Sosiolingvistikk
Helgesamling april 2016, og til veka før Ivar Utne
Byggjer på Mæhlum mfl. Språkmøte -- Innføring i sosiolingvistikk /UNDER ARBEID, men har med moment frå det meste av pensum/
(sist endra (lite sidan 24.3.): 6.4.2016 kl. 20,+ korr. 6.5.16, jobb-pc)
1.1.1 Kva er eit språk, og kva er ein dialekt?
Varietet:
• «ideelt sett eit heilt språksystem som skil seg frå andre språksystem, og kan altså vere det som i daglegspråket blir kalla for språk og dialekt» (s. 16)
• «heile språksystem som skil seg frå nærståande system» (s. 17)
• Inneheld variasjon; og ulike system har varietetar overlappar med kvarandre (like variantar, fellestrekk, ev. «knot»)
• kode: brukt om «varietet»
Variabel:
• «Innanfor eitt og same språksystem kan ein ofte velje mellom ulike former eller uttrykksmåtar for å seie det same.» (s. 17) Variabel er samlenemning for dette.
Variant (trekk):
• «språklege einingar som finst som moglege valalternativ innanfor eit språksystem»;
retrfleksar, tjukk l, subst.-bøying (a, en, ene ..), verb-bøying (-a, -e og presens av st.vb.)
1.1.2 Ulike kriterium for å skilje mellom språk og dialekt
• Språk: gjensidig forståing eller ikkje; engelsk/fransk/tysk, polsk/russisk, finsk/ungarsk
• Politiske grunnar; norsk/svensk/dansk; finsk/kvensk; serbisk, kroatisk, bosnisk, britisk og amerikansk engelsk (o.a.), (nederlandsk/afrikaans (flamsk er dialekt av nederlandsk))
-
• Dialekt
• Eigne normer
• Sør-, lule- og nordsamisk
1.1.3 Avstandsspråk og utbyggingsspråk
Avstandsspråk
• Lingvistisk (språkleg) avstand mellom språk; samisk/norsk
• Heilt sjølvstendig i høve til andre språk
• Ikkje uproblematisk, bl.a. å forstå språk, haldningar (norsk/ svensk/dansk) (s. 20)
Utbyggingsspråk
• Sosiopolitiske forhold; finsk/kvensk, nederlandsk/afrikaans, britisk/ amerikansk engelsk, norsk/svensk/dansk, bokmål/nynorsk, kroatisk/ serbisk/bosnisk,
makedonsk (Makdeonia, Bulgaria o.a.)
• Standardisert som skriftspråk, og ofte òg som talespråk (s. 19, 23)
1.1.4 Dialektkontinuum
• Samsvar mellom geografisk/sosial avstand og lingvistisk avstand (s. 23)
• Geografiske dialektkontinuum: «ubroten rekkje av gjensidig forståelege varietetar» (s.
20)
• Vilkårlege oppdelingar (standardar, van med å tenkje dialektar)
• Kart s. 21 i læreboka (på neste side her)
• Utbyggingsspråk kan bli avstandsspråk
• Sosiale dialektkontinuum:
• Multinormspråk (norsk)
• Dialektar kan bli språk: kvensk (finsk); (afrikaans?)
• Språk kan bli dialektar: katalansk (Franco-tida i Spania)
• Dialektar kan skifte språk: skånsk (dansk > svensk))
1.2 Dialekt , standard og register (del 1 av 2)
Dialekt
• Geolekt
• Sosiolekt
• Etnolekt, multietnolekt
• «Lingvistisk definisjon: Ein dialekt er ein geografisk, sosial eller etnisk varietet som i seg sjølv utgjer eit komplett språksystem.»
• «Sosiologisk definisjon: Ein dialekt er ein varietet som kunne ha fungert som eit språk, men som ikkje er formelt standardisert.»
• «Psykologisk definisjon: Ein dialekt er den talemålsvarieteten ein person lærer
først, uavhengig av kva for samfunnsmessig status eller funksjon denne varieteten elles måtte ha.» (privat)
1.2 ... standard ... (del 2 av 2)
Standardtalemål:
• «overregionalt talemål som skal vere overordna regionale, sosiale og etnsike skilje» (s. 25)
• Ofte språk hos grupper med kulturelt hegemoni
• Regionalt farga standardtalemål (s. 27), nn, bm; scenespråk; nyheter NRK;
varianter i uttaleordbøker (der f.eks. r-varianter ikke er markert, men nok er godtatt)
Skriftspråkleg standard:
• «to avgjerande føresetnader» er «geografisk konsentrasjon av mennneske frå samfunnseliten i administrative og/eller ideologiske sentrum» (s. 25)
• «vedteken og konstruert med eit gitt formål, nemleg å tene som fellesspråk»,
«det kan liggje ulike politiske eller ideologiske motiv bak», byggje på lite eller stort
1.2.1 Register og kommunikativ kompetanse
Register:
• «situasjonsavhengig variasjon i språkbruk» (s. 28)
• «ein varietet som er avhengig av brukssituasjonen» (kva/emne, kvar, kven, relasjon)
• «dialekt for somme og register for andre»
Kommunikativ kompetanse (Dell Hymes, 1972), kjennskap til
• «språkets grammatiske reglar (lingvistisk kompetanse)»
• «dei sosiale normene og reglane som gjeld for kva som kan bli sagt av
kven, når og på kva slags måte (sosiolingvistisk kompetanse)»
1.2.2 Variasjon og repertoar
Variasjon:
• Tendens til språkleg einskap og til variasjon
• Språkleg variasjon: ulike nasjonalspråk, mellom varietetar, og innanfor varietetar
Repertoar:
• Språkbrukaren kan variere mellom register, dialektar og språk.
Interindividuell variasjon: mellom medlemmer i samme språksamfunn
Intraindivuduell variasjon: hos den einskilde språkbrukaren
1.2.3 Språksamfunn og språklege praksisfellesskap (eks.?)
Språksamfunn (s. 31—32):
• Fleire definisjonsmåtar; «om område som kan avgensast geografisk, sosialt eller etnisk» og
«lingvistisk»
• Ulik vekt; felles lingvistisk system, normer (også utanom språknormer), haldningar til språk og/eller psykologisk realitet
• Subjektiv tilknyting til samfunn, og/eller objektivt har språkdrag
• Språksamfunn: mest om sosialt homogene samfunn, og det normskapande ovanfrå (s. 33)
Språklege praksisfellesskap (s. 32—33):
• interaksjon, praksis, identitet; passar for språkleg homogene samfunn / språkleg fokuserte
• tenleg for analyse av samfunn med heterogenitet / språkleg diffuse;
• den einskilde språkbrukaren som utgangspunkt, dvs. nedanfrå
• korleis samfunnskategoriar set rammer for den einskilde språkbrukaren
2.1 Kva er fleirspråklegheit
• «samfunn eller individ som gjer bruk av to eller fleire språk»
• «Dei aller fleste samfunn og dei aller fleste individ i verda er fleirspråklege»
• «eitt folk, ein nasjon og eitt språk», ideen om «uløyseleg samanheng mellom nasjonalitet og språk» frå «framveksten av nasjonalstaten og den nasjonalromantiske ideologien i siste halvden av 1700-talet»,
Herder; «folkeånda»
• Minoritetsspråk dels oversett og undertrykt pga. førestillinga ovanfor
2.1.1 Kva vil det seie å vere fleirspråkleg?
1 Kompetanse:
• «kor godt ein person må forstå og/eller snakke eit språk i tillegg til førstespråket sitt»
2 Funksjon:
• «kva for situasjonar en nyttar ulike språk i og kva føremål dei stettar (funksjonelle definisjonar)»
3 Haldning:
• «haldningsdefinisjonar», «bl.a. om ein identifiserer seg som fleirspråkleg og om ein også blir identifisert som fleirspråkleg av andre», faktisk bruk (handlingsdefinisjonar)
-> Kommunikativ kompetanse (Weinreich, 1953)
• Brukar to eller fleire språk, grader av fleirspråklegheit
• Grammatisk og sosiolingvistisk kompetanse
• Munnleg og skrifleg kompetanse (lytte, snakke; lese, skrive)
• Reseptiv og produktiv kompetanse (forstå og produsere/ytre)
Nivå: «fonologisk, leksikalsk, semantisk, pragmatisk osb.» (grammatisk, sosiolingvistisk o.a.)
2.2 Det fleirspråklege Noreg
Norsk: «Den vanlegaste tolkinga av desse lovene [mållova, Grunnlova], både i Språkrådet og Kulturdepartementet, er at vi har eitt og ikkje to norske språk i Noreg.» (s. 39, øvst) Samisk, offisielt minoritetsspråk frå 1992: nordsamisk, lulesamisk, sørsamisk; mfl.
Tradisjonelle minoritetsspråk i Noreg, ikkje sikra juridiske rettar som samisk:
• Kvensk, frå 2005, før som finsk dialekt
• Romani (taterane sitt språk)
• Romanes (romanifolket / (sigøynarane) sitt språk)
• Norsk teiknspråk
Nye minoritetsspråk: med innvandring, ikkje spesielle i Noreg
2.2.1 Kven er fleirspråklege i Noreg?
Engelsk, avhengig av definisjon; ikkje gjennomført bruk, sporadisk Der etniske minoritetsgruppene
Innvandrarar
(meir kan kome …)
2.3 Kvifor folk er fleirspråklege? (s. 42–43)
Sosiale føresetnader for at barn og unge blir fleirspråklege (Skutnabb- Kangas, 1981):
1) Elitespråklege (fritt val, utdanning) 2) Barn frå språklege majoritetar
3) Barn frå fleirspråklege familiar
4) Barn frå språklege minoritetar
(meir kan kome …)
2.4 Diglossi og domene
Diglossi:
• «at ulike varietetar har ulike funksjonar og blir brukte til ulike føremål»
• Gjerne: standard og dialekt; majoritets- og minoritetsspråk
• Slike varietetar kan vere bundne til ulike domene (nedanfor)
• Meir i de. 2.4.1 og 2.4.2
Domene:
• «eit område av menneskeleg aktivitet som er knytt til særskilde tidspunkt, rollerelasjonar, sosiale situasjonar osb.»
• Offentlege domene: politikk, religion, yrke, næringsliv, utdanning
• Private domene: familie og vennekrins
2.4.1 Ulike definisjonar av diglossi (i verda)
Ferguson, 1952, smal definisjon: introduserte omgrepet diglossi
• bruken og funksjonsfordelinga av to ulike varietetar av det same språket innanfor eit språksamfunn;
• høgspråk (H) og lågspråk (L), skilje frå dialektar (geolektar) og situasjonar der ein vekslar;
• yrke og privat/heim
Fishman, 1972, utvida definisjon:
• utvidar med funksjonelt differensierte varietetar av mange slag, som veksling mellom standard og dialektar, og mellom ulike register;
• frå stilistiske forskjellar til ulike språk;
• f.eks. minorietetsspråk og majoritetsspråk, og dialekt og standardspråk
2.4.2 Diglossi i Noreg?
Smal definisjon: ikkje i Noreg (ifølgje læreboka), dels unntak for samisk
Utvida definisjon: delar av landet, og grupper (f.eks. minoritetsgrupper)
• Dei samiske språkområda, særleg tidlegare (kvensk?)
• Utanfor dei samiske språkområda, som den smale definisjonen
• Veksling mellom dialekt og standard ikkje systematisk, men finst
(meir kan kome …)
3.1 Kodeveksling
«Eit svært vanleg trekk ved fleirspråkleg kommunikasjon er at fleire ulike varietetar blir brukte innafor ein og same samtale»
Norsk undersøking: Blom og Gumperz, 1972, Hemnesberget Definisjonar, vide og trange, i hovudtrekk:
• «omfatte både veksling i ein og same situasjon og veksling mellom situasjonar»
• «veksling mellom to eller fleire grammatiske system innafor ein og same samtalesituasjon»
Tre ulike tilnærmingar, i hovudtrekk:
• Grammatisk: korleis vekslinga er grammatisk, moglegheiter og avgrensingar
• Sosiokulturell: kommunikative prosessane, som er med på motivere val for språkbrukarane
• Interaksjonell: byggjer på den sosiokulturelle tilnærminga, fokus på kommunikative behov og mål (Samanheng med følgjande underkapittel: dels kombinert)
3.1.1 Ulike typar kodeveksling
Kodeveksling:
1) Korte innskot
<norsk>, you know
2) Veksling mellom ytringar eller taleturar
<norsk ytring> <ytring på annet språk>
3) Veksling innanfor ei og same ytring, setning eller ord
«masse toys», «pigg-en også»
Sjå eksempel s. 51 og «Fasit» s. 52.
(meir kan kome …)
3.1.2 Kvifor kodevekslar folk?
Nokre kommunikative funksjonar ved kodeveksling (s. 55):
• Stilskifte
• Siatat, stemme-/rolleskifte
• Emneskifte
• Understreke, framheve
• Kreativ språkleik
• Sosial posisjonering
• Verbal forulemping
• Identitetshandling
• Inkludere/ekskludere
(meir kan kome …)
3.1.3 Leksikalske lån
(smh. med resten)I norsk er vel 30 % av orda importord, dvs. lånord og framandord Lettast lånt inn:
• innhaldsord, dvs. substantiv, verb og adjektiv (jf. Språkets mønstre, NOSP102-F)
• «klarare samband med kulturelt innhald enn funksjonsorda»
Grunnar:
• Markere og halde oppe ulikskap mellom grupper; «tydings- og verdisymbol», mest engelsk
Kven:
• Dei med det kulturelle hegemoniet; samfunnsgrupper, ungdomsgrupper
3.2 Framvekst av nye varietetar
Kontakt over tid:
• Oppstår nye meir einskaplege blandingsvarietetar
• Stabile, som kontaktvarietetar, som Kreolspråk (neste sider)
Koiné (neste sider) Regionale varietetar
• Fleire språk held seg stabile, dvs. diglossiske (tospråklege) samfunn
• Kontaktvarietetar, utvikla med migrasjon, slavehandel, krig, industrialisering, urbanisering og globalisering. Kreolspråk og koiné.
3.2.1 Nye språk – pidgin og kreol
Pidginspråk:
• Blanding av språk
• Oftast asymmetrisk; overlegne og underlegne
• Enkle eller utbygde språksystem, jf. russenorsk, (bergensk?)
• Superstratspråket, dominerande; mesteparten av leksikon
• Substratspråket; underlegne; innverknad på fonologi, syntaks og semantikk Kreolspråk:
• Oftast frå pidginspråk, kreolisering
• Fungerer som eit vanleg språk
• Morsmål for nye generasjonar Avkreolisering
• Utvikling i retning superstatspråket, Jamica og Haiti
3.2.2 Nye dialektar – koiné og etnolekt
• Varietetar som oppstår ut frå dialekt- og språkkontakt
Koinisering, koiné:
• Bortfall av markerte former, forenkling, færre uregelrette former
• Også «interdialektale former», dvs. frå andre dialektar
• Faktorar som verkar:
1. Sosial integrasjon, lettare i homogent samfunn 2. Samvær med jamaldrande barn
3. Språkleg forskjell, stor forskjell krev meir tid
3.2.2, framh.
Etnolekt:
«varietet av eit språk som er karakteristisk og karakteriserande for språkbrukarar frå ei bestemt etnisk gruppe» (s. 61)
Multietnolekt:
varietet «karakterisert ved at den blir brukt av fleire ulike minoritetsgrupper for kollektivt å uttrykkje statusen som minoriet eller som ein reaksjon mot denne statusen for å oppgradere den» (s. 61)
Sentrale trekk:
• Prosodi
• Syntaks: bl.a. manglande inversjon, plassering av subjekt, adverb
• Leksikon, ordval
3.3 Språkbevaring, -skifte og -død
Gradvis eller plutseleg – neste underkapittel Språkbevaring:
• «at eit språksamfunn held fram med å bruke eit språk trass i konkurranse frå eit anna regionalt eller sosialt dominerande språk»
Språkskifte:
• «når eit språk tek over for eit anna som førstespråk»
Språkdød:
• «når eit språksamfunn, som det siste i verda, sluttar å bruke eit språk»
Parallelle termar: dialektbevaring, dialektskifte og dialektdød
Eksempel på skifte med og utan død i liste på s. 64.
3.3.1 Språkbevaring kontra språkskifte
Årsaker, særleg:
• Økonomi, vekst og framgang
• Sosial status, økonomi verkar på sjølvkjensla
• Demografi, storleik og nettverk
• Institusjonell støtte, mest undervisning, elles bl.a. religiøs aktivitet,
media, kulturelle institusjonar, administrasjon
3.3.2 Fasar i språkskifteprosessen
I. A Einspråklegheit: berre kompetanse i minoritetsspråket II. Ab Fullt herredømme over minoritetsspråket pluss ein viss
kompetanse i majoritetsspråket
III. AB Fullt herredømme over begge språka
IV. aB Ein viss kompetanse i minoritetsspråket, men fullt herredømme over majoritetsspråket
V. B Einspråkleg kompetanse i majoritetsspråket
(s. 67; frå Haugen 1953)
3.3.2 Språkskifte og språkdød
Vurderingsmåtar (Krauss 1992):
• Overføring til den yngste generasjonen
• Tal på brukarar
• Institusjonell støtte frå ein stat
Sjå òg demografi o.a.
Samisk og kvensk i Noreg.
Språkdød (s. 71):
• Gradvis død: mellomsteg med fleirspråklegheit i fleire generasjonar
• Brå død: rask utrydding, einspråklege brukarar av kvar sine språk livet ut
• Radikal død: samfunnet sluttar å bruke eit språk, går over til eit anna (politisk undertrykking)
• Botn-til-topp-død: ut av dagleg bruk, men i visse samanhengar (folkekultur, religiøse føremål)
Kap. 4 er ikkje pensum
• Pensum: kap. 1–3, 5–6, 8 og 10–11.
5.1 Omgrepsavklaring
Vedtekne normer
• helst for skriftspråket (kap. 9, ikkje pensum) Internaliserte normer
• «blir tatt opp og integrert i språkbrukerens egen begrepsoppfatning», «ubevisste eller underbevisste»
• «sosial konvensjon», «en form for konsensus»
Normer kan bestå av tre sentrale komponentar:
1. Atferdsmønster: allment akseptert, vanlig, normalt 2. Haldningar og oppfatningar: moralsk, estetisk
3. Reaksjonsmønster: frå sosiale omgjevnader, sosiale sanksjonar
Framh.
5.1, framh.
Kven formidlar normer?
Sosialisering:
• «den prosessen der individet suksessivt tilegner seg et bestemt verdisystem og livsmønster» (s. 91),
• «tilpasning til og integrering i et sosialt fellesskap»
Tre sentrale sosialiseringsagentar:
1. Familie
2. Vener, jamaldringsgruppa 3. Barnehage, skole
Og: «referansegrupper»: som ein bevisst eller ubevisst identifiserer seg med
Gjennom gruppesolidaritet:
• Innad, knyte saman, konformitet
• Utad, avstand til andre, kontrast
5.2 Talemålsstrategier i et normperspektiv
(smh. med resten)• Endring frå fokuserte til meir diffuse språksamfunn
• Frå overgripande norm til konkurrerande normer
• Idealiserte ytterpunkt som språkbrukarane er mellom
Tre ideal i eksempla på s. 94:
1) Den tradisjonelle hadelandsdialekten 2) Oslo vest-varietet
3) Oslo øst-varietet
5.3 Holdninger og sosiale sanksjoner
(smh. med resten) Haldning• «et kjernebegrep innenfor sosialpsykologien og blir brukt som betegnelse på en beredskap til å reagere positivt eller negativt overfor gitte sosiale objekter – det være seg bestemte personer, grupper eller mer abstrakte ideer eller verdier»
• Faktisk kunnskap eller overtatt ureflektert
• «gjerne […] integrert del av vår selvoppfatning og vår oppfatning av andre, [… og derfor] ofte svært motstandsdyktige mot forandring»
Stereotypi
• «den typen gjengs oppfatning og forventning som vi kan til både atferd og personlighet hos en bestemt gruppe mennesker på grunnlag av for eksempel deres kjønn, etnisitet og ikke minst deres språk»
• «Stereotype oppfatninger er altså intimt forbundet med holdningene våre.»
Eksemplifisert og diskutert vidare i kap. 5.3.
5.4 Klassiske normkonfliktsituasjoner
1. Status- eller prestisjedimensjon -- standard 2. Solidaritets- eller lojalitetsdimensjon -- dialekt
(meir kan kome …)
Eks. frå andre stader i boka, særleg kap. 11:
• Ungar tar over lokal dialekt med låg prestisje, ulikt foreldras dialekt med høg prestisje.
• Bl.a. aktuelt for spreiing av bymål med lav prestisje, men heller pga.
solidaritet/lojalitet.
5.5 Hvor befinner normene seg?
• Berre «sosiale, kollektive krefter som skaper konsensus og konformitet»?
• Eller òg «personlige, subjektive normer som ikke fører til konformitet, men tvert imot til individualitet og forskellighet»?
I boka to typer normer for å studere språkbruk:
1. «de gruppebaserte, sosiokulturelle kreftene som fører til konformitet og homogenitet»
2. «de individuelle, subjektivt baserte mekanismene som resulterer i variasjon og heterogenitet»
«en grupebasert norm […] er «ikke noen absolutt størrelse, men […] en mental rettesnor som i varierende grad blir etterlevd» (særleg i kap. 6 om språk og identitet)
6.1 Hva er sammenhengen mellom språk og identitet?
• Identitetshandlingar
(meir kjem …)
6.2 Det komplekse identitetsbegrepet
(smh. m. 6.3.1) Essensialistisk identitetsoppfatning• Permanent, immun mot ytre påverknad og sosiale impulsar
• Einskapleg og kongruent (?) storleik, fokuseringspunkt, ein kjerne
• Medfødd, som berre er der
• Indre genuint og opprinneleg, den eg «eigenleg» er
• Naturleg og gjeven storleik
Konstrutivistisk identitetsoppfatning
• Kan endrast over tid, variabelt, omskifteleg og dynamisk
• Mangfaldig, heterogent, samansett – utan kjerne
• Det er gjer, gjennom atferd, livsstil, utsjånad
• Kulturbestemt (?)
Syntese mellom oppfatningane
• Vekselverknad, gradvis endring
6.3 Utforming av identiteten
• Identitetsforhandlngar
• Uønskt identitet
• Rangere delidentitetar, hos oss sjølve
(meir kan kome …)
6.3.1 Tilpassingsteorien (identitet)
(smh. m. 6.2)• Konvergerer: «tilnærmer oss samtalepartnerens måte å snakke på»
• Divergerer: «opprettholder allerede eksisterende språklige forskjeller eller også øker den lingvistiske avstanden til samtalepartneren»
• «språklig atferd som en form for sosial «respons», basert på språkbrukerens ønske om sosial identifikasjon med, alternativt distanse til andre mennesker»
Basert på sosialpsykologiske prinsipp, særleg:
• At samtalepartnarane har like eller beslekta haldningar, oppfatningar eller atferdsmønster
• Status- og prestisjeforhold, sosial symmetri/asymmetri
• Om reaksjonar er opplevde som positive eller negative
• I forhold til sosialt gruppenivå
(meir om avstand, divergering; dels tilsvarande + eksempel s. 114—116)
6.3.2 Sosial nettverksteori (stor og liten tettleik)
• Frå sosialantropologien
• Nettverk med stor tettleik; mange kjenner kvarandre
• Nettverk med liten tettleik; dei ein kjenner, kjenner ikkje kvarandre
• Isolerte nettverk; held seg i eit lite nettverk
• Integrerte nettverk; deltek i ulike nettverk
• Referensielle nettverk; eit nettverk / miljø som ein har som mønster/referanse (s.
119, nedst)
6.4 Språk og kjønnsidentitet
Tidlegare undersøkingar:
• Jenter og kvinner snakkar meir standardnært, og endrar oftare
• Gutar og menn er meir lojale mot lokale normer og snakkar meir dialekt Nyare undersøkingar:
• Gutane meir standardnært, menn fleire prestisjeformer enn kvinner – eller ikkje kjønnsforskjell
• Store forskjellar inne i jente- og gutegruppene Ikkje løyst fagleg (i læreboka)
(likt og ulikt språk, og kvifor)
6.5 Er språket en avspeiling av identiteten?
(Dvs. endring)
Korleis kan språket kvar og enkelt brukar vere eller ikkje vere avspegling av ideniteten?
• Instrumentell innstilling: vekt på umiddelbar nytteverdi, forstå og bli forstått
• Integrativ innstilling: signalisere medlemskap og integrasjon i en bestemt sosial gruppe
• «elva», kombinasjon, gjensidig
(meir kan kome …)
Kap. 7 er ikkje pensum
• Pensum: kap. 1–3, 5–6, 8 og 10–11.
8.1 Tre hovudkategoriar av norske sosiolingvistiske studiar
1. Innom eit geografisk eller sosialt avgrensa område 2. Når talemålsbrukaren er på flyttefot
3. Når talemålet er på flyttefot
(meir kan kome …; meir på dei neste sidene)
8.2 Talemålsvariasjon i geografisk avgrensa språksamfunn
8.2.1 Syntaktisk talemålsvariasjon i Oslo (TAUS)
8.2.2 Sosiolektiske varietetsstudiar i Bergen (TUB mfl.)
8.2.3 Talespråkleg variasjon i vest og talemålsstandardisering i aust?
8.2.4 Variablane si makt i sosiolingvistiske granskingar
(meir kjem …)
8.3 Talemålsvariasjon når talemålsbrukaren er på flyttefot
Akkommodasjon:
• Talespråkleg tilpassing i høve til andre talespråklege varietetar, ofte for å oppnå eit sosialt eller materielt gode
Konvergens:
• Talespråkleg tilnærming til ein annan talespråkleg varietet Divergens:
• Talespråkleg avstand til ein annan talespråkleg varietet
Interaksjonelt:
• Avstand og likskap (Sunnmøre/Oslo, Hadeland/Oslo, Nordre Land / Oslo
• Nøytralisering (Svalbard)
8.4 Talespråksvariasjon når talemålet er på geografisk flyttefot
• Regionaliseringsprosessar
• Sentrumshopping
• Bølgjeteorien
• Språkleg regionalisering
(meir kjem …)
8.5 Frå granskingar innom eit avgrensa språksamfunn til granskingar av talemålet på flyttefot
(meir kan kome …)
Kap. 9 er ikkje pensum, men er pensum for NOSP102-F
• Pensum: kap. 1–3, 5–6, 8 og 10–11.
10.1 Korfor endrar ikkje språket seg meir og raskare?
Forseinkande grunnar for at barn endrar språk i høve til tidlegare generasjonar:
• Korrigering
• Forståeleg språk
(Kap. 10 her heng fagleg saman med kap. 5 om språkendring i læreboka Talemål. Dette vil kan hende bli samordna i presentasjon og
undervisning. Det bør i alle fall lesast i samanheng.)
(meir kan kome …)
10.2 Det språkhistoriske laboratoriet
10.2.1 Tempoet i språkhistoria 10.2.2 Omfang av endringane 10.2.3 «Usynlege» endringar
• Eksempel på viktige endringar dei siste hundre åra (s. 203)
• (meir kan kome …)
10.3 Innovasjon, endring og spreiing
10.3.1 Første talefeilen
• individuelt først
• fysiologiske grunnar, kva som er lett og vanskeleg for taleorgana
10.3.2 Innovasjonen 10.3.3 Endring
a) Same latente tendensane som den/dei som byrja b) Vise sympati
c) Auke eigen status
d) Forme ein formålstenleg gruppeidentitet 10.3.4 Spreiing
• først litt, så stor auke, og så dei få siste (etternølarane)
• vist med S-kurven
10.4 Føresetnader for endring og spreiing
10.4.1 Førestnader i nettverket
• språkmisjonærar
• naboopposisjon
10.4.2 Føresetnader i samfunnet
• livsformer: selvstendiges, lønnsarbeidre, karrierebundne
• livsstilar
10.5 Endringar i det fleirdialekttale samfunnet
• Dei sosiolektiske forskjellane i ein del bysamfunn har forsvunne eller minka sterkt dei siste tiåra på 1900-talet
• Eksempel s. 216, frå Frogner i Oslo vest
• (meir kan kome …)
10.6 Historisk endring = samtidig variasjon
Endring for same person over tid, eller mellom generasjonar?
• Tenkt tid: «kvar aldersgruppe representerer eit gjeve historisk stadium», rekonstruert
• (Verkeleg tid: språkbrukarane endrar språkbruk med alder) Aldersvariasjon:
• Ein språkleg variabel viser variasjon mellom aldersgruppene Aldersforskyving:
• Aldersvariasjonen er eit (tilnærma) resultat av at aldersgruppene tek med seg særdraga sine oppover i alderen
Livsfaseendring:
• Aldersvariasjonen er eit resultat av at aldersgruppene tilpassar seg eit mønster for den livsfasen dei er i
11.1 Geografisk mønster
Sprang mellom sentrum,
• Språktrekk spreier seg frå eit sentrum (by o.likn.) til det neste (utbreidd fagleg oppfatning i dag)
Bølgjeteorien
• Språktrekk spreier seg meir jamt av stad (eldre fagleg oppfatning)
Regionalisering
• «Det er ein allmenn tendens til at dialektforskjellane mellom dei minste
lokalitetane forsvinn til fordel for språkdrag som dekker større område.» (s. 223)
