselsboka for kulturlandskap og gamle, norske kulturmarker. 252 s. Landbruksforlaget.

Austad og Hauge 1989: Kulturlandskap og kulturmarkstypar i Sogn og Fjordane. Foreløpig klassifisering av landskapsøkologiske enheter. Rapport 2. Sogn og Fjordane distriktshøgskule Skr. 1989:12. 81 s.

Austad, I., Hauge, L. & Helle, T. 1993a. Verdifulle kulturlandskap og kulturmarkstyper i Sogn og Fjordane. Prioriterte områder. - Avd. for landskapsøkologi, Sogn og Fjordane DH. 131s.

(36)

Vedlegg 2: Litteratur området i Selje

Austad, I. & Hauge, L. 2008 (i trykk). Supplerande kartlegging av biologisk mangfald i jordbrukets kulturlandskap i Sogn og Fjordane. Registrering for kommunane Selje, Vågsøy og Bremanger. Rapport nr.1/2008. Avdeling for ingeniør- og naturfag. Høgskulen i Sogn og Fjordane.

Fett, Per 1960: Førhistoriske minne i Fjordane, Selje prestegjeld og Vågsøy prestegjeld.

Historisk museum, Universitet i Bergen.

Helle, T. 1992. Kulturlandskap og kulturmarkstypar i Selje kommune. Kulturlandskap i Sogn og Fjordane – bruk og vern. Rapport nr. 23. s1-106. Sogn og Fjordane distriktshøgskole.

Anna:

www.indrefure.net

Vedlegg 3: Litteratur Grindsdalen

Austad, I., Indrebø, I., Selås, G. & Takle, J., 1991. Kulturlandskap - skjøtselstiltak. Grinde og Osen. Landbrukets miljøkampanje, Miljø i Fokus, 1990. Fylkeslandbrukskontoret i Sogn og Fjordane. 50s.

Austad, I. 1998. Hagemark og lauveng på Vestlandet. I Framstad, E. og I. Lid (red.):

Jordbrukets kulturlandskap: 41-49. Universitetsforlaget.

Austad, I. & Losvik, M. 1998. Changes in species composition following field and tree layer restoration and management in a wooded hay meadow. - Nord. J. Bot. 18:641-662.

Austad, I. & Øye, I. et al. 2001. Den tradisjonelle vestlandsgården som kulturbiologisk system. I Skar, B. (red.): Kulturminner og miljø. Forskning i grenseland mellom natur og kultur. s. 35-205. Norsk institutt for kulturminneforskning.

Austad, I., Hamre, L.N., Rydgren, K. & Norderhaug, A. 2003. Production in wooded hay meadows. I Tiezzi, E., Brebbia, C.A. & Usò, J.L.(red.): Ecosystems and sustainable development. Volume 2. s. 1091-1101. WITPress.

Austad, I., Hauge, L., og Kvamme, M. 2007. Bruk av lauv og lauvtrefor i Norge. Rapport fra forprosjektet. HSF-rapport nr. 01-2007.

Bergum, N.E., Kirkebø, J.B. & Soldal, A. 1997. historisk bruk og verdi av utmarka på Grinde.

Kanidatoppgåve i landskapsforvaltning og planlegging. s.1-130. Høgskulen i Sogn og Fjordane.

Domaas, S.T., Hamre, L.N. & Austad, I. 2003. Historical cadastral maps as a tool for identifying key biotopes in the cultural landscape. In Tiezzi, E., Brebbia, C.A. & Uso, J.L.

(eds.). Ecosystems and Sustainable Development IV, Vol 2. Advances in Ecological Sciences 19: 913 -924. WIT Press.

Domaas, S.T. 2005. Structural analyses of features in cultural landscapes base don historical cadastral maps and GIS. Doctoral thesis. Swedish University of Agricultural Sciences.2005:100.

Fett, Per 1954: Førhistoriske minne i Sogn, Leikanger prestegjeld. Historisk museum,

(37)

Hauge, L., Natlandsmyr, B. og Austad, I. 2005. Artsrike slåtte- og beiteenger i Sogn og Fjordane, status for eit utval av lokalitetar. HSF Rapport nr 5. 2005.

Hauge, L. & Austad, I. 2008 (i trykk). Supplerande kartlegging av biologisk mangfald i jordbrukets kulturlandskap i Sogn og Fjordane. Registrering for kommunane Balestrand, Vik, Leikanger, Sogndal, Luster, Lærdal, Aurland og Årdal. Rapport R-NR 3/2008:1-104.

Høgskulen i Sogn og Fjordane.

Jordal, J.B. & Gaarder, G. 1995. Sopp i kulturlandskapet. Generelle betraktninger og undersøkelser i noen forskningsfelter i Sogn. - HSF rapport 1995:2.

Julshamn, L., Bade, R., Valvik, K.A. & Larsen, J. 2002. Vestlandsgården – fire arkeologiske undersøkelser. Havrå – Grinde – Lee- Ormelid. S.1 – 76. Arkeologiske avhandlinger og rapporter fra Universitetet i Bergen – 8.

Kaland, P.E., Kvamme, M. 2007. Notat om lauvingslandskapet på Grinde, Leikanger kommune. Institutt for Biologi. Universitetet i Bergen. 2008.

Moe, B. & Botnen, A. 1997. A quantitative study of the epiphytic vegetation on pollarded trunks of Fraxinus excelsior in four different habitats at Grinde, Leikanger, western Norway - Plant Ecology 151:143-159.

Moland, H. & Vrålstad, J. 1997. Orrasete. Kultur-og naturverdier på en heimestøl.

Kandidatoppgave i Landskapsforvaltning og planlegging. s. 1-97- Vedlegg. Høgskulen i Sogn og Fjordane.

Stuvøy, Ingunn 1992: Plan for vern av kulturminne i Leikanger kommune. Bygningsvern.

Fylkeskultursjefen i Sogn og Fjordane.

Økland, O.N. 1998. Den tradisjonelle garden – verdigrunnlag og vernehistorie. Høgskulen i Sogn og Fjordane R-Nr 2/98:1-79.

Anna:

Fleire video-produksjonar

Vedlegg 4: Litteratur Lærdalsføret

Auestad, I., Rydgren, K. & Økland, R. H. 2008. Scale-dependence of vegetation- environmental relationships in semi-natural grasslands. Journal of vegetation science 19.

Austad, I. 1998. Hagemark og lauveng på Vestlandet. I Framstad, E. og I. Lid (red.):

Jordbrukets kulturlandskap: 41-49. Universitetsforlaget

Austad, I. & Hauge, L. 1987. Galdane i Lærdal kommune. Metodeopplegg for istandsetting og skjøtsel av kulturlandskapet. Økoforsk utredning 1987:4. 64 s.

Austad, I. & Hauge, L. 1989. Restoration and management of historical cultural landscapes - an important aspect of landscape ecology. Results from a cotter's farm in Lærdal, Western Norway. Landscaft und Stadt 21 (4), 148-157.

Austad, I. & Hauge, L. 1990. Juniper fields in Sogn, Western Norway, a man-made vegetation type. - Nord.J.Bot. 9:665-683.

Bjørndal, Kristine 1995: Lærdal og Borgund. Kulturminne og busetting gjennom 3500 år.

Rapport frå registreringa av automatisk freda kulturminne i Lærdal kommune i samband med ny E16 trase Aurland – Lærdal. Kulturavdelinga, Sogn og Fjordane fylkeskommune.

Bøthun, S.W. 2003. Biologisk mangfald i Lærdal kommune. Aurland Naturverkstad, rapport nr. 2 - 2003.