Sluttrapport for hovudprosjektet, mars 2005 - april 2008
Rapport nr 4
ISBN 978-82-91031-99-6
Prosjekt Opne landskap
Fylkesmannen i Sogn og Fjordane har oppgåver innan landbruk og bygdeutvikling, miljøvern, sosialsektoren, sivil beredskap og overfor kommunane. Vi er om lag 110 tilsette, og er
organisert slik:
HER FINN DU OSS:
Statens hus, Njøsavegen 2, Leikanger Telefon 57 65 50 00 – Telefaks 57 65 50 55 Postadresse: Njøsavegen 2, 6863 Leikanger
Landbruksavdelinga:
Hafstadgården, Fjellvegen 11, Førde
Telefon: 57 72 32 00 – Telefaks 57 82 12 05 Postadresse: Postboks 14, 6801 Førde
E-post: [email protected] Internett: http://www.fylkesmann.no/sfj/
http://sognogfjordane.miljostatus.no
Framsidefoto: L. A. Nordheim Kusslid og H. P. Eidseflot
Foto: L. A. Nordheim Kusslid, J. Havsgård, L. Rosef / B. Bele © Bioforsk, K. Mork,
Fylkesmannen er Regjeringa og staten sin fremste representant i fylket, og har ansvar for at Stortinget og Regjeringa sine vedtak, mål og retningsliner vert følgde opp. Fylkesmannen skal fremje fylket sine interesser, ta initiativ både lokalt og overfor sentrale styringsorgan.
A. Sandnes, NorThun as, B. H. Haugsvær, J. Hundseth og H. P. Eidseflot
Fylkesmannen i Sogn og Fjordane Fylkesmannen i Sogn og Fjordane Rapport nr. 4 Forfattar
Prosjektleiar Liv Astrid Nordheim Kusslid
Dato April 2008 Prosjektansvarlege
Christian Rekkedal og Hans Fr. Lauvstad
Sidetal 42 Tittel
Prosjekt Opne landskap
Sluttrapport for hovudprosjektet, mars 2005 – april 2008
ISBN 978-82-91031-99-6 ISSN 0807-352X
Geografisk område Sogn og Fjordane
Fagområde
Kulturlandskap og attgroing Finansiering
Fylkesmannen i Sogn og Fjordane og Landbruks- og Matdepartementet
Samandrag
Fylkesmannen i Sogn og Fjordane gjennomførte i 2004 det eittårige forprosjektet
Kulturlandskap og attgroing. Føremålet var å kartleggja og samordna dagens virkemiddel mot attgroing, og å utarbeida og koma med framlegg om nye virkemiddel mot attgroing. Virkemiddel som det her var snakk om var mellom anna tilskotsordningar i landbruket, samarbeidsmodellar mellom vegvesen, reiseliv og landbruk, haldningsskapande arbeid og konkrete tiltak mot attgroing.
Arbeidet frå forprosjektet vart utvida og vidareført gjennom dette treårige hovudprosjektet Opne landskap (2005 - 2008). I Opne landskap har me hatt fylgjande tre hovudinnfallsvinklar med hovudtyngd på dei to første: utsiktsrydding langs veg, ope landskap gjennom aktiv
landbruksdrift og opne stiar og ferdselsvegar. Metodeutprøving på landskapspleie, produsentrådgjeving og kunnskapsformidling om skjøtsel av kulturlandskapet gjennom føredrag, nettartiklar og kurs har vore sentrale oppgåver i prosjektet si satsing.
Resultata frå Opne landskap er veldig positive, og prosjektet har fått svært mykje positiv merksemd både gjennom media, frå vegvesen, andre offentlege etatar, landbruks- og
reiselivsnæringa, private, bygdelag og ulike organisasjonar. Denne sluttrapporten inneheld ei oppsummering av arbeidet frå Prosjekt Opne landskap. Opne landskap har elles på bakgrunn av erfaringane frå prosjektet laga nokre rettleiingshefte om skjøtsel av kulturlandskapet. Hefta er vist til i denne rapporten, og dei ligg elektronisk på heimesida til Fylkesmannen i Sogn og Fjordane.
Emneord
1. Kulturlandskap 2. Attgroing
3. Utsiktsrydding langs veg 4. Beitebruk
5. Skjøtselstiltak 6. Landskapspleie
Ansvarleg
Fylkesmannen i Sogn og Fjordane
Føreord
Fylkesmannen i Sogn og Fjordane gjennomførte i 2004 det eittårige forprosjektet
Kulturlandskap og attgroing. Føremålet var å kartleggja og samordna dagens virkemiddel mot attgroing, og å utarbeida og koma med framlegg om nye virkemiddel mot attgroing.
Virkemiddel som det her var snakk om var mellom anna tilskotsordningar i landbruket, samarbeidsmodellar mellom vegvesen, reiseliv og landbruk, haldningsskapande arbeid og konkrete tiltak mot attgroing. Det vart skrive ein eigen sluttrapport for forprosjektet (sjå litteraturlista i kap. 5.1).
Arbeidet frå forprosjektet vart utvida og vidareført gjennom dette treårige hovudprosjektet Opne landskap (2005 - 2008). I Opne landskap har me hatt fylgjande tre hovudinnfallsvinklar med hovudtyngd på dei to første: utsiktsrydding langs veg, ope landskap gjennom aktiv landbruksdrift og opne stiar og ferdselsvegar. Metodeutprøving på landskapspleie, produsentrådgjeving og kunnskapsformidling om skjøtsel av kulturlandskapet gjennom føredrag, nettartiklar og kurs har vore sentrale oppgåver i prosjektet si satsing.
Resultata frå Opne landskap er veldig positive, og prosjektet har fått svært mykje positiv merksemd både gjennom media, frå vegvesen, andre offentlege etatar, landbruks- og
reiselivsnæringa, private, bygdelag og ulike organisasjonar. Denne sluttrapporten inneheld ei oppsummering av arbeidet frå Prosjekt Opne landskap, samt eit kapittel med rettleiing for utføring av skjøtselstiltak i kulturlandskapet. Opne landskap har elles laga nokre
rettleiingshefte for skjøtsel av kulturlandskapet. Hefta er vist til i denne rapporten, og dei ligg elektronisk på heimesida til Fylkesmannen i Sogn og Fjordane.
Me førebur no eit oppfølgingsprosjekt; Prosjekt Opnare landskap, der eit av måla er å sikra oppfølging av dei rydda vegstrekningane og få utsiktsryddinga inn i eit fast og varig
forvaltningssystem. Dersom arbeidet ikkje vert følgt opp, vil utsiktsryddinga bli eit kortvarig prøveprosjekt som bokstaveleg tala gror att. Me ynskjer såleis å få til ei samarbeidssatsting vidare mellom samferdsle og landbruk kring dette, samt å arbeida vidare med sentrale tema frå Opne landskap innan beitebruk: styrt beiting med geit og kje og nye og fleire
samarbeidsløysingar innan beitebruk og gjerdehald. Me ynskjer også å arbeida vidare med koplinga utsiktsrydding langs veg og styrt beiting: det at beitedyr kan opna nye eller skjøtta tidlegare rydda strekningar langs veg.
Liv Astrid Nordheim Kusslid har vore prosjektleiar for Opne landskap, og Christian Rekkedal og Hans Fr. Lauvstad har vore prosjektansvarlege. Me ynskjer her å retta ei varm takk til alle samarbeidspartnarane til prosjektet, til alle som har engasjert seg i, eller på andre måtar har bidrege til prosjektarbeidet! Ei særskild takk til dei som har sete i ressursgruppa for Prosjekt Opne landskap og til samarbeidspartnararane våre i Statens vegvesen: Håkon Walaker, Ellen Njøs Slinde, Ellen Kirkeeide, Nils Einar Kjøsnes, Tom Farsund, Per Ove Fossheim og Rune Skår! Me ynskjer vidare å retta ei særskild takk til Statens vegvesen Region vest, Sogn og Fjordane fylkeskommune og Landbruks- og matdepartementet for økonomisk støtte til Prosjekt Opne landskap!
Førde, 21.04.08
Innhaldsliste
Føreord ... 1
Innhaldsliste ... 3
1. Innleiing ... 5
1.1. Bakgrunn ... 6
1.2. Mål ... 7
1.3. Prosjektorganisering ... 7
2. Arbeidsoppgåver i prosjektet ... 8
2.1. Kunnskapsformidling, synfaringar og delprosjekt ... 8
2.2. Tiltak langs riks- og fylkesvegar; utsiktsrydding langs veg ... 9
2.2.1. Organisering ... 10
2.2.2. Utført utsiktsrydding ... 11
2.2.3. Utøvarar ... 12
2.2.4. Prioriteringar ... 12
2.2.5. Praktisk utføring ... 13
2.2.6. Finansiering ... 14
2.2.7. Kostnad ... 14
2.2.8. Oppsummering ... 15
2.2.9. Bilde før og etter utsiktsryddinga ... 16
2.3. Tiltak for jordbrukslandskapet ... 17
2.3.1. Regionalt miljøprogram og Organisert beitebruk ... 17
2.3.2. Landskapspleie med geit og kje ... 18
2.3.3. Beiteprosjekt ... 18
2.3.4. Skjøtselskurs ... 26
2.3.5. Kystlandskapet ... 26
2.3.6. Demonstrasjonsfelt for skjøtselstiltak ... 27
2.3.7. Samarbeid kring beitebruk og gjerdehald ... 27
2.3.8. Internettliste over vedprodusentar ... 27
2.3.9. Handlingsskapande arbeid ... 27
2.3.10. Kulturlandskapsfond ... 28
2.3.11. Skjøtselsbrosjyre ... 28
2.4. Tiltak langs stiar og ferdselsvegar ... 28
2.4.1. Rettleiingshefte for vegetasjonsrydding langs sti ... 28
2.4.2. Utlån av ryddereiskap ... 29
3. Arbeidet vidare; Prosjekt Opnare landskap ... 29
3.1. Utsiktsrydding langs riks- og fylkesvegar ... 30
3.2. Utvikling av landskapspleie med geit og kje som næring ... 30
3.3. Utvikling av nye samarbeidsløysingar kring beitebruk og gjerdehald ... 30
3.4. Utarbeiding av forslag på nye/endra produksjonstilskot ... 31
3.5. Styrking av beitebruken ... 31
3.6. Informasjonsarbeid ... 32
4. Rettleiing for skjøtselstiltak i kulturlandskapet ... 32
4.1. Skjøtselsbeiting og manuell rydding ... 32
4.1.1. Tynning og stammekvisting ... 34
4.1.2. Stubbebehandling ... 34
4.1.3. Ringborking ... 35
4.1.4. Sviing ... 36
4.1.5. Tiltak mot ugras ... 36
4.2.1. Tynning av kvalitetsskog ... 39
4.2.2. Stammekvisting av kvalitetsskog ... 39
5. Litteratur og internettadresser om kulturlandskap og kulturlandskapsskjøtsel ... 40
5.1. Litteratur ... 40
5.2. Internettadresser ... 42
1. Innleiing
”Gror kulturlandskapet igjen vil det få store følger både for landbruket og reiselivet.
Kulturlandskapet er en av våre viktigste eksportartikler. Det er naturen vår, de åpne
dalførene, turistene stort sett kommer for å se, og det er det åpne landskapet som gir mange av oss opplevelser og rekreasjon. Skal vi lykkes i å bevare disse verdifulle områdene, må arbeidet med kulturlandskap prioriteres høyere. Det handler om å lage en politikk for fremtidig næringsutvikling, turisme, matproduksjon, rekreasjon og opplevelser.”
Landbruksminister Lars Sponheim, 2004
Vestlandet har eit landskap som er verdskjent og som turistar frå alle verdsdelar set pris på, men dette landskapet er i sterk attgroing. Viss me ikkje jobbar målretta mot attgroinga og legg til rette for eit aktivt og levande landbruk, ser me snart ikkje fjorden, fjella og breane for berre tre. Det amerikanske tidskriftet National Geographic kåra i 2004 Fjord-Noreg til det fremste reisemålet i verda. Dersom Vestlandet også i framtida skal lokka turistar til regionen, er det heilt avgjerande med ein aktiv og samordna virkemiddelbruk som også i framtida sikrar eit ope og variert kulturlandskap her i vest. Eit velhalde kulturlandskap på Vestlandet vil vera viktig for både fastbuande og for å få turistar inn til landet, og det vil såleis kunna koma heile Noreg som nasjon til gode.
For å kunna hindra attgroing og halda kulturlandskapet ope og velstelt, er det heilt avgjerande med eit aktivt og oppegåande landbruk, og då særskilt landbruks-
produksjon basert på beitedyr. Det er landbruket som er grunneigarane av dei store areala i landskapet rundt oss, og beitedyra er dei viktigaste landskapspleiarane våre.
Gjennom husdyrhald vert innmarka beita og slått, kulturbeita og utmarka vert beita. Beitedyra held vegetasjonen og stiane i fjellet opne, og beitedyra er såleis også viktige med tanke på friluftslivsinteresser og vår mogelegheit til å nytta utmarka og fjellet som turterreng. Mange raudlista plante-, insekt- og fugleartar er heilt avhengige av at landskapet vert slått og beita for at dei skal kunna eksistera.
Fosnes i Stryn.
Foto: K. Mork
Utvik, ei aktiv jordbruksbygd.
Foto: L. A. Nordheim Kusslid
1.1. Bakgrunn
Fylkesmannen i Sogn og Fjordane gjennomførte i 2004 det eittårige forprosjektet
Kulturlandskap og attgroing. Føremålet var å kartleggja og samordna dagens virkemiddel mot attgroing, og å utarbeida og koma med framlegg om nye virkemiddel mot attgroing.
Virkemiddel som det her var snakk om var mellom anna tilskotsordningar i landbruket, samarbeidsmodellar mellom vegvesen, reiseliv og landbruk, haldningsskapande arbeid og konkrete tiltak mot attgroing.
Arbeidet frå forprosjektet vart utvida og vidareført gjennom dette treårige hovudprosjektet Opne landskap (2005 – 2008). I Opne landskap har me som i forprosjektet valt å arbeida med tiltak mot attgroing av kulturlandskapet på tre nivå, og då med hovudfokus på dei to første:
• Vegstrekningar:
Opne vegstrekningar gjev auka oppleving av naturen og er ein trivselsfaktor for dei som bur og ferdast i fylket vårt. Opne vegstrekningar er og svært viktig med tanke på reiselivet; kulturlandskapet er eit produkt som me sel til turistane.
• Landbrukets produksjonslandskap: For å kunna halda kulturlandskapet ope og hindra attgroing er det heilt avgjerande med eit aktivt, oppegåande og levande landbruk, og då særskilt produksjon basert på beitedyr.
• Stiar og ferdselsvegar: Opne stiar og ferdselsvegar er viktig med tanke på at me skal få bruka og oppleva naturen vår. Dette omhandlar både fysisk og psykisk helse.
Opne vegstrekningar er ein trivselsfaktor både for fastbuande og reisande. Bildet til venstre er frå Våtedalen i Jølster. Arealet på den sida av elva som vegen går vert i dag beita heilt inn til vegen av både geit, sau og storfe. Dette gjer at arealet er ope og stelt, og utsikta til landskapet er god. Til samanlikning er det ikkje beitedyr på den andre sida av elva, og arealet der er attgrodd av krattskog. Bildet illustrerer såleis noko av verdien av landbruket og beitedyra med tanke på å oppretthalda ope landskap.
Foto: L. A. Nordheim Kusslid
Paulen i Jølster. Bruket på bildet dreiv mjølkeproduksjon med geit til og med midten av 70-talet. På den tida fantes det ikkje skog i dette området, berre einskilde tre. Bildet er teke i 2004, om lag 30 år etter geitebeitinga opphøyrde, og bildet syner kor enormt bjørkeskogen har kome berre i løpet av desse tre tiåra utan beiting og slått.
Foto: L. A. Nordheim Kusslid
1.2. Mål
Hovudmål og strategiar for prosjektet:
Opne landskap gjennom aktiv landbruksdrift og velstelte, godt synlege landskap frå prioriterte vegar og stiar gjennom målretta skjøtsel.
1. Utvikla metodar og samarbeid mellom ulike aktørar med sikte på utsiktsrydding langs riks- og fylkesvegar
2. Utvikla samarbeid mellom ulike aktørar med sikte på vegetasjonsrydding av mykje brukte stiar og ferdselsvegar
3. Utvikla metodar og samarbeid innan landbruksnæringa og mellom landbruket og andre aktørar for å halde kulturlandskapet ope gjennom aktiv landbruksdrift 4. Utvikla og føreslå nye økonomiske ordningar som skal fremja opne landskap
1.3. Prosjektorganisering
Prosjektet har vore eigd og drive av Fylkesmannen i Sogn og Fjordane. Liv Astrid Nordheim Kusslid har vore prosjektleiar, og Christian Rekkedal og Hans Fr. Lauvstad har vore
prosjektansvarlege. Prosjektet har hatt ei ressursgruppe som fylgjer:
- Håkon Walaker , Statens vegvesen Region vest - Ellen Njøs Slinde, Nasjonal turistveg Gaularfjellet - Tom Farsund, Reisemål Sunnfjord
- Ellen Kirkeeide, Stryn kommune
- Nils Einar Kjøsnes, gardbrukar og turistvert
Ressursgruppa har vore rådgjevande overfor prosjektleiar og prosjektansvarlege, og ressursgruppa har hatt eitt til to møte i året. Prosjektleiaren har elles samarbeidd med medlemmane i ressursgruppa på ulike delprosjekt etter behov.
Utsikt frå Bjørsetstølen mot Sanddalen i Jølster.
Biletet illustrer godt kontrasten mellom det opne jordbruksarealet og dei tilstøytande areala.
(Foto: A. Sandnes)
2. Arbeidsoppgåver i prosjektet
2.1. Kunnskapsformidling, synfaringar og delprosjekt
Informasjon og kunnskapsformidling om rett og god skjøtsel av kulturlandskapet har heile vegen vore sentrale arbeidsoppgåver i prosjektet, og interessa kring temaet og prosjektet har vore svært stor.
Foredrag
Prosjektleiaren har til saman helde 47 foredrag i løpet av prosjektperioden (63 foredrag inkludert forprosjektet). Foredraga har stort sett vore halde på ulike kurs, konferansar, bygde- og lagsmøte, men prosjektleiaren har til dømes også helde gjesteforelesingar ved Høgskulen i Sogn og Fjordane og ved Mo og Jølster vidaregåande skule, helde innlegg for Sogn og Fjordane reiselivsråd, for stortingsbenken for Sogn og Fjordane og for representantar frå Statens landbruksforvaltning. Interessa kring attgroingsproblematikken har vore stor, og temaet engasjerer. Førespurnadane har vore mange, og prosjektleiaren har såleis også måtta takka nei til ein god del førespurnader om å halda foredrag både i og utanfor fylket.
Synfaringar
Prosjektleiaren har til saman vore på 96 synfaringar i fylket i løpet av prosjektperioden (113 synfaringar inkludert forprosjektet). Ein stor del av synfaringane har vore i samband med produsentrådgjeving og beiteprosjekt der Opne landskap har vore involvert. Mesteparten av synfaringane har likevel vore i samband med utviklingsarbeidet kring utsiktsrydding langs veg som Opne landskap har drive (utsiktsrydding i til saman 16 kommunar, for nærare informasjon om utsiktsrydding sjå kap. 2.2).
Media
Interessa kring prosjektet og satsinga har heile vegen vore stor, og prosjektet har vore framme i media til saman 98 gonger i løpet av prosjektperioden (118 gonger inkludert forprosjektet).
Media som det her er snakk om inkluderer artiklar og reportasjar i aviser (lokalt, regionalt og nasjonalt), radioreportasjar (regionalt og nasjonalt), fjernsynsreportasjar (regionalt og
nasjonalt), reportasjar i magasin og fagtidsskrifter, samt diverse nettartiklar på Fylkesmannen og andre sine nettstader.
Delprosjekt
Aktiviteten i prosjektet må seiast å ha vore god, og prosjektet har starta opp eller medvirka til 33 feltprosjekt i fylket (sjå omtale av dei ulike feltprosjekta seinare i rapporten). Feltprosjekta har i hovudsak fordelt seg på to av tre hovudarbeidsområde i prosjektet; utsiktsrydding langs veg og tiltak for jordbrukslandskapet. 16 av feltprosjekta er utsiktsrydding langs veg, og utsiktsrydding langs veg i ein kommune tel her som eitt feltprosjekt sjølv om det vert rydda fleire stader i ein kommune. Til saman så har såleis prosjektet starta opp eller medvirka til om lag 100 feltprosjekt i fylket.
Produsentrådgjeving
Kontakten med bøndene og landbruksnæringa har sjølvsagt vore sentral og svært viktig i prosjektarbeidet. Prosjektleiaren har såleis gjennom heile prosjektet utført produsent- rådgjeving, og då først og fremst i saker innan beitebruk, gjerdehald og manuell skjøtsel av kulturlandskapet.
Kurs, konferansar og studieturar
Prosjektleiaren har delteke på tre nasjonale konferansar om kulturlandskap og
attgroingsproblematikk (fem konferansar inkludert forprosjektet). Prosjektleiaren har vidare delteke på eitt kurs om restaurering og skjøtsel av kulturmark arrangert av Bioforsk,
Kvithamar (fem kurs inkludert forprosjektet). Prosjektleiaren har også delteke på ein studietur til Skotland om beitebruk og kulturlandskapsskjøtsel. Elles har Opne landskap sjølv arrangert eit kurs i kulturlandskapsskjøtsel der målgruppa var bønder (sjå kap. 2.3.4).
2.2. Tiltak langs riks- og fylkesvegar; utsiktsrydding langs veg Opne vegstrekningar gjev auka oppleving av naturen, auka trafikksikkerheit og er ein trivselsfaktor for fastbuande og reisande. Opne vegstrekningar er og svært viktig med tanke på reiselivet; kulturlandskapet er eit produkt som me sel til turistane.
Næringsutvikling for landbruket var Opne landskap sitt utgangspunkt for å starta opp med utviklingsarbeid kring utsiktsrydding langs veg. Målet var vidare gjennom utprøving å finna fram til rimelege, effektive og gode måtar for utsiktsrydding som gjev eit fint visuelt resultat.
Med utsiktsrydding meiner me rydding av uønska vegetasjon langs veg for å få auka utsikt frå vegen mot landskapet.
Opne landskap har hatt eit svært godt og tett samarbeid med Statens vegvesen Region vest som har vore ein hovudsamarbeidspart i prosjektet kring utsiktsrydding langs veg. Resultata frå utsiktsryddinga i Opne landskap er svært positive, og gjennom Opne landskap har me fått utvikla ein metodikk for utsiktsrydding langs veg både med tanke på utføring, organisering og betalingsrutinar. Nærare informasjon, malar, tal og detaljar kring erfaringane frå
utsiktsryddinga er ikkje teke med i denne rapporten, men er presenterte i Rettleiingshefte for utsiktsrydding langs veg som blei utarbeidd av Opne landskap i 2008 (sjå litteraturlista i kap.
5.1).
Bildet er frå Hornindal og syner effekten av før og etter utsiktsrydding langs veg.
Foto: L. A. Nordheim Kusslid
2.2.1. Organisering
Prosjektleiaren har administrert og drive utviklingsarbeidet kring utsiktsrydding langs veg i Opne landskap. Viktige arbeidsoppgåver for prosjektleiaren i dette har vore utvikling av retningslinjer, metodar og malar for utsiktsrydding langs veg, samt kontakt med og oppfølging av prosjektkommunane og utøvarane.
Saman med vegvesenet sende prosjektleiaren i 2005 ut brev til alle kommunane i fylket med oppmoding om å prioritera vegstrekningar langs riks- og fylkesvegar i eigen kommune med tanke på utsiktsrydding. I samband med oppmodinga fekk kommunane ei rettleiing i korleis dei skulle velja ut strekningar. Responsen var enorm, og heile 21 av 26 kommunar leverte inn oversikt over prioriterte vegstrekningar. Prosjektleiaren var så på synfaring i 19 av desse kommunane for å vurdera om dei innmelde strekningane var egna for utsiktsrydding. Deretter plukka prosjektleiaren i samråd med Statens vegvesen ut kva strekningar og kommunar som skulle få tilbod om å delta i prosjektet.
Kvar av prosjektkommunane oppnemnde ein kontaktperson for utsiktsryddinga i sin
kommune. Etter rettleiing og malar frå prosjektleiaren organiserte kommunane arbeidet og var oppdragsgjevarar for ryddinga i sin kommune. Vidare var det kommunane som var ansvarlege for å laga avtalar med grunneigarane og utøvarane. Til dette hadde prosjektleiaren i samarbeid med ein kommune laga malar og rettleiingar til hjelp for kommunane. Prosjektleiaren la vidare føringar for utsiktsryddinga, og prosjektleiaren fylgde heile vegen utsiktsryddinga i den einskilde kommune tett. Kommunekontakten var likevel næraste kontaktperson i høve til utøvarane.
Fylkesmannen, Statens vegvesen og fylkeskommunen ytte eit samla tilskot til kvar prosjektkommune. I tillegg til tildelt tilskot bidrog kommunane sjølve med ein sum
tilsvarande minst 10% av løyvt tilskot. Kommunane skreiv deretter avtalar med utøvarane og betalte utøvarane for utført oppdrag. Her blei kompensasjonsordninga for kommunane nytta.
Kommunane avtalte timesats med kvar utøvar, samstundes som kommunane sette ein øvre grensesum som den einskilde utøvaren kunne rydda for. Slik kunne me finna ut kva utsiktsryddinga faktisk kosta, samstundes som utøvarane var sikra avtalt timesbetaling for arbeidet dei utførte, og kommunen hadde styring med at budsjettet ikkje sprakk. Dersom pengane blei brukte opp før all planlagd rydding var gjort, blei arbeidet avslutta og såleis dei rydda strekningane noko kortare. Dersom me derimot hadde operert med anbodspris pr strekning, hadde me forutbestemt kva utsiktsryddinga skulle kosta, og me hadde såleis ikkje fått ei reel utprøving kring kostnad som her var eitt av måla. Dersom utsiktsrydding vert ei varig satsing, vil derimot anbodspris på oppdraga vera vegen å gå. Det vil også vera lettare å setja ein anbodspris på utsiktsrydding no når me har erfart kva utsiktsrydding faktisk kostar (sjå kap. 2.2.7).
Etter utsiktsrydding i Naustdal.
Foto: L. A. Nordheim Kusslid
2.2.2. Utført utsiktsrydding
21 av 26 kommunar søkte om å få utført utsiktsrydding i regi av Opne landskap. 16 kommunar fekk tilbod om å delta i prosjektet, og det blei gjennomført utsiktsrydding i 14 kommunar + ei einskild strekning i to kommunar. Totalt blei det såleis utført utsiktsrydding i 16 kommunar gjennom Opne landskap, langs til saman 63 strekningar, eller langs omlag 22 000 meter veg.
Utsiktsrydding i regi av Opne landskap i 2005:
• Luster: (strekningar langs Luster sørside mellom Skjolden og Ornes)
• Naustdal: (ei lengre strekning langs Førdefjorden)
• Hornindal: (ei strekning ved Hornindalsvatnet)
Utsiktsrydding i regi av Opne landskap i 2006:
• Hornindal (strekningar langs sørsida av Hornindalsvatnet)
• Jølster (strekningar langs Jølstra mellom Moskog og Vassenden)
• Leikanger (strekningar mellom Hermansverk og Hella)
• Luster (strekningar langs austsida av Hafslovatnet, langs Jostedøla, langs Luster sørside og langs Veitastrondsvatnet)
• Sogndal (strekningar langs Bøyaelva, Lerheim, Kjørnes og Slinde)
• Stryn (strekningar frå Stryn sentrum til Blekesvingen)
• Vik (strekningar kring Vik sentrum) Utsiktsrydding i regi av Opne landskap i 2007:
• Selje (strekningar ved Mannseide og Kvamme)
• Stryn (strekningar ved Utvikfjellet, Frøholm, Lodalsvatnet og på Strynefjellet)
• Eid (strekningar ved Kjølsdalen, Turrvik, Løkjaneset og Hornindalsvatnet)
• Gloppen (strekningar ved Bergheimsvatnet, Breimsvatnet og Sandane sentrum)
• Førde (strekningar på Rørvikfjellet)
• Fjaler (strekningar ved Dalsfjorden og Flekkefjorden)
• Sogndal (ei lengre strekning i Kvam)
• Høyanger (ei strekning i Torvund)
• Gaular (ei strekning ved Vallestadfossen)
• Flora (ei strekning i Eikefjord)
I tillegg fekk Vågsøy kommune tilbod om å delta i prosjektet, noko som dei takka nei til.
Vidare fekk Flora kommune tilbod om midlar til utsiktsrydding på strekninga Eikefjord – Stavang, men dette blei ikkje utført, og dei avsette midlane vart brukte til utsiktsrydding i dei andre kommunane.
2.2.3. Utøvarar
Den praktiske utsiktsryddinga i prosjektet vart utført av bønder og andre aktørar innan
jordbruket og skogbruket. Grunneigarane av dei ulike strekningane fekk alltid først tilbod om å utføra utsiktsryddinga. Nokre av grunneigarane ynskte å ta ryddeoppdraget sjølve, og utover det fekk andre lokale bønder og skogsentreprenørar tilbod om å ta på seg oppdraget. Generelt erfarte me at di færre utøvarar som blei nytta i ein kommune, di enklare var det å organisera og administrera utsiktsryddinga. Dette då alle utøvarane skulle setjast inn i føringane og metodikken for utsiktsrydding, samt at alle utøvarane skulle delta på førebuande synfaring for sin strekning saman med kommunekontakten og prosjektleiaren.
Tre av strekningane i prosjektet hadde utøvarar utanfor landbruket. To av desse strekningane blei rydda av skuleelevar, og den tredje strekninga blei rydda av eit grendalag.
2.2.4. Prioriteringar
Utsiktsryddinga i Opne landskap blei prioritert til vegstrekningar der me fekk mest mogeleg og god utsikt til glede for flest mogeleg, for minst mogeleg rydding. Eit døme på ei slik strekning kunne ofte vera ei relativt bratt og smal skråning mellom veg og fjord/vatn, langs ei rett strekke, eller langs ein slak yttersving. For at utsiktsryddinga skulle koma flest mogeleg til gode, blei det i Opne landskap berre rydda langs riks- og fylkesvegar.
Målet for ryddinga langs alle strekningane som blei rydda i Opne landskap var utsikt. Ved utsiktsryddinga blei sjølvsagt likevel alltid trafikksikkerheita teke omsyn til, men å oppnå betre trafikksikkerheit var ikkje i seg sjølv nok til at ei strekning blei rydda. Betra
trafikksikkerheit kom derimot ofte med som eit resultat av utsiktsryddinga. Nokre stader var
Etter utsiktsrydding i Jølster.
Foto: L. A. Nordheim Kusslid
Utføring av utsiktsrydding i Selje.
Foto: NorThun as
det på den andre sida størst trafikksikkerheit i at skogen fekk stå, og nokre strekningar, eller deler av strekningar, blei av den grunn ikkje rydda. Døme på slike strekningar kunne vera skarpe yttersvingar der det måtte stå att skog for å tydeleggjera at vegen svinga, såkalla optisk linjeføring. Eit anna døme kunne vera strekningar med svakt eller manglande rekkverk.
I Opne landskap ønskte me å finna fram til rimelegast mogeleg metodar for utsiktsrydding langs veg. For kvar gong ein handterer virket fordyrar det arbeidet. Me hadde såleis ikkje i Opne landskap fokus på uttak av virke til bioenergi. Der grunneigar eller andre ønskte veden, blei nyttbart virke tatt ut til ved utan kostnad for prosjektet, og dette blei gjort dei aller fleste stadane. Resterande virke blei i bratte skråningar, som ikkje var synlege frå vegen, kappa i lengder/lagt ryddig i saman, dersom det ikkje var til sjenanse for nokon. På slakare
strekningar som var ”synlege”, som til dømes ved rasteplassar, ved innmark og langs svært smale striper langs fjord og vassdrag, blei derimot alt virke rydda opp og køyrt vekk, eventuelt flisa opp med flishoggar.
2.2.5. Praktisk utføring
Tre viktige prinsipp for utsiktsryddinga i Opne landskap var tynning, oppkvisting og stubbebehandling. Ved tynning og oppkvisting beheld ein ein lauvskjerm som minskar solinnstrålinga til botnvegetasjonen og såleis reduserer gjenveksten av anna vegetasjon, samstundes som ein får utsikt. Stubbebehandling med glyfosat (til dømes Roundup) på alle stubbar av felt lauvtrevirke, reduserer vidare gjenveksten av ny vegetasjon enormt. For rettleiing for utføring av tynning, stammekvisting og stubbebehandling, sjå kap. 4.1.1. og 4.1.2.
Tynning og stammekvisting er viktige prinsipp ved utsiktsrydding. Bildet syner etter
utsiktsrydding i Jølster.
Foto: L. A. Nordheim Kusslid
Stubbebehandling er avgjerande for å redusera oppattveksten av ny vegetasjon. Alt felt lauvtrevirke blei i Opne landskap stubbebehandla med Roundup.
Bildet til venstre er ikkje frå arbeid i regi av Opne landskap, og det syner kor enormt med renningar ein kan få dersom ein ikkje stubbebehandlar etter manuell rydding.
Foto: L. A. Nordheim Kusslid
To av strekningane blei rydda gjennom beiting med geit i kombinasjon med manuell rydding.
Dette var strekningar med masse unge renningar, og dei var såleis godt egna som geitebeite.
På den eine av desse strekningane blei det montert permanent elektrisk gjerde rett på stolpane i autovernet ved hjelp av isolatorar (tre straumførande trådar). På dei to strekningane som blei rydda av skuleelevar, blei enkle handreiskap brukt. Alle dei andre strekningane blei rydda gjennom manuell rydding med motorsag og greinsag.
All den manuelle utsiktsryddinga i Opne landskap blei lagt til hausten for at stubbebehandlinga skulle ha best mogeleg effekt (sjå rettleiing for utføring av stubbebehandling i kap. 4.1.2). Andre argument for å rydda på hausten var å unngå
turisttrafikken i sommarhalvåret, unngå snø – og isdekket i vinterhalvåret, og om hausten når blada er borte, er det lettast å sjå kor mykje som må fellast for å oppnå ønska utsikt.
2.2.6. Finansiering
Utsiktsryddinga gjennom Opne landskap blei finansiert av Statens vegvesen Region vest, Fylkesmannen i Sogn og Fjordane og Sogn og Fjordane Fylkeskommune. Kommunane som blei tekne med i prosjektet fekk tildelt midlar av dette, og tildelinga gjekk uavkorta til tilskot/betaling til utøvarane av utsiktsryddinga. I tillegg til tildelt tilskot stilte
prosjektkommunane sjølve med midlar tilsvarande minst 10% av løyvt tilskot.
2.2.7. Kostnad
Meirverdiavgift, dei administrative kostnadane og eventuelle utgifter til
trafikkdirrigering/vegstenging er ikkje inkluderte i kostnadane som er presenterte under. Dei to strekningane som blei rydda av skuleelevar er ikkje teke med når utrekninga av kostnad skulle gjerast.
Det blei i Opne landskap totalt rydda fram utsikts langs ca 22 000 meter veg (vel 12 000 meter i 2006 og 9960 meter i 2007). I 2006 var gjennomsnittleg kostnad for utsiktsrydding i Opne landskap 38 kr/meter veg. I 2007 var gjennomsnittleg kostnad for utsiktsrydding i Opne landskap 42 kr/meter veg, eller 4875 kr/daa. Strekningane sett kvar for seg, varierte derimot kostnaden sjølvsagt mykje avhengig av terrenget, mengda og størrelsen på skogen,
trafikkbildet og breidda på strekninga. Gjennomsnittskostnaden for ei enkel strekning varierte såleis frå 20 kr/meter veg på den billegaste strekninga til 160kr/meter veg på den dyraste strekninga. Ved å dela dei ulike strekningane inn i kategoriane stor skog (vaksen skog)
blandingsskog (noko store tre, noko ungskog og kratt) og ungskog (unge tre og kratt), fann me i 2007 at gjennomsnittskostnaden var 87 kr/meter veg for stor skog, 60kr/meter veg for
blandingsskog og 35kr/meter veg for ungskog.
Kostnaden pr meter rydda veg som er omtala over blei tilnærma lik uavhengig av kva timepris utøvaren opererte med. Dette på grunn av at dei mest profesjonaliserte utøvarane med høgst timepris var desto meir effektive, rasjonelle og hadde spesialutstyr som gjorde at
utsiktsryddinga gjekk raskare.
2.2.8. Oppsummering
Resultata frå utsiktsryddinga i Opne landskap er svært positive, og gjennom Opne landskap har me fått utvikla ein metodikk for utsiktsrydding langs veg både med tanke på utføring, organisering og betalingsrutinar. Prosjektleiaren har vorte kontakta av fleire andre fylke som ynskjer å arbeida med utsiktsrydding langs veg, og Opne landskap har såleis fått gjeve malar, drive kunnskapsformidling og opplæring av andre fylke innan temaet.
Erfaringane frå utsiktsryddinga i Opne landskap syner at landbruket (bønder og
skogsentreprenørar) kan utføra utsiktsrydding mykje billigare og meir effektivt enn kva tidlegare praksis har vore. Bøndene er dyktige, og dei fleste av dei som me nytta var
”spesialistar” i skogsarbeid. Dei hadde reiskap og erfaringar som gjorde at dei kunne utføra arbeidet på ein god og rasjonell måte. Mesta og tilsvarande er derimot ”generalistar” som skal utføra alle typar arbeid langs veg (grøfting, kantslått, hogst, muring osv). Det ser såleis ikkje ut til at dei kan konkurrera med ein dyktig skogsarbeidar i effektivitet og prestasjon med tanke på utsiktsrydding. Ved å nytta aktørar innan jord- og skogbruk får me såleis dyktigare
utøvarar og betre reiskap, noko som gjer at kostnaden pr løpemeter veg vert billigare, samstundes som at timeprisen til utøvarane er god. Erfaringane i prosjektet har såleis gjeve oss auka tru på at utsiktsrydding langs veg kan bli ei alternativ næringsinntekt for interesserte innan landbruket.
Me har gjennom Opne landskap funne gjennomsnittskostnaden for utsiktsrydding langs veg ved førstegongs rydding. Vedlikehaldsryddinga vil derimot bli mykje mindre
arbeidskrevjande då det då kun er snakk om skjøtsel av renningar frå frøbanken (me unngår stammeskota då stubbebehandling er utført), og det ikkje er snakk om hogst og felling i vedlikehaldet. Vedlikehaldsryddinga vil såleis kunna utførast til ein langt rimelegare kostnad enn utsiktsrydding ved første utføring. Til vedlikehaldsarbeidet vil det nok vidare mange plassar kunna vera aktuelt å nytta beitedyr (kje, ammegeiter, avvende kopplam med meir) i kombinasjon med at tre som skal bli ståande vert verna med hønsenetting rundt stammen på kvart tre. Ved slik skjøtselsbeiting kan ein halda strekningane kontinuerleg ope, og ein unngår då ein ”attgroingsfase” fram mot neste skjøtselstiltak som ein vil få ved rein manuell
vedlikehaldsrydding.
Dersom utsiktsryddinga ikkje vert følgt opp, vil det berre vera eit kortvarig prøveprosjekt som bokstavleg tala gror att. Oppfølging og vidare skjøtsel av dei rydda strekningane er såleis heilt avgjerande for at utsiktsryddinga skal ha nokon verdi på sikt. Det finst i dag ikkje faste
budsjettpostar for utsiktsrydding langs veg verken innan samferdsel, landbruk eller reiseliv.
Dersom utsiktsryddinga skal bli ei vidare og varig satsing, trengst det politisk vilje til satsinga, og det er såleis heilt påkrevd med nye, nasjonale budsjettpostar til utsiktsrydding langs veg. Eit opent, vegnært landskap vil gje viktige synergiar til fleire interesser innan samferdsel, landbruk, reiseliv og næringsutvikling. Ved å sjå desse verdiane i fellesskap, vil me få eit samarbeid på tvers av ulike interesseområde og i fellesskap oppnå ein større gevinst.
Prosjekt Opne landskap (Fylkesmannen i Sogn og Fjordane) og Prosjekt Frå kratt til kroner (Møre og Romsdal fylke) skreiv difor vinteren 2008 eit felles brev til sentrale styresmakter der me utfordra Landbruks- og matdepartementet, Samferdselsdepartementet og Nærings- og handelsdepartementet til saman å ta tak i dette.
2.2.9. Bilde før og etter utsiktsryddinga
Under fylgjer nokre bilde som syner døme på før og etter utsiktsryddinga. Før- og etterbilda er tekne på same staden.
Før utsiktsrydding i Vik.
Foto: L. A. Nordheim Kusslid
Før og etter utsiktsrydding i Stryn.
Foto: L. A. Nordheim Kusslid
2.3. Tiltak for jordbrukslandskapet
2.3.1. Regionalt miljøprogram og Organisert beitebruk
Tilskota i Regionalt miljøprogram for Sogn og Fjordane skal stimulera til landbruksdrift som fremjar og opprettheld det opne og særmerkte kulturlandskapet i fylket. Tilskota i
miljøprogrammet er til liks med dei nasjonale produksjonstilskota ei årleg driftsstøtte til bruk i drift som oppfyller visse vilkår. Prosjektleiaren har delteke i utarbeidinga av miljøprogrammet (forskrift og tilskotsordningar). Prosjektleiaren har elles i heile prosjektperioden hatt ansvaret for utarbeidinga av informasjonsmateriellet til programmet, og prosjektleiaren har halde foredrag og informert om miljøprogrammet på ulike fagmøte og kommunekurs, samt utført noko kontrollarbeid. I 2007 var prosjektleiaren hovudansvarleg for Regionalt miljøprogram i Sogn og Fjordane, og arbeidsoppgåvene kring miljøprogrammet auka såleis naturleg nok det siste prosjektåret.
Som hovudansvarleg for miljøprogrammet fylgde og ein del arbeid med Organisert beitebruk.
Som vanleg blei tapsstatistikken frå beitesesongen publisert og omtala på kommunenivå.
Vidare systematiserte prosjektleiaren alle tapsårsakene (dokumenterte og trulege) som var innmelde frå beitelaga i årsmeldingane. Dette for å få fram ei oversikt over tapsårsakene i fylket. Av dette blei alle opplysningane kring rovdyr og tap grunna rovdyr leverte til miljøvernavdelinga til Fylkesmannen. Fylkesmannen har elles hatt ein aktiv dialog med Rovviltnemnda og sentrale miljø- og landbruksstyresmakter omkring rovviltproblematikken, der målsettinga er lægre tap på grunn av freda rovvilt.
Etter utsiktsrydding i Vik.
Foto: L. A. Nordheim Kusslid
2.3.2. Landskapspleie med geit og kje
Næringsutsikling kring landskapspleie med geit og kje har vore ei svært sentral
arbeidsoppgåve i Opne landskap gjennom heile prosjektperioden. I 2007 fekk Fylkesmannen løyvd noko ekstra midlar frå Landbruks- og Matdepartementet til dette. Informasjonsarbeid gjennom foredrag og produsentrådgjeving har vore viktige oppgåver for prosjektleiaren i dette arbeidet. Vidare har Opne landskap starta opp eller bidrege til seks ulike beiteprosjekt med landskapspleie med geit og kje ulike stader i fylket. Desse seks delprosjekta er nærare omtala i kap. 2.3.3. Prosjektleiaren har fungert som rådgjevar og støttespelar for desse beiteprosjekta, samt at Opne landskap har støtta beiteprosjekta med noko midlar. Frå beiteprosjekta har Opne landskap innhenta erfaringar gjennom loggar som utøvarane har levert etter kvar beitesesong.
Elles har og andre geitebønder og Aurland Naturverkstad bidrege med faglege innspel.
På bakgrunn av erfaringane som prosjektarbeidet har hausta, skreiv prosjektleiaren vinteren 2008 eit rettleiingshefte for landskapspleie med geit og kje (sjå litteraturlista i kap. 5.1).
Heftet er meint som eit rettleiingshefte for dei som sjølve ynskjer å driva landskapspleie med geit og kje, eller for bønder som ynskjer å selja eller leiga ut kje for landskapspleie. Heftet gjev heilskapleg informasjon om produksjonen, og det inneheld faglege tilrådingar og
praktiske råd innan landskapspleie med geit, samt ei enkel oversikt over gjeldande regelverk.
Rettleiingsheftet vart skrive i samarbeid med Prosjekt Geit i Vekst og Mattilsynet. Vidare utviklingsarbeid kring landskapspleie med geit og kje er sett opp som ei av
hovudarbeidsoppgåvene for oppfølgingsprosjektet; Opnare landskap, som skal gå frå om med hausten 2008 (sjå nærare omtale i kap. 3.2).
2.3.3. Beiteprosjekt
Styrt beiting med geit og kje på Skei i Jølster
Dette beiteprosjektet starta opp allereie i forprosjektet (2004), og 2007 var såleis den fjerde beitesesongen. Beiteprosjektet har vore eit samarbeid mellom geitebonde Nils Einar Kjøsnes, Skei hotell og Fylkesmannen ved Opne landskap. Målet var å opna attgrodd innmark langs riksvegen i Skei sentrum gjennom ein kombinasjon av styrt beiting med geit og kje og manuell rydding. Gjennom prosjektet ynskte me å få dokumentert kor mykje arbeid, tid og peng som går med ved styrt beiting med geit, i tillegg til kva effektar ein kan forventa å oppnå på landskapet. Skei hotell har bidrege til beiteprosjektet med noko midlar. Dette då dei ser verdi i arbeidet med landskapet som geitene gjer gjennom beitinga si. Dyra held ope
nærområdet til hotellet, og dyr i landskapet er ei oppleving for turistane. Opne landskap har støtta beiteprosjektet med midlar og gjeve fagleg rettleiing.
Beiteprosjektet har blitt gjennomført med at dyra har fått beita fritt det dei har nått tak i på det avgrensa arealet (mobilt elektrisk nettinggjerde, 90 cm høgde). Tre som skulle bli ståande har blitt verna med hønsenetting kring stammen. Tre som har blitt beita så høgt som dyra når har vorte hogge etter kvart slik at dyra kan ganga snautt for lauv medan lauvet enno er friskt (lauvet er svært god næring for dyra). Til slutt har kappa virke og ris vorte rydda opp og veden teken ut.
Dyra i feltet har vore ammegeiter (økologisk produksjon) med kje. Kjea er fødde i april og slakta i september, og beitesesongen i feltet har vart frå mai til august. Kjea har gått med mødrene heilt frå fødselen, og etter at dei har vorte tekne heim frå feltet har dei gått på haustbeite (hå) fram til slakt. I 2006 beitte 15 ammegeiter og 25 kje i feltet, og i 2007 beitte 7
geiter, 7 kje og 2 kastratar i feltet. I tillegg til fôret i beitet har dyra fått salt og økologisk kraftfôr gjennom beitesesongen. I 2007 var gjennomsnittleg slaktevekt for kjea 11 kg for dei som gjekk saman med mora, og 7 kg for dei som gjekk utan mor.
I 2007 brukte bonden totalt 21 arbeidstimar på beiteprosjektet. I 2006 brukte bonden til saman 24 arbeidstimar på beiteprosjektet (rydding av gjerdelinje, oppmotering og flytting av gjerde, transport og tilsyn av dyr, stell av sjuke dyr, manuell rydding i feltet og demontering av gjerde). I tillegg vart det i 2006 brukt 22 timar til oppkapping til ved av felte tre som geitene hadde ringborka. Til samanlikning arbeidde bonden den første sesongen (2004) 66 timar med beiteprosjektet der alt arbeidet var påkrevd for å gjennomføra beitesesongen. Den andre sesongen (2005) arbeidde bonden 39 arbeidstimar med beiteprosjektet der 18 av desse timane gjekk med til manuell rydding for å utvida feltet og var såleis ikkje påkrevd for å gjennomføra beitesesongen. Dette syner som forventa at arbeidsmengda frå første til andre beitesesong vart sterkt redusert, medan arbeidet andre, tredje og fjerde sesong var meir likt i omfang.
Den første sesongen hadde bonden
investeringskostnader på om lag 24 000 kr til gjerdemateriell med meir. Kostnadane det andre og tredje året (forutan arbeid) avgrensa seg derimot til om lag 1000 kr kvar sesong til
vaksinering av kjea mot snyltarar, noko som er heilt avgjerande ved styrt beiting.
Det er montert opp ei informasjonstavle ved feltet med bilete og med informasjon på norsk, engelsk og tysk. Teksten er skriven av prosjektleiaren for Opne landskap, og teksten
informerer om geitehaldet i fylket og landet, og den formidlar verdien av
landskapspleiejobben som geitene gjer. I tillegg inneheld tavla informasjon om garden til Nils Einar. På tavla er det bilde av beiteområdet slik det såg ut før prosjektet starta, slik at folk kan sjå korleis landskapet har endra seg som konsekvens av beitinga og den manuelle ryddinga som er utført. Informasjonstavla er såleis meint til å bevisstgjera folk på kor viktig landbruket og beitedyra våre er med tanke på halda ope og stella landskapet.
Beiteprosjekt på Skei juni og august same året.Foto: L. A. Nordheim Kusslid
Styrt beiting med innkjøpte kje i Førde sentrum
Sommaren 2007 starta eit beiteprosjekt med innkjøpte kje i Førde for å halda ope eit friareal ved eit byggjefelt i sentrum. Det var tre av bebuarane i byggjefeltet som tok initiativ, kjøpte inn kjea og gjennomførte beiteprosjektet. Arbeid og finansiering var likt delt mellom dei tre, og dei hadde kvar si veke i gangen med ansvar for tilsyn og oppfølging av kjea.
Arealet som blei skjøtta var omlag 4 daa, og det blei denne første sesongen beita av 12 kje frå slutten av mai til slutten av september. Kjea fekk kraftfôr og salt på beitet, og beitinga blei kombinert med manuell rydding. Etter fullført beitesesong blei kjea slakta, men
utgangspunktet er at satsinga skal gå vidare i komande sesongar med nyinnkjøpte kje kvar vår.
Før beitinga starta var arealet sært tilgrodd av mykje og tett lauvskog og med relativt lite botnvegetasjon. Etter beitinga var det blitt eit mykje opnare landskap, og mange tre var rydda bort. Avgrensa tilgang på beite gjorde det naudsynt med mykje manuell rydding. Det at
arealet no er opnare gjev meir lysinnstråling til botnvegetasjonen, så beitet vil truleg bli mykje frodigare komande sesong.
Opne landskap har støtta beiteprosjektet med midlar, og prosjektleiaren har saman med Prosjekt Geit i vekst gjeve fagleg rettleiing til satsinga, samt delteke på synfaringar.
Styrt beiting med geit og kje som entreprenørskap i Briksdal i Stryn
Sommaren 2007 starta det opp eit beiteprosjekt med styrt beiting med geiter og kje langs vegen inn til Briksdalsbreen i Stryn. Bakgrunn for prosjektet var at Briksdal som
reiselivsdestinasjon byrja å gro igjen. I tillegg fekk reiselivsaktørane tilbakemeldingar frå tilreisande om at dei sakna å sjå dyr i landskapet inn mot Briskdalsbreen. Reiselivsaktørane i Briksdal såg då at samanhengen med gjengroing av kulturlandskapet og bortfall av beitedyr kunne vera med å gjera Briksdal til eit mindre attraktivt reisemål, og prosjektet blei starta opp.
Målet med landskapspleieprosjektet i Briksdal er eit ope kulturlandskap som gjev utsikt og auka oppleving for turistane langs vegen inn mot Briksdalsbreen. I landskapspleieprosjektet vil dei årleg nytta beitedyr i avgrensa, utvalde område til skjøtsel av landskapet i kombinasjon med noko manuell rydding.
Denne første beitesesongen deltok 22 kje i prosjektet med styrt beiting frå juni til august på eit areal på om lag 10 daa. Dyreeigaren utførte gjerdehald, dyrehald og tilsyn som
Informasjonstavla ved feltet på Skei er meint til å bevisstgjera folk på kor viktige beitedyra våre er med tanke på å halda ope og stella landskapet.
Foto: L. A. Nordheim Kusslid
entreprenørskap på oppdrag frå reiselivsaktørar i Briksdal som bestilte og betalte for oppdraget. Den manuelle ryddinga blei gjennomført i samarbeid med reiselivsaktørar i Briksdal og privatpersonar i bygda som ønskte ved og skog.
Før beitinga tok til var det eit attgrodd areal med allsidig eldre grasmark og mykje skog. Etter beitesesongen var arealet godt nedbeita, og det var ein betydeleg reduksjon i skogen.
Dyreeigaren brukte totalt 59 timar på arbeidet med beiteprosjektet denne første sesongen (rydding av gjerdelinje og montering av gjerde: 32 timar, tilsyn, manuell rydding og transport av beitedyr: 27 timar). Kjea fekk ikkje noko tilleggsfôring forutan lauv-virket som blei felt til dei etter kvart gjennom beitesesongen. Felt virke blei rydda opp, og det som kunne brukast til ved blei teke ut til ved.
Forutan fire kastrerte bukkekje var det livkje som deltok i prosjektet. Alle kjea blei frå fødsel smokk-fôra før dei vart sette på grovfôr, kraftfôr og vatn fram mot beiteslepp. Dei fire kastratane var fødde om lag 15.januar og slakta 1.oktober, og gjennomsnittleg slaktevekt for desse var 16 kg.
Tilbakemeldingane frå aktørane til Fylkesmannen er at dette var eit svært positivt prosjekt, samarbeidt har fungert godt, tilbakemeldingane frå turistane har vore gode, og det har ikkje vore nokon spesielle utfordringar eller problem knytt til gjennomføringa av prosjektet.
Opne landskap har støtta beiteprosjektet med midlar, og prosjektleiaren har delteke på synfaring, gjeve fagleg rettleiing og kome med innspel til utarbeidinga av prosjektplanen for beiteprosjektet.
Styrt leigebeiting med geit og kje på Stuaflåten i Luster
I 2006 starta det opp eit beiteprosjekt med styrt leigebeiting med geit og kje på husmanns- plassen Stuaflåten i Luster. Det er Stuaflåtringen, ein interesseorganisasjon som skal ta vare på og vedlikehalda husmannsplassen, som står bak beiteprosjektet, leiger inn geitene, gjennomfører og organiserer arbeidet. Målet er å halda ope og skjøtta arealet på husmanns- plassen. Alt arbeidet i samband med beiteprosjektet er gjort på dugnad. Eit tverrfagleg
undervisningsopplegg som er knytt opp mot Stuaflåten er utvikla og teke i bruk i grunnskulen frå 2006. Formidling av kunnskapen om livet på husmannsplassen Stuaflåten er eit viktig kulturelt tiltak både for skuleelvar, foreldre og lokalhistorieinteresserte.
Det blei i 2006 nytta 7 geiter og 12 kje til å beita det om lag 20 daa store arealet ved
husmannsplassen, og beitesesongen varte frå midten av juni til midten av september. Kvar vår
Geiter og kje er gode krattryddarar.
Foto: B. H. Haugsvær
i skogbotnen var frodig og variert. Etter denne første beitesesongen var det meste av skogbotnen heilt nedbeita. Svært mykje kratt og småskog var avborka og kvista, medan naturenga var litt mindre beita. Geitene gjorde totalt eit utruleg godt ryddearbeid. Dyra fekk kraftfôr og salt gjennom beitesesongen.
Til saman vart det lagt ned 96 arbeidstimar den første sesongen fordelt på fylgjande: rydding av gjerdelinje 25 timar, montering av gjerde 40 timar, transport av beitedyr 8 timar, tilsyn av beitedyr 15 timar, manuell rydding 5 timar og demontering av gjerde 3 timar. Samla
kostnader den første beitesesongen var 18 900kr fordelt på fylgjande: elektrisk gjerde og gjerdeapparat 9000kr, diverse reiskap 1500kr og leige av geiter/kje 8400kr. Forutan leiga av beitedyra var dette investeringskostnader, og utgiftene i seinare beitesesongar var såleis forventa mykje lågare.
I 2007 deltok 18 geiter og 12 kje i beiteprosjektet frå midten av juni til midten av september.
Geitene gjorde også dette året eit uttruleg godt ryddearbeid. Totalt vart det lagt ned 53 arbeidstimar denne andre sesongen (rydding av gjerdelinje 10 timar, montering og demontering av gjerde 8 timar, transport og tilsyn av dyr 30 timar og manuell rydding 5 timar). Målet med den manuelle ryddinga var å opna beiteområdet og få sikt mot
Lustrafjorden. Nokre tre, mest alm, vart styva. Tilsynet med dyra vart utført av ein par personar om lag ein gong i veka. Total kostnad denne andre beitesesongen var 7530 kr (6750kr i leige for dyra og 780kr til batteri og fornying av elektrisk gjerde).
Opne landskap har løyvd midlar til gjennomføring av beiteprosjektet.
Utsiktsrydding langs veg med kje ved Vallestadfossen i Gaular
I 2007 tok Opne landskap initiativ til styrt beiting med kje langs Nasjonal turistveg Gaularfjellet ved Vallestadfossen i Gaular. Gjennom beiting og manuell skjøtsel ville me rydda fram utsikt mot Vallestadfossen frå riksvegen. Satsinga var såleis ei alternativ utprøving av utsiktsrydding langs veg, i tillegg til erfaringshausting av styrt beiting med kje.
Dyreeigaren gjennomførte beiteprosjektet som entreprenørskap på oppdrag frå Fylkesmannen ved Opne landskap som bestilte og betalte for oppdraget.
Før noko tiltak var sett inn, var det om lag 4 daa store arealet totalt overgrodd av renningar av lauvskog. For å få fram botnvegetasjon til beite for kjea, valde me såleis å starta arbeidet med noko manuell rydding om vinteren (16 timar). Det av felt virke som var brukande til ved blei teke ut til ved, medan kvisten vart lagt i dungar. Utpå våren monterte bonden opp gjerdet (sekskant sauenetting mot vegen, og mobilt, elektrisk, batteridrive nettinggjerde elles). I midten av mai kom seks kje på beitet. Noko lauvtrevirke blei felt til kjea etterkvart. I starten
Geiter og kje på ryddeoppdrag på Stuaflåten i Luster.
Foto: J. Havsgård
av juni var det uvanleg lite nedbør, og kjea blei tekne bort frå beitet grunna både lite mat og vatn i beitet i slutten av juni. I starten av september blei tre av kjea sett tilbake i feltet. I mellomtida hadde det grodd opp enormt med nye renningar og bra med gras, så kjea kunne med fordel ha vore tilbake i feltet allreie i august. Kjea beitte svært bra og gjorde ein god jobb, og beitesesongen blei avslutta i midten av oktober. Totalt vart det brukt 69 arbeidstimar til beiteprosjektet denne første beitesesongen (manuell rydding, montering av gjerde, transport og tilsyn av dyr).
Opne landskap tok initiativ til, la faglege føringar for og finansierte beiteprosjektet.
Styrt beiting med geit og kje som entreprenørskap ved Vatnasete i Sogndal I 2006 starta det opp eit omfattande beiteprosjekt med styrt beiting med geit og kje langs riksvegen ved Vatnasete i Sogndal. Gjennom beitinga skal ein hindra attgroing som tek utsikt frå vegen og opna oppatt stølsområdet, samstundes som ein ynskjer å betra beitekvaliteten slik at beitet kan nyttast til vår- og haustbeite for sau. Kvåle grunneigarlag står bak prosjektet, og laget leiger kje og geiter til skjøtselsbeitinga frå ein av grunneigarane. Dyreeigaren
gjennomfører såleis beiteprosjektet som entreprenørskap på oppdrag frå Kvåle grunneigarlag.
Oppmonteringa av gjerdet er utført av einskildpersonar som er betalte av grunneigarlaget, medan framtidig vedlikehald av gjerdet vert utført i regi av Kvåle gjerdelag som er ansvarleg for anna fellesgjerde i området. Det om lag 700 daa store beitearealet er samansett av tre store delområde. Hovudårsaka til denne tredelinga er vegar som kryssar inn i beiteområdet.
Området omfattar mange grunneigarar, og det nymonterte gjerdet føl nye linjer og ikkje eigedomsgrensene.
Planen for satsinga var i utgangspunktet ein treåring restaureringsfase med intensiv beiting med geit, 80 dyr i to månader, i tillegg til beiting med sau om hausten. Deretter planla ein opp til ein månad med geitebeiting i to år med påfylgjande sauebeiting om hausten. Ein rekna då med å ha avgrensa lauvkrattet så mykje at det ikkje lenger vart naudsynt med systematisk beiting med geit. Området skulle deretter haldast ved like gjennom beiting med sau vår og haust, og slik fungera som eit felles beite for sau som vert sleppt i felles utmark. Etter den første beitesesongen i 2006 såg ein derimot at det truleg er naudsynt med noko sterkare geitebeiting enn det som først var planlagt. Ein må difor truleg auka geitebeitinga frå to til tre månader dei første sesongane, og deretter auka frå ein til to månader dei to neste sesongane.
2006 var første beitesesongen, og det om lag 700 daa store beitearealet vart gjerda
inn/avstengt med permanent elektrisk gjerde og naturlege stengsel som elva. På ei strekning der beitet går heilt inn til riksvegen, vart isolatorane og den straumførande tråden etter avtale med vegvesenet festa på rekkverkstolpane i autovernet. Beitesesongen starta seinare enn planlagt på grunn av forseinkingar med monteringa av gjerdet, og beitesesongen varte såleis berre frå starten av august til midten av oktober. Geitene beita godt på det meste av den varierte og til dels frodige vegetasjonen, men på grunn av stort areal, kort beitesesong og rikeleg tilgang på fôr, såg ein som venta ikkje dei store utslaga på vegetasjonsbildet det første året.
Tidsforbruket denne første beitesesongen var totalt 320 timar. Dette var fordelt som fylgjande:
Gjerdehald totalt 240 timar (planlegging 20 timar, oppmerking og rydding av gjerdelinje 20 timar, oppsetting av gjerde, grinder og ferist 200 timar), tilsyn av dyra 50 timar, samling og transport av dyra 20 timar, nedlegging av straumtråden for vinteren 10 timar. Hovudtyngda av
eingongsjobb. Erfaringar generelt syner ikkje uventa at den første beitesesongen er flaskehalsen både med tanke på arbeid og utgifter.
I 2007 vart geitene sleppte på det eine del-beitet i starten av juli og gjekk der til starten av september. Då vart dei flytta til eit anna delbeite, og i midten av oktober vart dei henta heimatt. Dyretalet som beitte i området denne sesongen varierte noko på grunn av at bonden leigde ut geiter og til andre beiteprosjekt, men i snitt var det om lag 85 dyr på beite ved Vatnasete i 2007 (totalt 40 vaksne geiter (av desse 10 ungdyr) og 59 killingar deltok i prosjektet i 2007). Med tre månader beiting, mot to månader i 2006, vart verknaden på vegetasjonen tydeleg. Men då arealet er svært stort, varierte det kor sterkt geitene beitte dei ulike delane av området. Slik ekstensiv beiting er vesentleg meir uforutsigbar enn bruk av motor-reiskapar, og metoden gjev eit landskapsbilete prega av mosaikk, i alle fal dei første åra. Rundt kvileplassane gnog dyra snautt det meste, medan andre stader fekk små klyngjer med busk og kratt stå nærast urørd – inntil vidare. Med høgare beitetrykk (fleire dyr eller mindre areal), ville ein derimot ha fått ei sterkare og jamnare avbeiting av arealet, og opningsarbeidet hadde gått raskare. Då gjerdekostnaden er relativt høg, vil det likevel ved beiteprosjekt som dette, der ein kan la ryddearbeidet skje over fleire sesongar, løna seg å gjerda inn store område og gjennomføra eit ekstensivt opplegg som her. I tillegg til geitene beitte ein flokk lamsauer det eine delområdet to veker i juni, og om lag 150 vaksne sauer beitte i det andre delområdet frå slutten av september til slutten av oktober. Sauene er også gode til å beita renningar, men dei et likevel i mykje større grad gras og urter enn geitene.
Dyra utfyller på den måten kvarandre ein del i fôrvalet, og ein får såleis ei god effekt av sambeiting.
Kjea som deltok i beiteprosjektet var fødde kring 7.mai og slakta 29.oktober. I snitt var det to kje pr vaksen geit, åringane blei ikkje para. Kjea gjekk med mødrene heile tida, både før, under og etter perioden på Vatnasete. Etter Vatnasete og fram til slakt gjekk kjea med mødrene på heimebeite. Gjennomsnittleg slaktevekt for kjea var 9,9 kg med slakteklasse O- og feittklasse 2-.
Tidsforbruket den andre beitesesongen var totalt 100 timar, det vil sei under 1/3 av tidsforbruket den første beitesesongen. Til gjerdehaldet (oppsetting og nedlegging av
gjerdetråden, montering/demontering av ferister og slått under gjerdetråden) gjekk det med 30 timar. Tilsyn med og transport av dyra var som den første beitesesongen på 70 timar.
I 2007 var ei elvegruppe frå Sogn jord- og hagebruksskule og ei gruppe frå Statens landbruksforvaltning på omvisning i beiteområdet for læra meir om ammegeithald og landskapspleie som næring, og for å sjå korleis styrt beiting med geit og kje kan gjennomførast i praksis.
Geiter og kje på ryddeoppdrag ved Vatnasete i Sogndal.
Gjerdehaldet er permanent elektrisk gjerde.
Foto: J. Havsgård
Tiltaket har så langt blitt godt motteke av alle dei involverte partane, både hytteeigarane, grunneigarane og andre brukarar av stølsområdet. Kvåle Grunneigarlag er og interessert i langsiktige avtalar om årleg stell og vedlikehald av områda langs vegen og rasteplassen på Vatnasete. Eit slikt arbeid som dei har starta opp har sine årlege kostnader. Det vil vera naturleg at andre som har nytte av arbeidet dei utfører, som til dømes Statens vegvesen, vert med å dekka sin del av denne kostnaden, då ryddearbeidet som vert utført har synergieffektar for begge partar. Prosjektleiaren for Opne landskap har presentert saka for vegvesenet, og det er planlagt ei felles synfaring mellom grunneigarlaget og vegvesenet våren 2008 for å sjå på moglegheiter for eit vidare samarbeid. Opne landskap har elles gjeve økonomisk støtte til beiteprosjektet på Vatnasete.
Skjøtselbeiting med villsau ved Selje Kloster i Selje
Dette beiteprosjektet inngår som ein del av eit større prosjekt der ein satsar på merkevare- bygging og utvikling av turistnæringa i Selje kommune. Prosjektet vert drive i regi av stiftinga Venner av Selja kloster, men her er mange samarbeidspartnarar inne (gardbrukarar, Selje kommune, Høgskulen, Planteforsk, Fylkesmannen, Fylkeskommunen, Riksantikvaren, Opplysningsvesenets fond, Norsk kulturminneforvaltning, Visjon Vest og Selje idrettslag).
Føremålet med beiteprosjektet er å stoppa attgroinga i nærområdet til klosteranlegget, men då heile øya er rik på kulturminne, er heile øya trekt inn i prosjektet. Utvikling av lokalprodusert mat er og ein del av beiteprosjektet.
Avtale med grunneigarar og dyreeigar er gjort, og gjerdemateriale er innkjøpt. Oppsetjing av permanent gjerde er tenkt ferdigstilt i mai 2008, og villsauene kjem på beite på øya
umiddelbart etter det. I første omgang vert sauene beitande i sjølve klosterområdet (styrt beiting med elektrisk gjerde). Sauene vert der flytta rundt i aktuelle område før turistsesongen startar og rett etter turistsesongen er slutt. Sauene vil elles beita på større areal resten av året (fri-beiting). Prosjektet er tenkt som ei langsiktig satsing, og Riksantikvaren er interessert i erfaringane med å halda attgroinga nede på Selja generelt og i klosterområdet spesielt.
Prosjektleiaren for Opne landskap har gjeve noko fagleg rettleiing i høve til beiteprosjektet, og Opne landskap har elles støtta prosjektet med noko midlar. Sauebonden leiger ut villsauene til stiftinga, og midlane frå Opne landskap skal brukast som delfinansiering av leiga for beitedyra som vert betalt til bonden.
Skjøtselsbeiting med storfe i Svidalen i Jølster
Opne landskap løyvde i 2006 midlar til eit beiteprosjekt i Svidalen i Jølster der det skulle gjennomførast styrt beiting med storfe. Den sesongen beitte det 10 storfe på det om lag 40 daa store området, og dei beitte der ein månad på forsommaren og ein kort periode på hausten (før og etter fjellbeite). Storfe er tunge dyr, og på grunn av noko fuktig jord i deler av beitet, blei det ein del trakkskadar. Lågt beitetrykk (få dyr i høve til areal) og kort beitesesong førte vidare til at landskapspleie-effekten ikkje blei i augnefallande. Storfe er først og fremst gras- og urtebeitarar, medan småfe i mykje større grad beiter renningar, busk og kratt. Arealet var relativt ope, men for å halda renningane nede, burde arealet såleis i tillegg ha vore nytta til vår- og haustbeite for sau.
2.3.4. Skjøtselskurs
Opne landskap arrangerte våren 2007 eit to-dagars EB-kurs for bønder i skjøtsel av
kulturlandskapet. Målet med kurset var å gje praktisk rettleiing om kulturlandskapsskjøtsel på eige bruk, samt om samarbeidstiltak mellom bruk. Den første dagen var teoridag, medan det den andre dagen var hovudtyngd på synfaringar og informasjon ute. Tema som blei omhandla på kurset var: manuell rydding og bruk av beitedyr i kulturlandskapet, utarbeiding av
beitebruksplan, styving av tre, ungskogpleie og kvalitetsproduksjon av lauvtrevirke, skjøtselsbeiting med geit og storfe, bruk av permanent elektrisk gjerde til styrt beiting, tilskotsordningar og utarbeiding av miljøplan trinn 2. Oppslutnaden om kurset var god med deltakarar frå heile fylket. 25 bønder deltok på kurset den første dagen, og 15 deltok den andre dagen. Tilbakemeldingane frå kursdeltakarane i etterkant av kurset var veldig gode, der hovudinntrykket var at det hadde vore eit matnyttig, praktisk og lærerikt kurs.
Prosjektleiaren var elles ein av foredragshaldarane på eit tilsvarande EB-kurs i kulturlandskapsskjøtsel i regi av Sogn jord- og hagebruksskule hausten 2007.
2.3.5. Kystlandskapet
Eit av tiltaka som var nemnt i prosjektplanen for Opne landskap var arbeid for kystlyngheia og kystlandskapet. Gjennom arbeidet med Regionalt miljøprogram har prosjektleiaren mellom anna arbeidd med utforming av tilskotsordningar som er målretta mot kystlandskapet.
Prosjektleiaren har elles vore i dialog med miljøvernavdeling hjå Fylkesmannen om eit samarbeid for skjøtsel av prioriterte område langs kysten. Sommaren 2005 hadde såleis prosjektleiaren og miljøvernavdeling eit samarbeid gåande om å få til skjøtselsbeiting med villsau i Selje, men dette prosjektet blei det diverre ikkje noko av.
Instruksjon i gjenopning av beite på skjøtselskurset.
Foto: L. A. Nordheim Kusslid
2.3.6. Demonstrasjonsfelt for skjøtselstiltak
Prosjekt Opne landskap rydda i 2005 i samarbeid med Jølster kommune eit demonstrasjons- felt for skjøtsel i kulturlandskapet ved Svidalsneset i Jølster. Feltet syner korleis ein skal rydda skogen i eit skogvakse kulturbeite for å betra beitekvaliteten, samstundes som ein sikrar produksjon av kvalitetsvirke. Feltet er tenkt brukt som eit referansefelt for kommunal
forvaltning, bønder og andre interesserte som arbeider med skjøtsel i kulturlandskapet. Feltet ligg like ved eit demonstrasjonsfelt for ungskogpleie som Jølster kommune står bak. Begge desse felta vart nytta i samband med synfaringar under EB-kurset som Opne landskap arrangerte for bønder våren 2007.
2.3.7. Samarbeid kring beitebruk og gjerdehald
Prosjektleiaren har samla inn ein del erfaringar frå fylket på samarbeidsmodellar kring
beitebruk og gjerdehald. Dette vil vera sentralt bakgrunnsmateriale for oppfølgingsprosjektet, Prosjekt Opnare landskap, der nettopp utviklingsarbeid om samarbeid kring beitebruk og gjerdehald er ei av hovudsatsingane (sjå kap.3.3).
2.3.8. Internettliste over vedprodusentar
Prosjekt Opne landskap har i samarbeid med prosjekt Bioenergi – ei makelaus energikjelde og Sogn og Fjordane Skogeigarlag utarbeidd ei liste over produsentar i fylket som sel lokalprodusert ved. Målet er å auka salet og forbruket av lokal ved i fylket, då dette er positivt både for skjøtselen av kulturlandskapet og for energibruken. Lista ligg som eigen link på Sogn og Fjordane Skogeigarlag si heimeside. Lista vil bli oppdatert fortløpande etter kvart som nye vedprodusentar ynskjer å leggja seg inn, og til no har 18 produsentar registrert seg på lista. Ved auka hogst og bruk av lokal ved aukar skjøtselen av kulturlandskapet, og attgroinga i kulturlandskapet vert redusert. Auka bruk av bioenergi i form av ved, aukar dessutan bruken av fornybar energi.
2.3.9. Handlingsskapande arbeid
Prosjektleiaren skreiv i 2006 eit lesarinnlegg i aviser om forbrukarmakt i høve attgroinga av kulturlandskapet. Ved å fyra med norsk, lokal ved og ved å kjøpa norsk kjøt av beitedyr, kan ein som forbrukar vera med å stella kulturlandskapet.
Prosjektleiaren har fått mange positive tilbakemeldingar på lesarinnlegget i ettertid. Innlegget kom på trykk i til saman 12 aviser, derav fem aviser utanfor Sogn og Fjordane, og nokre av desse var riksdekkande aviser.
Foto: L. A. Nordheim Kusslid
