Viltet i Radøy
Kartlegging av viktige viltområde og status for viltartane
Radøy kommune og Fylkesmannen i Hordaland
2004
Viltet i Radøy
Kartlegging av viktige viltområde og status for viltartane
Radøy kommune og Fylkesmannen i Hordaland
2004
MVA-rapport 9/2004
Foto på framsida frå toppen (namn på fotograf i parentes):
Storspove (T. Wiers), orrhane (T. Wiers), grågås (O. Overvoll), gråmåse (I. Grastveit), raudnebbterne (T. Wiers), hjort (T.
Ansvarlege institusjonar:
Radøy kommune og Fylkesmannen i Hordaland, Miljøvernavdelinga Rapport nr:
MVA-rapport 9/2004 Tittel:
Viltet i Radøy Kartlegging av viktige viltområde og status for viltartane
ISBN: 82-8060-034-5 ISSN: 0804-6387 Forfattarar:
Olav Overvoll, Tore Wiers og Asbjørn Nagell Toft Tal sider:
45 Kommunalt prosjektansvarlig:
Asbjørn Nagell Toft, skogbrukssjef og miljøvernleiar
Dato:
20.08.2004 Samandrag:
Etter initiativ frå Fylkesmannen si miljøvernavdeling, har Radøy kommune gjennomført ei kartlegging av viktige viltområde i kommunen. Målet med kartlegginga har vore å gje kommunen ei oppdatert oversikt over viktige viltområde til bruk i arealforvaltinga og å presentere ein kunnskapsstatus for viltet i kommunen.
Medan det gamle viltkartet nesten utelukkande omhandla jaktbare artar, omfattar den nye oversikta alle viltartar i høve til det utvida viltomgrepet: Alle artar innan gruppene amfibiar, krypdyr, fuglar og landpattedyr. Eit utval av artar og funksjonsområde er kartlagt. Når det gjeld småviltet er det lagt særleg vekt på trua og sårbare artar (raudlisteartar) og fåtalige artar med spesielle habitatkrav.
Kartverket er delt i fire tema: 1) hjortevilt, 2) småvilt, 3) opplysningar unnateke offentlegheit og 4) prio- riterte viltområde (viktige- og svært viktige viltområde). Av desse vil oversikta over prioriterte viltområ- de vil vere det viktigaste kartet i overordna plansamanheng. Hjorteviltkartet og kartet over prioriterte viltområde er vedlagt rapporten.
Rapporten er eit viktig supplement til karta og inneheld generelt stoff om viltforvalting, litt om korleis kartlegginga i Radøy har blitt gjennomført, ein omtale av dei prioriterte viltområda og ei oversikt over alle viltartar som er registrerte i kommunen.
Eitt område i Radøy er rekna som svært viktige viltområde og 11 som viktige. Det er registrert 151 viltartar i kommunen: 2 amfibium, 1 krypdyrart, 132 fugleartar og 16 pattedyrartar.
Situasjonen for viltet kan endre seg, både naturleg og som ein følgje av tekniske inngrep og endra arealbruk. Det er naudsynt å oppdatere kartverket med jamne mellomrom, både for å fange opp end- ringar i arealbruk og ny kunnskap om viltet.
Ein har hatt avgrensa ressursar til kartleggingsarbeidet og resultatet kan difor ikkje reknast som full- stendig. Gjennom oppdateringar ved supplerande feltundersøkingar og opplysningar frå lokalkjende, vonar ein at kartverket over tid kan bli både meir presist og meir komplett.
Referanse:
Overvoll, O., Wiers, T. & Toft, A.N. 2004. Viltet i Radøy. Kartlegging av viktige viltområde og status for viltartane. – Radøy kommune og Fylkesmannen i Hordaland, MVA-rapport 9-2004: 1-45.
Emneord:
Radøy kommune, viltkartlegging, biologi, zoologi, amfibiar, krypdyr, fuglar, pattedyr
Radøy kommune Krossvegen 8
5936 Manger
Tlf: 56 34 90 00, Fax: 56 34 90 01
www.radoy.kommune.no
Fylkesmannen i Hordaland Miljøvernavdelinga
Postboks 7310 5020 Bergen
Tlf: 55 57 22 00, Fax: 55 57 22 01
www.fylkesmannen.no/hordaland www.miljostatus.no/hordaland
FORORD
Målet med viltkartlegginga i Radøy var å få inn så god kunnskap som mogeleg om det som finst av fuglar og dyr i Radøy og leveområda deira. Dette arbeidet skal kunna hjelpa folk og forvalting til å bru- ka areala på best mogeleg måte med omsyn til det biologiske mangfaldet i naturen. Dersom kart- legginga i tillegg fører til auka kunnskap, interesse og respekt for viltet har me kome langt. Me skal òg hausta og gleda oss over naturen sin produksjon, og kan me i Radøy forvalta leveområda til viltet på best mogeleg måte, vil seinare generasjonar òg ha glede og nytte av dette arbeidet.
Viltkartlegginga i Radøy kommune har vorte gjennomført i eit godt samarbeid mellom grunneigarar, jegerar og andre personar med interesse og kunnskap til vilt og natur i kommunen. Det har vorte or- ganisert fleire viltmøte der representantar frå ulike delar av kommunen har kartfesta viltopplysningar i sine område. I etterkant av desse møta vart det gjennomført intervju av enkeltpersonar med god kunnskap om viltet, og dei lokalkjende har bidratt med viktige opplysningar. Utan desse hadde det ikkje vore mogeleg å få gjennomføra viltkartlegginga på ein god måte. Radøy kommune vil takka alle som har vore med på dette dugnadsarbeidet. Ein takk vil me og retta til Tore Wiers som har gjennom- ført intervjua og det meste av feltarbeidet og til Olav Overvoll ved fylkesmannen si miljøvernavdeling, som med si interesse for natur og vilt har stått på for å få dette prosjektet i hamn.
La naturen leva. Då vil du og dine born trivast i vår felles hage og hav.
Asbjørn Nagell Toft
Skogbrukssjef og miljøvernleiar i Radøy
INNHALD
FORORD... 5
INNHALD ... 7
1. INNLEIING ... 9
BAKGRUNN...9
LOVGRUNNLAG...9
INTERNASJONALE AVTALAR...9
ANDRE SENTRALE DOKUMENT...10
KVIFOR SIKRE EIT MANGFALD AV VILTARTAR...10
2. UTFORMING AV VILTKARTVERKET... 11
PRAKTISKE PROBLEM VED VILTKARTLEGGING...11
KVA SKAL KARTLEGGAST? ...11
UTFORMING AV VILTKARTVERKET...11
KORLEIS BRUKE VILTKARTA?...12
VILTRAPPORTEN...12
BRUKARAR AV KARTFESTA INFORMASJON OM VILTET...12
OPPDATERING OG REVISJON AV VILTKARTA...12
3. METODIKK FOR ARBEIDET I RADØY... 13
STYRING/ORGANISERING AV PROSJEKTET...13
INNSAMLING AV INFORMASJON...13
KARTFRAMSTILLING...13
4. NATURGRUNNLAGET... 14
GEOGRAFI OG AREALBRUK...14
LANDSKAP OG GEOLOGI...14
KLIMA...14
VEGETASJON...14
5. SKILDRING AV VILTOMRÅDA I RADØY ... 15
SVÆRT VIKTIGE VILTOMRÅDE...15
VIKTIGE VILTOMRÅDE...15
VIKTIGE BEITEOMRÅDE OG TREKKVEGAR FOR HJORT...16
6. TRUA OG SÅRBARE ARTAR I RADØY ... 17
RAUDLISTER...17
VIKTIGE TRUGSMÅL MOT VILTET...17
7. STATUS FOR VILTET I RADØY ... 19
AMFIBIUM...19
KRYPDYR...19
FUGLAR...19
PATTEDYR...27
FORSLAG TIL VIDARE ARBEID...29
8. BRUKARINTERESSER I NATUREN OG KONFLIKTAR I FORHOLD TIL VILTET... 30
SKOGBRUK...30
JORDBRUK...30
FRILUFTSLIV OG FERDSEL...30
JAKT...30
FAUNAKRIMINALITET...31
BUSTADOMRÅDE OG INDUSTRI...31
VEGAR...31
VASSDRAGSREGULERING...31
KRAFTLEIDNINGAR...31
AVFALL...32
OPPDRETTSANLEGG...32
OLJEFORUREINING OG MILJØFARLEG LAST...32
9. LITTERATUR ... 33
10. ARTSLISTE... 35
11. KART... 39
1. INNLEIING
BAKGRUNN
Naturområda våre vert i aukande grad utsette for inngrep av ulike slag. Bygging av bustadfelt, in- dustriområde og andre naturinngrep utgjer eit stadig større press på areala. I denne saman- heng er det viktig å kunne integrere viltinteresse- ne i planarbeidet. Bakgrunnen for å lage eit vilt- kartverk er først og fremst eit ønskje om at viltinteressene i større grad skal bli tatt omsyn til i arealforvaltinga, mest på lokalt nivå gjennom kommuneplanen sin arealdel, men òg på regio- nalt- og nasjonalt nivå. Dei offentlege brukarane av kartverket vil først og fremst vere kommunen, Fylkeskommunen, Fylkesmannen og Direktoratet for naturforvaltning. Men kartverket vil òg være tilgjengelig for t.d. konsulentar i samband med konsekvensutgreiingar og private reguleringspla- nar.
Det er òg eit ønskje at viltkartverket skal vere med på å auke kunnskapen og interessa for vilt blant kommunen sine innbyggjarar. Difor er det viktig at kart og viltrapport vert tilgjengeleg for skular og naturinteresserte i kommunen.
Tidlegare viltkart har vore prega av einsidig foku- sering på det jaktbare viltet. Dei nye viltkarta er meir omfattande og skal i prinsippet omfatte alle viltlevande landpattedyr, fuglar, amfibiar og kryp- dyr. Dette er i tråd med det såkalla utvida viltom- grepet, jamfør viltlova § 2. Det er ikkje økonomisk mogleg å kartleggje alle viltartar, det er heller ikkje praktisk forvaltningsmessig sett. Difor er det i kvar kommune gjort eit utval over kva artar og artsgrupper ein ut frå lokale, forvaltningsmessige omsyn meiner det er viktig å få kartlagt. Typiske døme er vinterbeite og viktige trekkvegar for hjort, hekkeplassar for rovfugl, spelplassar for storfugl, sjøfuglkoloniar, våtmarkslokalitetar og spettelier (skogslier med gammal skog, eldre ospeholt og god tilgang på død ved). Førekomstar av trua- og sårbare artar står sjølvsagt òg sentralt. På denne måten ønskjer ein å kartfeste område som er av særskilt verdi for ulike viltartar, og som ein difor bør ta spesielle omsyn til i arealplanleg- ginga.
LOVGRUNNLAG
At ein skal ta omsyn til viltet og viltet sine leve- område er grunnfesta i lovverket. Viltlova er den mest sentrale, men fleire andre sektorlover har relevans for viltforvaltinga.
• Viltlova legg rammer for forvaltninga og utøving av jakt og fangst. Sentralt står føremålsparagrafen, §1, som fastslår at viltet og viltet sine leveområde skal forvaltast slik at naturen sin produktivitet og artsmangfald vert bevart. §7
fastset at omsynet til viltinteressene skal innpassast i den oversiktlege planlegginga i kommune og fylke. Innpassing av viltinteressene i arealplanlegginga krev solid kunnskap om viltet i det aktuelle planområdet. Kunnskapen om ulike funksjonsområde må vere kartfesta, slik at arealplanleggja- rar i sitt daglege arbeid kan ta dei naudsynte omsyn. Viltlova fastset òg at vedkommande myndigheit på eit tidleg stadium i planlegginga skal søke samarbeid med viltorgana.
• Plan- og bygningslova pålegg kommunen m.a. å utarbei- de kommuneplanar for arealdisponeringa der alle sam- funnsinteresser, også viltinteressene, skal vurderast. Det er òg rom innanfor PBL å regulere visse område til natur- vernområde.
• Skoglova legg rammene for bruk og utnytting av skogare- ala. Lova sitt føremål er å fremje skogproduksjon, skog- reising og skogvern, men lova fastslår òg at det skal leg- gjast vekt på skogen sin funksjon som livsmiljø for plantar og dyr og som område for jakt og fiske. I Hordaland er ein relativt liten del av arealet skogkledd (ca. 17%), men skogsmiljøa er viktige viltbiotopar. Forvalting og drift av desse områda er difor svært viktige i viltforvaltingssa- manheng.
• Naturvernlova. Områdevern og vern av enkeltobjekt skjer med heimel i naturvernlova. Områdevern er eit viktig verke- middel for å sikre spesielle naturområde.
• Friluftslova skal først og fremst avklare forholdet mellom grunneigarar og friluftsfolk, men lova nemner òg at ferdsel i utmark skal føregå omsynsfullt overfor grunneigarar, bruka- rar og andre. Ein skal difor òg ta omsyn til viltet ved ferdsel i skog og mark.
• Lov om motorferdsel i utmark har som utgangspunkt at motorisert ferdsel i utmark skal vere forbode. Lova sitt føre- mål er å regulere motorferdsel i utmark og vassdrag ”med sikte på å verne om naturmiljøet og fremme trivselen”. To tilhøyrande forskrifter av 1988 er òg sentrale her.
INTERNASJONALE AVTALAR
Noreg har ratifisert (underteikna og gitt si tilslut- ning til) fleire internasjonale avtalar som er sette i verk for å sikre det biologiske mangfaldet. Inter- nasjonale avtalar forpliktar også på lokalt plan, fordi det er her den praktiske forvaltninga finn stad.
• Ramsarkonvensjonen (1975) gjeld vern av våtmarksområ- de, særleg med tanke på fuglar.
• Washingtonkonvensjonen – CITES (1975) regulerer den internasjonale handelen med trua og sårbare viltartar.
• Bernkonvensjonen (1979) har som føremål å verne euro- peiske artar av ville dyr og plantar, og leveområda deira.
• Bonnkonvensjonen (1979) gjeld vern av trua og sårbare viltartar som regelmessig kryssar landegrensene (trekkjande artar).
• Riokonvensjonen eller biodiversitetskonvensjonen (1993) legg opp til nasjonale prosessar der partane sjølv må identi- fisere biologisk mangfald som krev bevaringstiltak. Partane er dessutan forplikta til å utvikle nasjonale strategiar for be- rekraftig bruk og bevaring av biologisk mangfald. Riokon- vensjonen er den internasjonale avtalen som i størst grad har konsekvensar på lokalt plan fordi den understrekar ver- dien av lokalt biologisk mangfald. Denne konvensjonen har truleg vore ei viktig årsak til at den nasjonale forvaltninga ønskjer å satse på ei landsdekkjande, kommunevis kart- legging av biologisk mangfald.
ANDRE SENTRALE DOKUMENT
Fleire dokument utgjevne av styresmaktene er sentrale i forhold til viltforvalting. Gjennom stor- tingsmeldingane gir styresmaktene uttrykk for korleis ein ønskjer å forme politikken på spesi- elle område i åra framover. Her uttrykkjer ein gjerne politiske målsetjingar og kva verkemiddel ein vil setje i verk får å nå desse måla.
• St. melding nr. 13 (1992-93) om FN konferansen om miljø og utvikling i Rio de Janeiro.
• St. prp. 56 (1992-93) Om samtykke til ratifisering av kon- vensjonen om biologisk mangfald
• St. melding nr. 31 (1992-93) Den regionale planleggingen og arealpolitikken.
• Miljøverndepartementet sitt rundskriv til kommunane (T-937)
”Tenke globalt - handle lokalt”.
• St. melding nr. 58 (1996-97) Miljøvernpolitikk for en bære- kraftig utvikling. Dugnad for framtida.
• St. melding nr. 8 (1999-2000) Regjeringas miljøvernpoli- tikk og rikets miljøtilstand.
• St. melding nr. 42 (2000-2001) Biologisk mangfald. Sektor- ansvar og samordning.
KVIFOR SIKRE EIT MANGFALD AV VILTARTAR
Grunnen til at vern av viltet har blitt gjenstand for både nasjonale lovverk og internasjonale avtalar er mange, men dei fleste er bygde på erkjen- ninga at me sjølve er ein del av naturen og er heilt avhengige av naturprodukt for å overleve.
Grovt sett kan argumenta delast inn i tre hovud- grupper:
Økonomiske- og materielle argument: Menneska har til alle tider vore avhengig av viltet for å over- leve, og i nyare tid har viltet mange stader blitt ein viktig økonomisk ressurs. Sjølv om ikkje alle dy-
reartar er like viktige for oss i dag, kan andre artar enn dei vi no utnyttar få mykje å seie i framtida.
Også eit genetisk mangfald er viktig for mennes- ka si materielle og økonomiske utvikling. Husdyra våre er avla fram frå eit fåtal ville artar. Ved stadig seleksjon på enkelte eigenskapar dukkar det alltid opp uforutsette problem, ved at visse uønskte eigenskapar følgjer dei ønskte. Selek- sjon på eit fåtal eigenskapar fører òg til tap av genetisk variasjon. Ville populasjonar kan i denne samanheng vere naudsynt som kjelde til ”nytt”
genetisk materiale. Genforsking på ville dyr kan òg vere viktig i samband med vidare husdyravl fordi det hjelper oss til å forstå dei naturlege se- leksjonsmekanismene.
Kulturelle- og estetiske argument: Storviltjakta kan vere ein økonomisk viktig ressurs, men det er neppe økonomien som er drivkrafta bak jege- ren sin motivasjon for å drive jakt. Jakt har lange kulturelle tradisjonar, og det å drive jakt er kan- skje òg ein del av mennesket sin nedarva biologi.
Både for jegeren og andre natur- og friluftsinte- resserte, er opplevinga av naturen i seg sjølv ofte det viktigaste. Og sjølv om særinteressene er mange, er eit mangfald av viltartar ofte ei kjelde til rikare naturoppleving.
Etiske argument: Mennesket er den einaste dyrearten som med fullt medvit kan utrydde andre artar, dette gir oss eit særskilt ansvar.
Mange hevdar at alle levande organismar har den same retten til eksistens, uavhengig av om dei synes til nytte eller skade for mennesket. Vi har òg eit ansvar i forhold til framtidige genera- sjonar sine moglegheiter for naturbruk og na- turopplevingar.
2. UTFORMING AV VILTKARTVERKET
PRAKTISKE PROBLEM VED VILTKARTLEGGING
Dei ulike viltartane set ulike krav til leveområda sine. Eit leveområde skal dekke fleire funksjonar, først og fremst næring, hekke-/yngleplass og skjul. Nokre artar er spesialiserte, medan andre artar er meir tilpasningsdyktige og kan finnast i ei rekkje ulike biotopar. Enkelte små plante- og insektetarar kan klare seg med leveområde på berre nokre titals kvadratmeter, medan t.d. høn- sehauken gjerne brukar eit areal på 20-50 km2. Dei store rovdyra er ekstreme i sitt krav til storleik på leveområde. T.d. reknar ein med at ei familie- gruppe av gaupe (ho med to ungar) treng eit leveområde på ca. 500 km2. Einslege hanngau- per kan ha leveområde på opptil 1500 km2. Det som først og fremst bestemmer storleiken på leveområdet er næringstilgangen. Kor stort leve- område eit individ eller eit ynglepar med ungar treng kan variere geografisk, alt etter lokal næ- ringstilgang. For mange artar forandrar kravet til leveområde seg også med årstidene, både når det gjeld storleik og kvalitet.
KVA SKAL KARTLEGGAST?
Momenta nemnde ovanfor gjer viltkartlegginga komplisert og det er umogleg å fange opp alle viktige funksjonsområde for alle artar. Alle artar krev heller ikkje like store omsyn. Ein har difor gjort eit utval av artar og funksjonsområde som skal kartleggast. Område ein ser det som viktig å få oversikt over i Hordaland er:
• Særleg viktige vinterbeite og særleg viktige trekkvegar for hjort og evt. elg og rådyr. Vinterbeite er berre interessant i kommunar i indre delar av fylket, der snørike vintrar kan skape problem for hjorteviltet.
• Alle funksjonsområde for villrein (kalvingsområde, beiteom- råde, trekkvegar).
• Viktige funksjonsområde for ”sjøfugl” (m.a. viktige hekkeom- råde og større, årvisse konsentrasjonar i samband med rast- ing eller overvintring).
• Viktige funksjonsområde for ”våtmarksfugl” (m.a. hekkeom- råde for sjeldne og fåtalige artar, viktige raste- og overvint- ringsområde).
• Viktige funksjonsområde for spettar (”spettelier”). Eldre skog på høg bonitet med godt innslag av eldre lauvtre (særleg osp) og god tilgang på død ved.
• Spelplassar for storfugl.
• Hekkeplassar for rovfuglar og hubro.
• Viktige funksjonsområde for raudlisteartar
Nokre funksjonsområde er relativt enkle å av- grense, som t.d. artsrike våtmarksområde, faste hekkeplassar, rasteområde og spelplassar. Det er atskillig verre å avgrense ein art sitt leveområ- de, og ei slik avgrensing vil vere skjønsmessig.
Når det gjeld leveområde har ein lagt vekt på å kartfeste område for arealkrevjande og/eller fåta-
lige artar med spesielle biotopkrav. Slike artar knyter det seg ofte store forvaltingsmessige ut- fordringar til fordi leveområda, grunna storleiken, ofte vert utsett for fragmentering. Blant dei mest aktuelle artane i Hordaland er villrein, hønsehauk, storfugl og kvitryggspett.
Andre område som er stabile over fleire år og enkle å kartfeste vert òg gjerne registrerte under viltkartlegginga, slik som hekkekoloniar av grå- hegre og sandsvale og reirplassar for ravn. Des- se områda vil vanlegvis ha låg forvaltingsmessig interesse.
UTFORMING AV VILTKARTVERKET
Alle kommunar som har gjennomført viltkart- legging har dei kartfesta opplysningane på digital form. På denne måten kan kartdata lett tilpassast kommunen sitt kartinnsynsverktøy og kommunen kan framstille kart med ulike tema etter behov.
Å samle alle viltopplysningane på eit kart fører ofte til at kartet vert lite lesbart fordi det inneheld for mykje informasjon. Ved utskrift av viltkart er det vanleg å dele informasjonen på fire temakart:
1) Hjortevilt. Oversikt over hjorteviltet sine vikti- gaste beiteområde og trekkvegar. Når det gjeld beiteområde for hjort kan enkelte vinterbeite vere viktige å få kartfesta. Dette gjeld helst i område der det er sannsynlig at tilgang på vinterbeite kan vere ein minimumsfaktor i snørike vintrar.
2) Småvilt. Oversikt over viktige førekomstar og funksjonsområde for småviltet. I praksis dreier denne informasjonen seg stort sett om fuglar.
Men spesielt viktige førekomstar av amfibiar kan òg vere viktig å kartfeste (t.d. alle førekomstar av stor salamander og særleg store yngleplassar for frosk og padde).
3) Skjerma opplysningar. Nokre opplysningar er unnateke offentlegheit fordi det kan tenkast at opplysningane kan bli misbrukte og at allmen kjennskap til dei kan vere til skade for den aktuel- le arten. Dette gjeld m.a. hekkeplassar for enkelte rovfuglartar og spelplassar for storfugl og orrfugl.
Opplysningane er tilgjengelege for sakshandsa- marar i kommunen og hos Fylkesmannen, og vil først og fremst bli nytta i tilfelle der ein står fram- for konkrete arealinngrep.
4) Prioriterte viltområde. Dette temaet er framstilt med grunnlag i dei tre andre og viser område der viltet bør ha høg prioritet. Kartet er ofte lite detal- jert, men vil vere det viktigaste når det gjeld å trekke opp dei store linjene i arealplanlegginga.
Ein deler dei prioriterte viltområda i to kategoriar;
svært viktige viltområde og viktige viltområde.
Svært viktige viltområde
Dette er område som ut frå artsførekomstar og funksjon blir vurderte å vere spesielt viktige. I desse områda bør viltinteres- sene bli tillagt avgjerande vekt i arealplanlegginga. Tekniske inngrep som fører til forringing av områda sin verdi for viltet er uønskt. Det same gjeld tiltak som fører til auka ferdsel og forstyrringar i området. Ved planlegging av tiltak eller aktivite- tar i slike område er det viktig at viltansvarlege på kommune- og fylkesnivå og blir kontakta tidleg i planprosessen slik at negative konsekvensar blir så små som mogleg.
Viktige viltområde
Også i desse områda bør ein gi viltinteressene høg prioritet i arealsaker. Desse områda har ikkje like avgjerande kvalitetar for viltet som dei svært viktige viltområda. Likevel gjeld dei same retningslinjene her.
Også i områda utanfor dei prioriterte viltområda pliktar ein, jf. Viltlova, å ta normale omsyn til viltet!
Mange mindre område som ikkje har kome med i viltkartlegginga kan òg reknast som viktige viltbio- topar. Dette gjeld t.d. område med frodig skog i kantar mot kulturmark, kantskog langs elvar og bekkar, mindre vatn/tjørn og område med rik lauvskog i kulturlandskapet. Sjølv om desse om- råda ikkje er med på viltkartet, er det viktig å vere klar over verdien slike område kan ha både som leveområde og såkalla spreiingskorridorar for viltet.
KORLEIS BRUKE VILTKARTA?
Viltopplysningane kan ha mange bruksområde, men er først og fremst tenkt brukt i kommunal arealforvalting. Oversikta over prioriterte viltom- råde eignar seg best når dei store linjene i kom- muneplanarbeidet skal trekkjast. Dei prioriterte viltområda tyder ikkje vern, men bør sjåast på som ein ”ver varsam plakat”, der ein ønskjer at viltinteressene skal bli tekne særskilt omsyn til.
Dersom det likevel skal gjerast større arealinn- grep i slike område, bør dei meir detaljerte opp- lysningane frå dei andre temakarta nyttast for å prøve å gjere konfliktane så små som råd.
I mange tilfelle vil det vere naudsynt med supp- lerande undersøkingar i forkant av større areal- inngrep. Dette gjeld særleg der dei underlig- gande artsopplysningane er usikre og mangelfulle.
Dei prioriterte viltområda legg ikkje formelle rest- riksjonar på vanleg næringsverksemd som t.d.
skogsdrift. Men ved planlegging av større inngrep i slike område oppfordrar ein den enkelte grunn- eigar til å ta særlege omsyn og å rådføre seg med personar med fagkompetanse innan viltbio-
logi. Også i slike tilfelle vil det ofte vere naudsynt med supplerande undersøkingar.
VILTRAPPORTEN
Viltrapporten er ein viktig del av viltkartverket. Her finn ein mellom anna ein kort omtale av dei priori- terte viltområda med ei grunngjeving for kvifor dei har fått høg prioritet. I tillegg blir alle dei ulike artane som er registrert i kommunen omtala.
Nokre artsomtalar gir viktig bakgrunn for å kunne sette artsinformasjonen på karta i rett perspektiv.
BRUKARAR AV KARTFESTA INFORMASJON OM VILTET
Viltkarta er først og fremst meint å vere ein rei- skap til bruk i arealplanlegginga. Kommunen er difor viktigaste brukar, men også anna offentleg og privat forvalting vil kunne bruke desse dataset- ta i ulike samanhengar. Særleg når det gjeld viktige viltområde i skog, er det viktig at aktuelle grunneigarar vert informert og får tilgang til rele- vante opplysningar. Skular bør få tilgang til rap- port og kart til bruk i lokalundervisninga. Relevan- te lag, organisasjonar eller enkeltpersonar vil, gjennom kjennskap til kart og rapport, kunne kome med konstruktive innspel til endringar og ny informasjon.
Gjennom Fylkesmannen si miljøvernavdeling og Direktoratet for naturforvaltning vert datasetta fagleg vurderte og lagt inn i Naturbasen. Natur- basen er ein nasjonal database for kartfesta na- turinformasjon som no er tilgjengeleg på internet (www.naturforvaltning.no).
OPPDATERING OG REVISJON AV VILTKARTA
Jamleg oppdatering av viltkartverket er viktig for å 1) påføre ny kunnskap og 2) fange opp even- tuelle endringar i viltet sin bruk av arealet, anten det skuldast naturlege endringar eller endringar som følgje av tekniske inngrep. Det vert tilrådd ein årleg gjennomgang av viltopplysningane i samråd med Fylkesmannen, for påføring av nye opplysningar og korrektur. Det vert òg tilrådd ein hovudrevisjon kvart fjerde år i samband med revisjon av kommuneplanen.
Ein har hatt avgrensa ressursar til kartleggings- arbeidet og det er viktig å vere klar over at re- sultatet ikkje er fullstendig. Ved kartfestinga er det gjort skjønsmessige vurderingar, som nok kan vere gjenstand for diskusjon. Gjennom revideringar, som både inkluderer informasjon frå publikum og feltarbeid utført av fagfolk, vo- nar ein at presisjonen i viltkartverket vil bli betre med tida.
3. METODIKK FOR ARBEIDET I RADØY
STYRING/ORGANISERING AV PROSJEKTET Viltkartlegginga har vore eit samarbeid mellom Radøy kommune, grunneigarar, og andre perso- nar med interesse og kjennskap til viltet i Radøy kommune. Rammene for viltkartlegginga vart diskutert i samråd med kommunen ved Asbjørn Nagell Toft, fylkesmannen si miljøvernavdeling ved Olav Overvoll og prosjektleiar/viltkartleggar Tore Wiers.
INNSAMLING AV INFORMASJON
Innsamling og kartfesting av viltopplysningar har blitt gjennomført av viltkartleggjar. Følgjande informasjonskjelder er nytta:
• Viltmøte arrangert av kommunen, der representantar frå ulike delar av kommunen kartfesta opplysningar frå sine område.
• Intervju med ansvarlege for hjortevald og andre enkelt- personar med kunnskap og interesse for viltet i kommu- nen
• Tidlegare viltkart
• Områdeopplysningar frå Naturbasen ved Fylkesmannen si miljøvernavdeling
• Litteratur
• Eigne feltregistreringar
Både intervju og feltarbeid er i hovudsak gjen- nomført våren og hausten 2002 og 2003. Vikti- ge informantar har vore:
Arne Askeland AAS Arne Helland AHE Leif Bognøy LBO Harry Helland HHE Bjørnar Dalseng BDA Jarle Helland JHE Jon Djupvik JDJ Svein Hermansen SHE Osvald Dragøy ODR Ole Kolås OKO Roald Dåvøy RDÅ Berit Kvalvik BKV Arnleif Fosse AFO Inge Kvamme IKV Svein O. Frydenlund SOF Edvin Lie ELI Arnfinn Halland AHA Atle Lilletveit ALI
Johannes Marøy JMA Kurt Rath KRA Kåre Marøy KMA Bjørg Skarbø BSK André Michelsen AMI Erling Tjore ETJ Robert Mjøs RMJ Rune Tjore RTJ Magne Myking MMY Einar Vatnøy EVA Ottar Myrtveit OMY Arne Villanger AVI Dagfinn Nordanger DNO Magnar Øyhovden MØY Magnar Ottessen MOT
Artslista er utarbeidd av Fylkesmannen si miljø- vernavdeling på grunnlag av generell kunnskap om fuglefaunaen i kommunen, opplysningar frå Zoologisk Museum Bergen og gjennomgang av litteratur. Mykje opplysningar er funne ved gjen- nomgang av Krompen, Norsk Ornitologisk Fore- ning sitt regionaltidsskrift for Hordaland.
KARTFRAMSTILLING
Vurdering av grenser og verdisetting av viltområ- da er gjort i samarbeid mellom viltkartleggar og Fylkesmannen si miljøvernavdeling.
Manuskarta er digitaliserte av Fylkesmannen i Hordaland etter manuskart i målestokk 1:50 000 utarbeidd av viltkartleggar. I nokre tilfelle er det nytta digitale markslagskart ved vurdering av områdegrenser.
Den generelle metoden for kartframstilling er skildra i DN-handbok 11 (DN 1996). Her legg ein opp til at karta over prioriterte viltområde vert framstilt ved såkalla overlagsanalyse. Den- ne metoden er ikkje brukt i Radøy. Her er av- grensinga av prioriterte viltområde gjort med fagleg skjøn, på grunnlag av opplysningar om artsførekomstar og kunnskap om dei aktuelle artane sine habitatkrav.
4. NATURGRUNNLAGET
GEOGRAFI OG AREALBRUK
Radøy kommune ligg i ytre del av Nordhordland og er omgitt av fjordar og sund både i vest og aust (sjå framsida og Kart 1). Kommunen dek- ker ca. 111 km2 og omfattar størstedelen av øya Radøy og 268 andre øyar, holmar og skjer vest for Lindåshalvøya.
Talet på innbyggjarar er omlag 4700. Busetna- den er spreidd, men er mest konsentrert rundt kommunesenteret Manger og dessutan Aust- marka og Bøvågen. Jordbruksarealet utgjer omlag 24% av totalarealet, ingen andre kom- munar i Hordaland har ein tilnærma like stor andel jordbruksareal. Over halvparten av jord- bruksarealet er innmarksbeite, resten er for det meste graseng. Omlag 27% av totalarealet er produktiv skog (det meste kulturskog).
LANDSKAP OG GEOLOGI
Radøy har ei sterkt oppskoren kystlinje, og landskapet er sterkt prega av Bergensbogane.
Strøkretninga går nordvest-søraust og landska- pet består av langstrakte, låge ryggar, avløyst av langstrakte seinkingar med myrar og vatn.
Dei langstrakte, markerte myrdraga er eit svært spesielt landskapselement som er på sitt mest utprega i Radøy. Kommunen sitt høgaste punkt er Morkenfjellet, 217 moh.
Berggrunnen består av anortositt og mangeritt, som er harde bergartar.
KLIMA
Radøy ligg i ei sone med sterkt kystpåverka klima, typisk for ytre delar av Vestlandet (Moen 1998). Det typiske kystklimaet er prega av mil- de vintrar og kjølige somrar. På Manger er gjen- nomsnittstemperaturen for kaldaste månad (februar) 1,5 °C, og for varmaste månad (juli og august) 14 °C. Årsmiddeltemperaturen er 7,2
°C.
Som elles langs Vestlandskysten regnar det ganske mykje på Radøy. Årsnormalen på Manger er 1975 mm. Det regnar til vanleg minst i mai ( 91 mm) og mest i september ( 251 mm).
Grunna det milde klimaet legg det seg sjeldan særleg snø på Radøy, og når han først kjem vert han sjeldan liggande lenge.
VEGETASJON
Nesten ein fjerdedel av arealet i Radøy er jord- bruksareal i form av innmarksbeite og graseng.
Reknar ein med restane av lynghei, som òg er eit kulturlandskap, vert andelen endå større.
Topografi og eigedomsstruktur gjer at ein har eit småskala landbruk på Radøy. Mindre slåtteenger og beitemarker med steingardar, kantvegetasjon og lauvskogskratt er svært utbreidd.
Områda med lynghei på Radøy finn ein i dag for det meste på nokre av øyane i vest som t.d. på Toska og Kvolmo. Denne vegetasjonstypen var tidlegare mykje meir utbreidd og har dekka det meste av kommunen. i dag er det meste av det tidlegare lyngheiarealet anten oppdyrka, tilplanta med barskog eller i ferd med å gro att naturleg fordi dei ikkje lenger vert beita og brent.
Det meste av skogen i Radøy er barskog, og det meste av barskogen er planta gran. Ein del sta- der er òg furuskogen planta. Det finst likevel nok- re område der furuskogen truleg har kome opp av seg sjølv, og i nokre av desse områda kan ein finne tre som truleg er opp mot 200 år gamle.
Lauvskogen på Radøy er dominert av bjørk, men særleg i sør og austvendte, lune lier finn ein innslag av varmekjær lauvskog. Vanlegast er hassel, ask og eik, men ein finn òg innslag av lind og alm.
Eit særtrekk ved Radøy som allereie er nemnt, er dei mange langstrakte myrområda. Ved Kvalheim ligg eit av dei største, samanhengan- de låglandsmyrane som er att i Hordaland. Bo- tanisk er nok myrområda på Radøy ganske artsfattige og slik sett typiske for myrområda langs kysten.
5. SKILDRING AV VILTOMRÅDA I RADØY
Gjennom viltkartlegginga er det avgrensa 12 prioriterte viltområde i Radøy: 1 svært viktig og 11 viktige. I det følgjande vert kvart viltområde gitt ein kort omtale. Numra på dei ulike viltområda refererer til områdenumra på prioriteringskartet (Kart 3).
Som tidlegare nemnt, kan fleire område enn dei som vert ramsa opp her vere viktige viltområde.
Fleire av dei mindre holmane i Radøy er hekke- plass for måsar og terner, og fleire av dei næ- ringsrike vatna med frodig kantvegetasjon er viktige både som hekkeplass og næringsøksom- råde for ender og sporvefuglar. Områda nemnde under er dei ein med dagens kunnskap har pluk- ka ut som dei viktigaste. Dagens kunnskap er mangelfull og grundigare undersøkingar, helst over fleire sesongar og til ulike årstider, vil kunne føre til at også andre område blir vurderte som prioriterte viltområde.
SVÆRT VIKTIGE VILTOMRÅDE Omr. 12. Vettås
Eit av dei største områda med relativt gammal furuskog i Radøy. Skogen er truleg i underkant av 100 år gammal, men enkelte tre er truleg opp mot 150 år og kanskje endå eldre. Dette er eit av to kjende hekkeområde for hønsehauk i Radøy.
Det er funne to alternative reir i området, og loka- liteten har vore i bruk i ei årrekkje. Fordi det er første generasjon skog er det ikkje spesielt mykje død ved i området. Einaste spettearten som er registrert i området er flaggspett, men det er sannsynleg at også andre spetteartar (i alle fall dvergspett og gråspett) stundom nyttar lokaliteten som næringsøksområde.
VIKTIGE VILTOMRÅDE
Omr. 1. Villangsosen-Syltvågen
Skjergardsområde med ei rekkje øyar, holmar og skjer. Området er først og fremst viktig som hekke- og næringssøksområde for ærfugl, må- sar og terner og som næringssøksområde for skarvar og andefuglar. Havørn er konstatert hekkande i området og hubro hekkar mogleg.
To sjøfuglreservat ligg innanfor området: Sand- holmane, Øysteinen og Hesjetå naturreservat, lengst nordvest i området, vart verna på grunn- lag av ein fiskemåsekoloni og førekomst av hekkande tjuvjo og steinvendar. Tjuvjoen hek- kar ikkje lenger i reservatet. Det som mest spe- sielt med reservatet i dag er førekomsten av hekkande steinvendar, som er ein av dei få kjende i fylket (Byrkjeland 1999).
Synnøy naturreservat, mot Hoplandsosen, vart verna på grunnlag av hekkande fiskemåse og makrellterne. Fiskemåsebestanden har minka og ternene er borte, men både gråmåse, svart- bak, grågås og truleg ærfugl har hekka på hol- men dei siste åra (Byrkjeland 1999).
Sjøfuglreservata ”Sandholmane, Øysteinen og Hesjetå”
(øvst) og ”Synnøy” (nedst) inngår begge i eit større, viktig viltområde (omr. 1). Sjå også kart 3 bak i rapporten.
Omr. 2. Vågsbotn-Færevatnet
Langstrakt vatn med utløpsbekk og myr/sump- område med kantvegetasjon. Holmen i Fære- vatnet har tidlegare vore hekkeplass for små- lom, men i dag hekkar det ca. 10 par fiskemåse på holmen. Det er ikkje gjort spesielle artsre- gistreringar langs bekkefaret, men fordi områ- det er omgitt av tett planteskog er dette nær- mast ein ”oase” for insektetande sporvefuglar i eit elles fattig område. Bekkedraget er stillefly- tande og sumpaktig og har truleg god produk- sjon av insekt.
Omr. 3. Tjørnebotnane
Vatn med kringliggjande sumpområde med nokså rik vegetasjon. Hekkeområde for siv- songar og mogleg også for åkerrikse.
Åkerrikse vart høyrt her sommaren 2002 (Fal- kenberg 2003), og dersom dette er eit aktuelt hekkeområde er det svært interessant. Sidan området ikkje er slåttemark er dette kanskje den einaste staden på Radøy der åkerriksa har
sjanse til å gjennomføre vellukka hekking. Om- rådet bør følgjast opp med årlege registreringar.
Omr. 4. Nordanger-Gjerde
Langstrakt vatn og sumpområde mellom Vest- vatnet og Nordangerpollen. Det er ikkje gjort registreringar av spesielle artar her, men delar av området har svært særeigen vegetasjon, med høgvaksne vierkratt over stilleflytande bekk. Det er registrert stokkand og krikkand på vatna i området og truleg hekkar begge artane her.
Omr. 5. Loddo naturreservat
Sjøfuglreservat som vart oppretta på grunn av ein stor fiskemåsekoloni. I dag er fiskemåsane atskillig færre, men under teljingar i 1998 var det ein god bestand av svartbak og gråmåse på holmen (Byrkjeland 1999), dessutan hekkar grågås her.
Omr. 6. Uttoska
Området omfattar den nordvestlege delen av Toska, Uttoska og nokre mindre øyar og hol- mar. Det meste av området er lynghei og på Uttoska finn ein eit av dei største, samanheng- ande lyngheiområda i Hordaland som framleis er i drift. Registrerte hekkefuglar i området er m.a. ærfugl, siland, gråmåse, svartbak, makrell- terne, tjuvjo, tjeld, storspove, heipiplerke, berg- irisk, tornirisk. I trekktida rastar det jamleg grå- gås i området. På slutten av 1970-talet låg det ein omlag 250 par stor blandingskoloni av alle dei fire måseartane på Uttoska (Håland 1977).
Kolonien er borte i dag, men området har fram- leis kvalitetar som gjer at staden i framtida kan få att denne viktige funksjonen. Det hekkar framleis måsar i området, men ei nyare detaljert registrering manglar.
Sørvest i området ligg Klubbesøyna. Denne øya er dekt med nokså gammal furuskog. Øya er ikkje nærmare undersøkt, men er likevel tatt med fordi den er relativt urørd, og er eit av få område med såpass gammal furuskog i Radøy.
Omr. 7. Kuvågen
Grunn vik med mudderstrand som vert blottlagt ved fjøre. Sannsynleg næringssøksområde for vadarar under trekket, men det er ikkje gjort systematiske registreringar på lokaliteten. Det finst få slike område i Radøy.
Omr. 8. Havet
Ei av dei største, samanhengande låglandsmy- rane i Hordaland. Myra er ikkje spesielt artsrik og er nok viktigare som naturtype enn som viltområde. Vanlege artar som m.a. enkeltbek- kasin, storspove, raudstilk, heipiplerke og torn- songar er sannsynlege hekkefuglar i området.
Omr. 9. Hallandsvassdraget
Omfattar delar av tre av dei lange myrdraga på Radøy, bekken med kantvegetasjon, utløpso- sen i Hallandsvatnet og innløpsosen i Mykings- vatnet. Myrdraga er ikkje spesielt artsrike, men saman med bekkestrekka kan dei som område 2, ha funksjon som spreiingskorridorar og næ- ringsøksområde for insektetande sporvefuglar i områda som elles er dominert av tett plante- skog. Osane i Hallandsvatnet og Mykingsvatnet er beiteområde for andefugl. I Mykingsvatnet og eit stykke oppover Storelva er det rik kantvege- tasjon, stadvis med takrøyr. Sivsongar er regist- ret som sannsynleg hekkefugl i området. Dette området har også stort potensial som hekke- og overvintringsområde for vannrikse, noko som bør undersøkast nærmare.
Omr. 10. Søre Hellosen
Beiteområde for andefuglar vinterstid. Kanskje den beste vinterlokaliteten for siland på Radøy.
Vert òg brukt av storskarv og ærfugl.
Omr. 11. Kjevatnet
Næringsrik tjørn som er beite- og hekkeområde for andefuglar. Tjørna har frodig kantvegetasjon og er nesten dekt av kvit nøkkerose. Stokkand og krikkand hekkar i tilknytning til tjørna. Brun- nakke er observert her, men ikkje påvist hek- kande (Byrkjeland 1998).
VIKTIGE BEITEOMRÅDE OG TREKKVEGAR FOR HJORT
I Radøy er det sjeldan særleg langvarig snø- dekke og mangel på vinterbeite er ikkje ein like kritisk faktor som det kan vere i snørike vintrar i indre delar av Hordaland. Å plukke ut område som er særleg viktige for hjorten på Radøy er difor vanskeleg. Gode beiteområde ligg i frodig lauvskog og kantskog mot kulturmark og i lyng- heia, og slike område finn ein over heile kom- munen. Dei tette plantefelta kan ha funksjon som skjulestad, men er i normale vintrar ikkje viktige som beiteområde.
Ved forflytningar mellom område brukar hjorten meir eller mindre faste ruter, der det etter kvart dannar seg tydelige stiar. Slike hjortetrakk finn ein mange av på Radøy, og det har ikkje vore noko mål å få ei full oversikt over desse. Ein har konsentrert seg om å kartfeste nokre viktige kryssingspunkt, der dyra kryssar veg eller fjord- strekk (Kart 2). Hjorten er nokså fleksibel i for- hold til inngrep i og ved trekkvegane. I enkelte område kan det likevel vere viktig å ta omsyn, t.d. der det finst få alternativ dersom trekkvegen vert sperra. Det gjeld i særleg grad der han kryssar fjordar og sund.
6. TRUA OG SÅRBARE ARTAR I RADØY
RAUDLISTER
For å oppnå større fokus på artar som er sjeldne, truga eller i tilbakegang, er det utarbeidd spesiel- le oversikter over slike artar med ei vurdering av dagens status (bestand og bestandsutvikling).
Det er dette som blir kalla raudlister. IUCN (Inter- national Union for the Conservation of Nature) gir ut slike lister på verdsbasis og mange land har gitt ut nasjonale raudlister. Den offisielle norske raudlista blir utgitt av Direktoratet for Naturforvalt- ning. Dei siste åra har også enkelte Fylkesmenn utgitt fylkesvise (regionale) raudlister. Meininga med regionale raudlister er å rette fokus på regi- onal bestandssituasjon og dermed sikre at tiltak blir gjennomført for å sikre levedyktige bestandar også på lokalt og regionalt plan. Nokre artar på den nasjonale raudlista kan vere relativt vanlege regionalt og lokalt. I slike tilfelle har det aktuelle fylket eller den aktuelle kommunen eit særskilt forvaltingsansvar. Ei raudliste kan òg innehalde artar som er i framgang, men som i nær fortid har hatt sterkt reduserte bestandar (t.d. havørn).
Raudlistene må reviderast etterkvart som kunn- skapen om artane aukar. Bestandssituasjonen for enkelte artar kan òg endre seg relativt raskt.
Nasjonale raudlister blir gjerne reviderte kvart femte år. Raudlista denne rapporten byggjer på er Nasjonal rødliste for truede arter i Norge 1998 (DN 1999). Det er òg utarbeidd ei regional raud- liste for Hordaland: Handlingsplan for truete og sårbare viltarter i Hordaland (Danielsen 1996).
Dei ulike kategoriane ein finn i den siste utgåva av den nasjonale raudlista er definerte under.
Utrydda - Ex (Extinct)
Artar som har forsvunne som reproduserande i landet.
Omfattar vanlegvis artar som ikkje har vore påvist dei siste 50 åra.
Direkte trua - E (Endangered)
Artar som står i fare for forsvinne i nær framtid dersom dei negative faktorane held fram.
Sårbar - V (Vulnerable)
Artar med sterk tilbakegang, som kan gå over i gruppa direkte trua dersom dei negative faktorane held fram.
Sjeldan - R (Rare)
Artar som ikkje er direkte trua eller sårbare, men som likevel er i ein utsett situasjon, fordi dei er knytt til eit av- grensa geografisk område eller ein liten bestand med spreidd og sparsam utbreiing.
Omsynskrevjande - DC (Declining, care demanding) Artar som ikkje tilhøyrer føregåande kategoriar, men som grunna tilbakegang krev spesielle omsyn og tiltak.
Bør overvakast - DM (Declining, monitor species) Artar som har gått tilbake, men som ikkje vert rekna som trua. For desse er det grunn til å halde eit auge med bes- tandssituasjonen.
Ansvarsartar
Ei raudliste inneheld òg ei oversikt over såkalla ansvarsart- ar. Dette gjeld artar som det aktuelle landet har eit spesielt forvaltningsansvar for, fordi store delar av bestanden på gitte tidspunkt oppheld seg i landet. Ansvarsartar treng ikkje vere sjeldne eller truga. Døme på norske ansvarsartar som er vanlege er fjellrype og bergirisk.
VIKTIGE TRUGSMÅL MOT VILTET
Mange plante- og dyreartar er naturleg sjeldne, men mange er i tilbakegang som følgje av men- neskeleg aktivitet. Her er lista opp nokre viktige trugsmål mot biologisk mangfald:
Handel med ville dyr er den tredje største illegale marknaden på verdsbasis og særleg i tropiske strøk kan samling vere eit problem for allereie fåtalige artar. I vårt land er slik ulovleg handel i første rekkje knytt til rovfuglar og då særleg vår største falk; jaktfalken.
Intensiv jakt eller forfølging har ført til at enkelte dyreartar har blitt utrydda eller gått kraftig tilbake.
Døme frå vårt land er fjellrev og dei store rovdyra gaupe, ulv, bjørn og jerv.
Miljøgifter utgjer eit alvorleg trugsmål mot enkelte artar. Rovdyr er spesielt utsette, fordi giftstoffa vert meir konsentrerte for kvart ledd i næringskje- da. Vandrefalken er eit klassisk døme på dette:
Bruk av DDT i landbruket førte til at vandrefalken fekk problem med reproduksjonen (eggskalfor- tynning), og bestanden gjekk kraftig tilbake. Etter at bruken av DDT vart forbode har bestanden tatt seg opp att og er framleis i vekst.
Innføring av framande artar. På mange av Stille- havsøyane står mange bakkerugande fugleartar i ferd med å forsvinne som ei følgje av introduk- sjon av katt og rotter. I vårt land er minken eit døme på introduksjon av ein art som har fått uheldige følgjer (Minken er opprinneleg ein nord- amerikansk art som vart importert til Noreg som pelsdyr). Mange sjøfuglkoloniar på øyar nær fastlandet lid periodevis store tap grunna minken sin predasjon på egg og ungar.
Øydelegging av naturtypar og leveområde. Det hjelper lite å verne artar dersom ein samstun- des ikkje vernar områda artane er avhengige av. Her i landet er problemstillinga først og fremst aktuell i samband med reduksjon i area- let av våtmark og gammalskog og bortfall av enkelte kulturlandskapstypar som følgje av endra driftsformer i landbruket.
Innføring av framande artar og øydelegging av leveområde vert rekna som dei største trugs- måla mot biologisk mangfald.
Tabell 1. Raudlista viltartar og norske ansvarsartar i Radøy.
Status i Noreg Art Førekomst i Radøy Moglege trugsmål lokalt
Direkte truga (E) Åkerrikse Mogleg fåtalig hekkefugl, ikkje
årviss • Omleggingar i landbruket til maskinell drift og tidleg slått
Sårbar (V) Hønsehauk Fåtalig hekkefugl • Mangel på gammalskog, hogst av reir- område
Lomvi Fåtalig vintergjest • Drukning i fiskegarn
Hubro Fåtalig hekkefugl • Kraftlinjer
Sjeldan (R) Songsvane Årviss vintergjest • Kraftlinjer
Lappfiskand Sjeldan vintergjest -
Vannrikse Fåtalig vintergjest • Fylling av grunne vatn, bekkelukking Omsynskrevjande (DC) Smålom Tidlegare fåtalig hekkefugl • Forstyrring på hekkeplass
• Drukning i fiskegarn
Storlom Sjeldan trekkgjest -
Havørn Fåtalig hekkefugl • Forstyrring på hekkeplass
• Faunakriminalitet Gråspett Fåtalig streifgjest vinter -
Bør overvakast (DM) Bergand Sjeldan trekkgjest • Drukning i fiskegarn
Havelle Fåtalig vintergjest • Drukning i fiskegarn
Svartand Fåtalig vintergjest • Drukning i fiskegarn
Sjøorre Fåtalig vintergjest • Drukning i fiskegarn
Trane Sjeldan sommar- og trekkgjest -
Teist Mogleg fåtalig hekkefugl • Drukning i fiskegarn, minkpredasjon
Piggsvin Fåtalig • Påkøyrslar
Dvergflaggermus Fåtalig • Tettare bygningar (mangel på dagleie)
Oter Ynglar fåtalig. Bestanden er
aukande. • Drukning i fiskegarn/ruser
• Påkøyrslar
Ansv. hekkebestand Havørn Fåtalig hekkefugl • Forstyrring på hekkeplass
• Faunakriminalitet
Raudstilk Fåtalig hekkefugl -
Skjerpiplerke Fåtalig hekkefugl -
Svartbak Relativt vanleg hekkefugl - Bergirisk Ganske vanleg hekkefugl -
Ansv. vinterbestand Storskarv Fåtalig vintergjest • Drukning i fiskegarn
Siland Fåtalig hekkefugl • Drukning i fiskegarn
Fjøreplytt Fåtalig vintergjest -
Raudstilken er norsk ansvarsart. Han er ikkje sjeldan eller truga, men fordi store delar av den europeiske hekkebestanden har tilhald i Noreg (ca. 35%), har vi eit særskilt for- valtingsansvar for arten. Foto Tore Wiers.
7. STATUS FOR VILTET I RADØY
AMFIBIAR
Frosk Rana temporaria
Truleg relativt fåtalig over heile kommunen.
Observasjonar på frosk vil ein gjerne ha inn- rapportert.
Padde Bufo bufo
Vanleg art over det meste av kommunen.
Padda er utbreidd over det meste av Radøy og finst truleg i dei fleste vatn og tjørn i kommunen. Frosken (bildet) veit vi mindre om. Arten skal finnast i kommunen men er truleg langt mindre vanleg enn padda. Foto: Tore Wiers.
KRYPDYR
Hoggorm Vipera berus
Vanleg art over det meste av kommunen.
FUGLAR
Blant landlevande virveldyr står fuglane i ei særstilling når det gjeld utbreiing og artsrikdom.
I Radøy er det registrert 132 fugleartar, og av desse er omlag 75 registrerte som hekkefuglar.
Atskillig fleire fugleartar enn dette har nok vore innom kommunen utan å bli lagt merke til. Sa- manlikna med fleire andre kystkommunar er det få registrerte artar i Radøy. Dette heng nok for ein stor del saman med at det gjennom tidene har vore liten aktivitet av feltornitologar her. Av same årsak manglar konkrete observasjonar av ein del vanlege artar, som med stor sannsyn- legheit hekkar i kommunen. Talet på artar med påvist hekking er òg lågt.
Kvalitetssikring av fugleobservasjonar Å artsbestemme fuglar i felt kan ofte vere svært vanskeleg, sjølv for erfarne ornitologar. Enkelte artar er svært like av utsjånad, og faktorar som lysforhold, observasjonsavstand og observa- sjonstid gjer artsbestemminga ofte svært vans- keleg. For å kvalitetssikre fugleobservasjonar
har Norsk Ornitologisk Forening, NOF, difor oppretta ekspertutval som vurderer innrappor- terte observasjonar. Det regionale/fylkesvise organet for kvalitetssikring heiter LRSK (Lokal rapporterings- og sjeldenhetskomite), og det finst ein slik komité i kvart fylke. Enkelte arts- funn må imidlertid godkjennast av ein nasjonal komité NSKF (Norsk Sjeldenhetskomité for fugl). Det er utarbeidd lister over kva artar som krev godkjenning av desse komiteane. Artsfunn vert publiserte i årlege rapportar i lokaltidsskrif- tet for NOF Hordaland, Krompen, av LRSK og i NOF sitt nasjonale tidsskrift Ornis Norvegica, av NSKF. Desse publikasjonane inneheld òg ob- servasjonsdato, observasjonsstad og namn på observatør.
Denne viltrapporten følgjer NOF sin praksis på dette feltet. Blant artar som krev godkjenning er difor berre artar med funn godkjent av LRSK eller NSKF omtala og rekna som offisielle. For desse vert det referert til aktuelle publikasjonar frå sjeldanhetiskomitéane. For enkelte uvanlege eller spesielle observasjonar som ikkje krev godkjenning, er det referert til andre skriftlege kjelder eller til observatør. Talet på observa- sjonsdatoar for den enkelte art er ikkje nødven- digvis komplett, men er meint å vere konkrete døme på når arten er observert.
Meir stoff om LRSK sitt arbeid finn du på NOF-Hordaland sine internettsider. Her er det m.a. lagt ut oppdaterte lister over artar som må godkjennast og rapporteringsskjema for nedlasting: http://cyberbirding.uib.no/nof/lrsk/.
LOMMAR
Smålom Gavia stellata Omsynskrevjande (DC)
Tidlegare fåtalig hekkefugl. Skal tidlegare ha hekka ved fleire av vatna i kommunen, m.a. på holmen i Færevatnet. Denne holmen vart un- dersøkt i 2003, utan at arten vart observert (11 par fiskemåse hekka på holmen). Smålomen har lenge vore i tilbakegang over heile fylket, noko som truleg skuldast næringssvikt i sjøen (smålomen hekkar ved ferskvatn men fiskar oftast i sjøen). Den negative trenden ser no ut til å ha stoppa opp, men bestanden er nok ein del lågare no enn for 20-30 år sidan. Fylkesbes- tanden ligg truleg under 50 par og er sterkast i Nordhordland.
Storlom Gavia arctica Omsynskrevjande (DC)
Fåtalig trekkgjest. Er aldri funnen hekkande i Radøy. Bestanden i Hordaland tel truleg rundt 15 par. Næraste kjende hekkeplass ligg i Lind- ås kommune.
SKARVAR
Storskarv Phalacrocorax carbo Ansv. vinterbestand
Opptrer regelmessig i fjorden i vinterhalvåret.
Arten er ikkje påvist hekkande i Hordaland.
Hekkar frå kysten av Trøndelag og nordover, men overvintrar vanleg langs heile Vestlands- kysten.
Toppskarv Phalacrocorax carbo
Fåtalig men truleg ganske regelmessig gjest utanfor hekketida. Oppheld seg vanlegvis ytst langs kysten heile året. Hekking i Hordaland er kjent frå Bømlo, Austevoll, Øygarden og Fedje.
I Fedje kommune hekkar 5-10 par på Hol- mengrå.
HEGRER
Gråhegre Ardea cinerea
Hekkefugl fleire stadar i Radøy. Det ligg m.a.
ein koloni på Prestholmen i Nesvatnet ved Manger. Gråhegra kan påtreffast heile året, men det skjer truleg ei viss utveksling av individ frå andre område gjennom vinteren.
Gråhegre. Foto: Tore Wiers.
ANDEFUGLAR
Knoppsvane Cygnus olor
To individ vart observert i Bøvågen mai/juni 1980 (Kålås 1981).
Songsvane Cygnus cygnus Sjeldan (R)
Regulær gjest, men oftast ganske fåtalig i grun- ne, isfrie vatn i vinterhalvåret.
Grågås Anser anser
Mange trekk over kommunen vert observerast årleg. Hekkar elles fåtalig på nokre av holmane i kommunen. Hekkebestanden av grågås har lenge vore i vekst i fylket, også i Radøy. Den beitar mykje på innmark nord i Radøy.
Kanadagås Branta canadensis
Kanadagåsa vart innført til Noreg og sett ut med tanke på jakt. Arten har no etablert seg som hekkefugl fleire stader i landet. Så langt føreligg det ikkje hekkefunn frå Radøy, men arten er observert fleire gonger.
Gravand Tadorna tadorna
Sjeldan gjest under trekket. To individ letta frå Bøøy 30/6-1977 og to individ vart seinare sett over Villangervågen same dag (Håland 1977).
Mandarinand Aix galericulata
To hannar observert ved Sletta 19/6-2003 (JDJ). Opphaveleg asiatisk art. Observasjonar i Noreg reknast anten som rømte parkfuglar eller som fuglar frå ein forvilla bestand i Storbritan- nia.
Brunnakke Anas penelope
Arten hekkar fåtalig i Hordaland og vert òg ob- servert fåtalig vinterstid. Mogleg hekking i Kje- settjørna, men dette er ikkje konstatert,
Krikkand Anas crecca
Hekkar truleg fåtalig ved fleire vatn i kommu- nen.
Stokkand Anas platyrhynchos
Hekkar ved fleire vatn i kommunen. Opptrer også vanleg både i ferskvatn og på sjøen utan- for hekkesesongen.
Taffeland Aythya ferina
Svært sjeldan gjest. Det føreligg to observasjo- nar: Seks individ i Tresvatn 11/11-1978 (Håland 1979) og to individ i Hallandsvatnet 22/4-1979 (Lien 1980).
Toppand Aythya fuligula
Overvintrar årlig både i sjøen og i fleire vatn i kommunen. Flokkar med nokre få til ein titals individ er vanleg.
Bergand Aythya marila Bør overvakast (DM)
Eit hofarga individ vart observert i Bøvågen 23/3-1989 (Anon. 1990).
Ærfugl Somateria mollissima
Ganske vanleg hekkefugl i skjergarden rundt Radøy. Ofte sett i store flokkar i vinterhalvåret.
Havelle Clangula hyemalis Bør overvakast (DM)
Fåtalig vintergjest. Sjåast av og til enkeltvis eller i små flokkar på sjøen.
Svartand Melanitta nigra Bør overvakast (DM)
Fåtalig vintergjest i skjergarden.
Sjøorre Melanitta fusca Bør overvakast (DM)
Fåtalig vintergjest i skjergarden.
Kvinand Bucephala clangula
Relativt vanleg i vinterhalvåret. Kan sjåast både på sjøen og i ferskvatn.
Lappfiskand Mergus albellus Sjeldan (R)
Svært sjeldan vintergjest som berre er obser- vert ein gong: Ein hann ved Bø 25/3-2001 (Fal- kenberg 2002).
Siland Mergus serrator Ansvarsart vinterbestand
Relativt vanleg hekkefugl i skjergarden, hekkar truleg òg i nokre av dei større vatna i Kommu- nen, m.a. Hallandsvatnet.
ROVFUGLAR
Havørn Haliaeetus albicilla Omsynskrevjande (DC) Ansvarsart hekkebestand
Fåtalig hekkefugl i Radøy. Eit par er påvist hek- kande. Havørna som ein no ofte ser i Radøy er ein kyst- og fjordfugl som er mest talrik i øyrike område og ytre fjordstrok. Hekkar helst i kuper- te kystskogsområde og fjordlier, helst i gammal furuskog eller blandingsskog. I skoglause om- råde langs kysten kan reiret plasserast direkte på bakken eller i ein bergvegg. Trugsmål mot havørna er forstyrringar på hekkeplassen, miljø- gifter og hogst av gammal furuskog. Bestanden har sidan fredinga i 1968 vore i vekst. I Horda- land var bestanden pr. 2000 anslått til 50-70 par (Folkestad & Sleire 2000) og i dag tel bestan- den truleg minst 70 par (M. Sleire pers. medd.).
Myrhauk Circus cyaneus
Eit individ vart observert ved Haukåstjørna 11/9-1996 (Falkenberg 2001).
Hønsehauk Accipiter gentilis Sårbar (V)
Fåtalig hekkefugl. To hekkelokalitetar er kjent og det hekkar neppe meir enn 2-3 par i kom- munen. Hønsehauken er tradisjonelt ein typisk gammalskogsart som hekkar i storvaksen furu- skog. Negativ bestandsutvikling på landsbasis.
Sporvehauk Accipiter nisus
Sannsynleg fåtalig hekkefugl. Hekkar helst i relativt tett skog, gjerne plantefelt av gran i hogstklasse III-IV. Vert regelmessig observert nær busetnad vinterstid.
Musvåk Buteo buteo
Eit over hundre år gammalt funn er dokumen- tert ved Zoologisk Museum, Bergen (ZMB): Ei ho frå Sæbø 29/9-1896.
Fjellvåk Buteo lagopus
Sporadisk trekkgjest. M.a. observert under vilt- kartlegginga våren 2003.
Tårnfalk Falco tinnunculus
Mogleg fåtalig hekkefugl. I Noreg er arten først og fremst knytt til bjørkebeltet og opne område i fjellet, men kan hekke langt ut mot kysten.
Dvergfalk Falco columbarius
Det finst få observasjonar av denne arten, men det kan likevel ikkje utelukkast at arten hekkar innan kommunen. Arten er, som tårnfalken, knytt til bjørkebeltet og opne område i fjellet, men kan hekke nokså kystnært. Eit individ vart observert ved Villangervågen 30/6-1977 (Hå- land 1977).
HØNSEFUGLAR Orrfugl Tetrao tetrix
Relativt fåtalig hekkefugl i lyngheiområda. Var tidlegare meir utbreidd men bestanden har gått tilbake, truleg først og fremst grunna naturleg attgroing av lyngheiområde.
Orrfuglen har vorte sjeldnare på Radøy, som i mange andre kystkommunar i Hordaland. Hovudårsaka ligg truleg i att- groinga av lyngheiane, som har vore det viktigaste leveom- rådet til orrfuglen i ytre strok. Foto: Tore Wiers.
Rapphøne Perdix perdix
Vart utsett som jaktobjekt i 1959, men forsvann etter kort tid. Utsetting av framande artar er i utgangspunktet forbode, og krev særskilt løyve frå Direktoratet for naturforvalting.
Vaktel Coturnix coturnix
Eit individ vart høyrt på Helland natt til 25/6- 2002 (LRSK-arkiv).
TRANEFUGLAR Myrrikse Porzana porzana
Eit individ vart høyrt ved Nordanger natt til 25/6- 2002 (Falkenberg 2003).
Åkerrikse Crex crex Direkte truga (E)
Var tidlegare regelmessig hekkefugl i slåtte- enger. Etter mekaniseringa av landbruket har arten forsvunne som hekkefugl dei fleste stader og hekkar no berre sporadisk i Noreg. Somma- ren 2002 vart det registrert minst fem spelande åkerrikser i Radøy (Falkenberg 2003). Dette er den største registrerte førekomsten i ein og same kommune i Hordaland i ”nyare tid”. Som- maren 2004 vart det registrert minst tre spelan- de åkerrikse i kommunen.
Sivhøne Gallinula chloropus
1 individ observert i Storavatnet, Toska, 12- 15/4-2001 (Falkenberg 2002).
Trane Grus grus Bør overvakast (DM)
Sjeldan trekkgjest. To individ vart sett på ei myr nord i kommunen, fleire år på rad, på slutten av 1990-talet. Desse vart også sett sommarstid, men det føreligg ikkje hekkefunn.
VADEFUGLAR
Tjeld Haematopus ostralgeus
Hekkar nokså vanleg i strandsona og på holmar rundt heile kommunen.
Tjelden er ein vanleg art på Radøy, han er i alle fall ein av dei som gjer mest av seg. Arten er knytt til strandsona, men søkjer ofte næring også på dyrka mark. Foto: Tore Wiers.
Sandlo Charadrius hiaticula
Trekkgjest. Eit individ observert ved Våge- nespollen 22/4-1979.
Heilo Pluvialis apricaria
Flokkar og enkeltindivid sjåast nokså regelmes- sig i trekktidene.
Vipe Vanellus vanellus
Fåtalig hekkefugl på myrområde og innmark.
Bestanden har gått relativt kraftig tilbake som ein følgje av omleggingar i jordbruket.
Fjøreplytt Calidris maritima Ansv. vinterbestand
Årviss trekk- og vintergjest i skjergarden.
Kvartbekkasin Lymnocryptes minimus
Fåtalig trekk- og vintergjest. Opptrer enkeltvis i våtmarksområde og langs elvar og bekkar. Eit individ observert ved Haugland 1/1-1996 (Mjøs
& Frantzen 1997).
Enkeltbekkasin Gallinago gallinago
Ganske vanleg hekkefugl knytt til våtmark og fuktig kulturmark.
Dobbeltbekkasin Gallinago media
Sjeldan trekkgjest. Eit individ observert ved Storheim 1/5-1977 (LRSK-arkiv).
Rugde Scolopax rusticola
Relativt fåtalig hekkefugl som helst er knytt til fuktig lauvskog på moldjord. Ein del individ (tru- leg dei fleste) trekkjer sørover til kontinentet vinterstid, men ein del individ kan overvintre i kyststroka i milde vintrar. Under trekket sørover om hausten er det vanlegvis mange rugder innom Radøy.
Småspove Numenius phaeopus
Sjeldan trekkgjest. 4 individ sett ved Marøy 26/4-1987 (Osaland 1988).
Storspove Numenius arquata
Fåtalig hekkefugl knytt til opne område som lyngheiar, myrar, beitemark, og dyrka mark.
Bestandsutviklinga på landsbasis, og truleg også på Radøy, er negativ, truleg som ein føl- gje av endra arealbruk. Storspoven er eit van- leg syn enno i kommunen.
Sotsnipe Tringa erythropus
Sjeldan trekkgjest. 1 individ vart sett ved Bøøy 4/8-1980 (Osaland 1981).
Raudstilk Tringa totanus Ansvarsart hekkebestand
Fåtalig hekkefugl i tilknytning til våtmark strand- sona.
Gluttsnipe Tringa nebularia
Fåtalig trekkgjest. Fire individ ved Vågenes 16/8-1987 (Osaland 1988).
Strandsnipe Actitis hypoleucos
Ganske fåtalig hekkefugl ved vatn og vassdrag.
Hekkar òg enkelte stader langs sjøen.
