Finst det nynorske

(1)

Finst det nynorske tospråksfordelar?

Øystein A. Vangsnes

UiT Noregs arktiske universitet & Høgskulen i Sogn og Fjordane

Göran Söderlund

Høgskulen i Sogn og Fjordane

(2)

Paradokset

Sogn og Fjordane!!!

(3)

(4)

Bakgrunn

• 97,4% av grunnskuleelevane i Sogn og Fjordane har nynorsk som

opplæringsspråk. I Møre og Romsdal er talet 51,5%, i Hordaland 38,7%.

Kan dei uventa gode skuleresultata til elevar frå Sogn og Fjordane på nokon som helst måte skuldast det språkmiljøet dei veks opp i?

• Elevar som veks opp med nynorsk som hovudmål, tileignar seg bokmål samtidig gjennom den massive eksponeringa frå storsamfunnet. Det motsette er i liten grad tilfelle for bokmålselevar.

• Spørsmålet: Gir balansert nynorsk/bokmål-kompetanse nokon av dei same utviklingsmessige tospråksfordelane som har vore rapportert i den internasjonale forskingslitteraturen?

(5)

Tospråklegheit har konsekvensar for mental utvikling

Betre utøvande kontroll

(f.eks.. Bialystok, E. 2006; Bialystok, E. 2010; Bialystok, E., Craik, F., &

Ryan, J. 2006; Gollan, Tamar H., & Ferreira, Victor S. 2009)

Tidligare utvikling av hugmedvit/mentaliseringsevne (Theory of Mind) (f.eks. Kobayashi, C., Glover, G. H., & Temple, E. 2008; Meristo, M. Et al., 2007; Perner, J., & Aichhorn, M. 2008; Rubio-Fernandez & Glucksberg 2012)

Større metalingvistisk kunnskap

(f.eks.. Bialystok, Craik, & Luk, 2008; Costa et al., 2012; Costa, Roelstraete,

& Hartsuiker, 2006; Costa, Santesteban, & Cano, 2005)

Utset demens med 4-5 år (f.eks. Craik et al. 2010 m.fl.)

(6)

Utøvande kontroll: Eksekutivfunksjonar

• Stroop test: Sei fargen på orda, ikkje det som står!

RAUD GRØN BLÅ GUL LILLA

ORANSJE BLÅ GRØN BLÅ KVIT

GRØN GUL ORANSJE BLÅ KVIT

BRUN RAUD BLÅ GUL GRØN

LILLA GUL GRØN BLÅ RAUD

(7)

Nynorske tospråksfordelar?

• Er no eigentleg nynorsk og bokmål to språk?

– det er snakk om to nærståande språklege varietetar

– det handlar primært om skrift, ikkje tale; (eldre) nynorskbrukarar vekslar ikkje mellom ulike talemål

– tilegninga skjer i samband med lese- og skriveopplæringa, altså etter at den grunnleggjande språktilegninga er på plass (1-5 år).

Kva tenkjer de?

(8)

Nynorsk/bokmål: Meir enn skrift og målform?

• Sjølv om nynorsk og bokmål primært handlar om skriftspråk, er den meir varierte språkkompetansen til nynorskelevar meir lik andre

tospråkssituasjonar enn vi kanskje tenkjer ved første augekast, fordi:

(i) Gjennom språkleik utviklar svært mange norske born utanfor det sentrale austlandsområdet ein dobbel talespråkskompetanse (oslomål + eigen dialekt) alt i førskulealder. For nynorskelevane korresponderer dette seinare med bokmål vs. nynorsk.

(ii) Den lingvistiske avstanden mellom nynorsk og bokmål er ikkje nødvendigvis så mykje mindre enn mellom andre språkvarietetar som utan vidare blir kategoriserte som skilde språk (t.d. spansk og

katalansk).

(9)

Norske barn har rolleleik på Oslo-dialekt

(Eliassen 1998, Kleeman 2012, 2014.)

Språkveksling trenar hugmedvitet (mentaliseringsevnen).

Språkleikande born har ein dobbel talemålskompetanse ved

skulestart.

Nynorskborna får to skriftbilete, ikkje berre eitt!

Språkleik: eit underutforska tema

Samiske born språkleikar også

(Kleeman 2012)

(10)

Nynorsk:

Nynorsk normaltalemål er lite utbreidd utanfor situasjonar der ein er bunden av manus, som nyheitsopplesarar og skodespelarar.

Bokmål:

Nynorsk normaltalemål er lite utbredt utenfor situasjoner der man er bundet av manus, som nyhetsopplesere og skuespillere.

Svensk:

Nynorskt normaltalspråk är lite spritt utanför situationer där man är bunden av manus, som nyhetsuppläsare och skådespelare.

Dansk:

Nynorsk normaltalesprog er lidt udbredt udenfor situationer hvor man er bundet av manus, som nyhedsoplæsere og skuespillere.

‘Nynorsk normalized speech is not used much outside of situations where one is using a manuscript, such as news readers and actors.’

Kor går grensa mellom språk og målform/dialekt?

(11)

Katalansk: språk eller dialekt?

Katalansk:

Durant aquesta etapa Gaudí utilitza, de forma molt lliure i personal l'art musulmà i els estils gòtic o barroc, seguint el corrent historicista de moda en aquella època.

Spansk:

Durante _esta etapa Gaudí utili.za, de forma muy .libre y personal, el arte musulmán y .los estilos gótico y barroco, siguiendo la corriente historicista de moda en aquella época

During this period Gaudí uses, in a very free and personal form, muslim art and the gothic and barroque styles, following the historicist movement that was fashionabe in those days.

Albert Costa (Universitat Pompeu Fabra) m.fl. har dokumentert dei same typane tospråkseffektar for

katalansk-spansk tospråklege som hjå talarar av andre,

meir fjerne språkpar.

(12)

Nynorsk «finst» òg utanfor Sogn og Fjordane

• Viss «nynorskfordelar» finst i Sogn og Fjordane, bør dei finnast elles også:

5/6 av alle nynorskbrukarar bur trass alt andre stader.

• Og statistiske data fortel oss at slik er det!

Vangsnes, Söderlund og Blekesaune (2015) har korrelert resultata på

nasjonale prøvar for fire kull av 8.-klassingar (ca. 240 000

elevar) med målform og sosio-økonomiske faktorar.

• Resultat:

Kommunar med meir enn 50% nynorskelevar gjer det betre enn forventa. Resultatet er statistisk signifikant.

(13)

Tabell 3: Regresjonsresultat for Nasjonale prøvar 2009-2012 etter målform og sosio- økonomiske faktorar for 416 kommunar

Model M1 M2 M3 M4

Litt nynorsk (10-50%)

-0.069

_0.043 _0.021 _0.011

Mykje nynorsk (>50%)

-0.039

0.094** 0.057** 0.043†

Utdanningsnivå (%) 0.018** 0.018** 0.018**

Kvinneleg yrkesaktivitet (%) 0.009** 0.006*

Einslege foreldre (%) -0.006*

Konstant 3.078** 2.547 1.867 2.188

R

² 0.011 0.707 0.724 0.731

Note: * = p < 0.05 og ** = p < 0.01 (tosidige testar), † = p < 0.05 (einsidig test)

(14)

Kva seier de no?

• Gitt studien av tilgjengeleg statistikk:

Er det grunn til å sjå nynorskeffekten som eit utslag av at nynorsk gir ungane ei anna

kognitiv trening eller kan det vera andre forklaringar?

• Nynorsk har trass alt ei (samanhengande) regional utbreiing.

(15)

Psykometrisk undersøking

Nord-Trøndelag vs.

Sogn og Fjordane

• Samanlikning av Sogn og Fjordane og Nord-Trøndelag

• 1. og 8. trinn

• Ca. 100 elevar pr. trinn, pr. fylke

• (Også ca. 40 elevar i 5. trinn)

• Kognitive testar:

– spanboard – (fish) flanker

– (dag/natt) Stroop

– ordgjenkjenning (Lexical Decision task)

• Testinga gjennomført skuleåret 2013/2014

(16)

spanboard

Avhenig variabel:

antall korrekte klikk (med musa)

Instruksjon:

Husk hvor og i hvilken rekkefølge prikkene dukker opp. Det begynner med to prikker og øker med en om gangen til du ikke lenger klarer å huske dem.

Visuo-spatialt arbeidsminne

(17)

0 5 10 15 20 25 30 35 40

SF 1 klasse

NT 1 klasse

SF 5 klasse

NT 5 klasse

SF 8 klasse

NT 8 klasse

Tal på prikkar hugsa korrekt

Fylke / klassetrinn

Spanboard

^{p = .093}

ns.

Nord Trøndelag Sogn og Fjordane 1 klasse N= 98; 96

5 klasse N= 39;40 8 klasse N= 94; 96

(18)

Flanker test – sjå på den i midten!

Kongruent - inkongruent

(19)

Flanker test – sjå på “flankers”

Kongruent - inkongruent

(20)

5 klasse N= 39; 39 8 klasse N= 95; 95

500 700 900 1100 1300 1500

SF 1 klasse

NT 1 klasse

SF 5 klasse

NT 5 klasse

SF 8 klasse

NT 8 klasse

Responstid i sekund

Flanker responstid

p = .002 p = .058

(21)

Dag – Natt Stroop test

se sol (= dag) si natt (= måne) se gutt => si jente

Avhengige variabler:

1) antall rett, antall feil 2) responstid i sek.

Måler evne til: inhibisjon (undertrykking) og

interferens

(å ikke si det du ser)

(22)

5 klasse N= 30; 38 8 klasse N= 94; 96

1000 1200 1400 1600 1800 2000

SF 1 klasse NT 1 klasse SF 5 klasse NT 5 klasse SF 8 klasse NT 8 klasse

Responstid i sekund

Stroop response time

p = .013 ns.

p = .003

(23)

Lexical Decision task

Tendens Frats

Hage Bynt Rykte Salat

Instruksjon: 60 ord vises 2 sek/ord, 40 er ekte ord, 20 ord er nonsens-ord

Din oppgave er å klikke JA (J) for hvert ekte ord og NEI (N) for hvert nonsensord.

Avhengig variabel: antall rett, antall feil; responstid

Tester: oppmerksomhet, språklig uthenting/kompetanse (bare for 5.,

8. trinn)

(24)

8 klasse N= 95; 95

500 700 900 1100 1300 1500

SF 5 klasse NT 5 klasse SF 8 klasse NT 8 klasse

Responstid i sekund

Fylke / klassetrinn Lexical Decsion responstid

ns.

p = .074

(25)

8 klasse N= 95; 95

500 700 900 1100 1300 1500

SF 5 klasse NT 5 klasse SF 8 klasse NT 8 klasse

Responstid i sekund

Responstid på ekte ord (dvs. utan nonsens-orda)

ns.

p = .041

(26)

Hovudresultat

• Ingen skilnad på 1. trinn.

• Ingen skilnad i prestasjon (rett og feil) uansett trinn.

• Skilnad mellom dei to fylka på 8. trinn når det gjeld responstid:

Elevane i Sogn og Fjordane har gjennomgåande lengre responstid på alle testane.

• Resultata frå 5. trinn viser ei utvikling mot 8. trinn.

• Resultatet strir mot hovudbiletet i det som vert rapportert frå

tospråksforskinga: tospråklege viser anten raskare RT enn einspråklege eller ein ser ingen effekt.

• Betyr dette at nynorsk er ei ulempe??!!

(27)

Resultat på NP på dei besøkte stadane

Nord-Trøndelag (3 kommunar)

Kommune Fag 2009-2010 2010-2011 2011-2012 2012-2013 2013-2014

A Engelsk 3,1 3 2,8 2,6 2,8

B 2,8 2,9 2,9 2,9 2,8

C 2,8 2,8 2,6 2,6 2,9

A Lesing 3 3,1 2,9 2,7 2,9

B 3,0 2,9 3,0 3,0 2,9

C 2,8 3,0 3,0 3,0 3,0

A Rekning 3,2 3,1 3,1 2,8 2,9

B 2,9 2,9 2,8 3,0 2,9

C 3,0 2,9 2,8 2,9 3,0

Sogn og Fjordane (2 kommunar)

Kommune Fag 2009-2010 2010-2011 2011-2012 2012-2013 2013-2014

D Engelsk 3,0 2,8 3,0 3,0 3,0

E 3,2 3,4 3,2 3,1 3,0

D Lesing 3,2 . 3,1 3,1 3,1

E 3,1 3,3 3,2 3,2 3,2

D Rekning 3,1 2,8 3,1 3,1 3,1

E 3,4 3,5 3,5 3,4 3,3

(28)

Konklusjonar

• Den psykometriske studien tilseier at nynorskelevane har ei anna kognitiv utvikling: Reaksjonstida går opp!

• Bokmåls- og nynorskelevar presterer elles like bra (i våre testar):

Kanskje er testane for enkle for 8.-klassingane og gir ein «ceiling effect»;

kanskje ville vanskelegare testar gitt eit anna resultat.

• Analysen av tilgjengeleg statistikk (Vangsnes et al. 2015) gir eit tydeleg, robust resultat: Skuleresultata i nynorskkommunar er betre enn forventa.

• Også for vårt utval er skuleresultata betre i Sogn og Fjordane.

• Kanskje er lengre RT bra for læring? (Eit nytt paradoks?!)

• Den kognitive skilnaden kan skuldast anna enn nynorsk.

• Men: Statstikkstudien gjeld for heile landet, ikkje berre Sogn og

Fjordane: «Andre forhold» bør då også gjelda resten av «Nynorskland».

(29)

Finst det nynorske