Bygder i Sogn og Fjordane
- tilstandsanalyse 2005
Rapport Nr.1-2006
ISBN 82-91031-87-8- ISSN-0803-1886
http://www.fylkesatlas.no/
FYLKESMANNEN I SOGN OG FJORDANE
Fylkesmannen er Regjeringa og staten sin fremste representant i fylket, og har ansvar for at Stortinget og Regjeringa sine vedtak, mål og retningsliner vert følgde opp.
Fylkesmannen skal fremje fylket sine interesser, ta initiativ både lokalt og overfor sentrale styringsorgan.
Fylkesmannen i Sogn og Fjordane har oppgåver innan landbruk og bygdeutvikling, miljøvern, på sosialsektoren, overfor kommunane og innan sivil beredskap. Vi er om lag
100 tilsette, og er organisert slik: HER FINN DU OSS:
Statens hus, Njøsavegen 2, Leikanger Telefon 57 65 50 00 – Telefaks 57 65 50 55 Postadresse: Njøsavegen2, 6863 Leikanger Landbruksavdelinga:
Hafstadgården, Hafstadvegen 48, Førde Telefon: 57 72 32 00 – Telefaks 57 82 12 05 Postadresse: Postboks 14, 6801 Førde
E-post: [email protected] Internett: http://www.fylkesmann.no/sfj/
www.miljostatus.no/sognogfjordane/
Framsidebilde: Bakgrunnsbilde frå Stardalen i Jølster - Innflete bilder; frå venstre Olsundbrua på Værlandet, Basehopp i Aurland og barn frå Værlandet på tur
Fotografarar: Geirmund Dvergsdal, Kurt Rutledal, Nils Erling Yndesdal og Torill B. Landøy
Innhaldsliste
Innleiing...5
Samandrag ...6
Grunnkrinsar...7
Inndeling av bygder ...8
Indikatorar...8
Analysedelen ...8
Utviklinga i fylket frå 1995 ...9
Ulik utvikling – sentrum / utkant...10
A - Utviklingstrekk for alle bygder utanom dei tre regionsentra Florø, Førde og Sogndal – % endring 1995-2004 ...10
B - Utviklingstrekk for alle bygder utan om Florø, Førde, Sogndal, Årdal, Høyanger, Eid, Måløy, Sandane og Stryn – % endring 1995-2004 ...10
C - Utviklingstrekk for alle bygder som ligg utanom eit sentrum med meir enn 1500 innbyggarar – % endring 1995-2004...11
Utviklingstrekk for landbruket – % endring 1995-2004 ...11
”Landbruksbygda” ...11
Utviklinga i fogderia...13
Utvikling i regionane 1995 - 2004 ...13
Utviklinga frå hav til bre ...13
Samla oversikt – kyst, midtre, indre samanlikna med fylket ...13
Utviklinga på kysten...13
Utviklinga på kysten – endring 1995 - 2004 ...13
Utviklinga i midtre del av fylket ...15
Utviklinga i midtre del av fylket – endring 1995 - 2004...16
Utvikling i indre del av fylket – endring 1995 – 2004 ...17
Utviklingstrekk for dei einskilde indikatorane...20
Endring i folketal...20
Bygder med auke i folketalet i perioden 1995 – 2004 ...20
Bygder med uendra folketal 1995 - 2004...21
Bygder med meir enn 10 % nedgang i folketalet i perioden 1995 – 2004 ...21
Bygder med vekst i folketal 1999 -2004 ...23
Pendling og avstand til nærmaste sentrum...24
Utviklingstrekk målt etter avstand frå nærmaste sentrum – endring 1995 – 2004. ...24
Befolkningsutvikling etter regiontype, 1970 – 2002, 1970 = 100 ...25
Sysselsettingsutviklingen etter regiontype 1986 – 2001, 1986 = 10...25
Bygder med negativ utvikling i folketal med pendleavstand 0 – 10 km...26
Utvikling i folketal for bygder med pendleavstand over 30 km ...27
Endring i kvinneandelen...28
Bygder med fleire kvinner enn menn i aldersgruppa 20 – 39 år ...29
Bygder med lågast kvinneandel 2004 ...30
Bygder med størst auke i kvinneandelen 1995 - 2004 ...31
Bygder med størst nedgong i kvinneandelen 1995 - 2004 ...31
Bygder med nedgang både i folketal og kvinneandelen i perioden 1995 - 2004 ...32
Andel eldre over 68 år...33
Bygder med positiv utviklingstrekk over tid ...35
Bygder sortert etter størst auke i tal born og positiv utvikling for folketal og kvinneandel ...36
Utvikling av landbruket...37
Bygdene med minst nedgang i tal bruk ...38
Bygder med størst nedgong i tal bruk ...39
Bygdeutvikling...40
Bygder som har vore med i Bygdeutviklingsprogrammet 1995 - 2002 ...41
Tilstandsanalyse for kvar bygd i Sogn og Fjordane...42
Tabell 1 ...86
Inndeling av bygder ...86
Tabell 2 ...90
Utviklingstrekk for ytre del av fylket ...90
Tabell 3 ...92
Utviklingstrekk mitdre del av fylket...92
Tabell 4 ...94
Utviklingstrekk for indre del av fylke ...94
Tabell nr 5 ...96
Utvikling i folketal 1995 – 2004 – alle bygder, sortert etter % endring ...96
Tabell 6 ...101
Bygder sortert etter % endring i folketal 1999 - 2004 ...101
Tabell 7 ...106
Utvikling i folketal for bygder med mindre enn 10 km til eit sentrum med meir enn 1500 innbyggarar – sortert etter endring i folketal...106
Tabell 8 ...108
Utvikling i folketal for bygder med større avstand enn 10 km til eit sentrum med meir enn 1500 innbyggarar – sortert etter endring i folketal ...108
Tabell 9 ...111
Bygder med fleire kvinner enn menn i aldersgruppa 20 – 39 år, enn snitt for fylket....111
Tabell 10 ...114
Alle bygder sortert etter tal kvinner per 100 menn i aldersgruppa 20 – 39 år...114
Tabell 11 ...119
Bygder med auke i kvinneandelen i perioden 1995 – 2004...119
Tabell 12 ...122
Alle bygder sortert etter andel eldre over 68 år i 2004 ...122
Tabell 13 ...127
Alle bygder sortert etter utvikling i tal born – perioden 1995 – 2004 ...127
Tabell 14 ...132
Bygder sortert etter % nedgong i tal aktive gardsbruk ...132
Innleiing
Den første bygdeanalysen, ” Bygder i Sogn og Fjordane – ein tilstandsanalyse”, vart utarbeidd i 1995. Utgangspunktet var at utviklinga i mange bygdesamfunn gav grunn til uro med omsyn til folketalsutvikling, alderssamansetjing m.m. Den oppsummerte tilstanden for landbruksbygdene i fylket, og peika på bygder som hadde spesielt god og dårleg utvikling. Indikatorane for å måle utviklinga i denne analysen var; folketal, antal kvinner i aldersgruppa 20 – 39 år per 100 menn, % eldre over 68 år, årsverk i landbruket, antal brukarar og alder på brukarane og kor stor del av inntekta landbruket sto for.
Den andre bygdeanalysen vart utarbeidd i 2000 med utgangspunkt i datamateriale per 01.01.1999.
Også denne hadde som føremål å setje søkjelys på utviklinga av landbruksbygdene, og inneheldt mellom anna ei konkret tilstandsvurdering av kvar landbruksbygd i fylket. I den analysen var ikkje indikatorane årsverk og inntekt frå landbruket med.
Fylkesmannen har noutarbeidd ein ny analyse med utgongspunkt i data per 01.01.2004. Føremålet med denne analysen er å få nærmare kjennskap til i kva retning utviklinga går i fylket og i kvar enkelt bygd. Rapporten vil også kunne vere ein reiskap i arbeidet med lokalsamfunnsutvikling, og gje eit betre grunnlag for erfaringsoverføring mellom bygder med ulik utvikling. Kommunane og fylkesmannen vil dessutan ha nytte av rapporten når dei behandlar saker etter landbrukslovene der det er høve til å leggja vekt på busetnadsomsyn.
Rapporten er utarbeidd av Geirmund Dvergsdal i samarbeid med Audun Indrebø, Enisa Saracevic og Erna Tystad med Per Ingolf Nygård, Christian Rekkedal og Arne Sandnes som referansegruppe
Utviklinga for kvar kommune/ bygd, inndeling av bygder og nokre utval basert på dei mest sentale indikatorane er også tilgjengeleg på http://www.fylkesatlas.no/
Førde 01.02.2006
Samandrag
Bygdeanalysen er den einaste analysen som set søkjelyset på utviklinga i den enkelte bygd i fylket. Det har gått omlag ti år sidan den første analysen var utarbeidd i 1995. I denne
bygdeanalysen har vi i hovudsak sett på endringar perioden 1995 – 2004 for den enkelte bygd, kommune og region.
Målsetjinga om å oppretthalde levedyktige distrikt og lokalsamfunn, er framleis ein viktig pilar i regional- og næringspolitikken. Arbeidsplassar, infrastruktur og eit godt og likeverdig
velferdstilbod er grunnleggjande for busetjing.
Det er stor variasjon i korleis bygdene utviklar seg. Nokre bygder viser stor livskraft medan andre slit med negative utviklingstendensar. Generelt sett kan vi seie at det har skjedd ei sentralisering internt i fylket der folketalet i dei større sentra og nærliggjande bygder veks, medan det går ned i utkantbygdene. Men mange bygder har teke tak i si eiga framtid, og vi ser ei positiv utvikling.
Utviklinga i folketal, kvinneandel og tal born er viktige indikatorar for å seie noko om i kva lei utviklinga går.
Folketalet for heile fylket er rimeleg stabilt. Ser vi fylket frå nord til sør, viser folketalet ein nedgang i Nordfjord og Sogn og auke i Sunnfjord. Målt frå kyst til bre, ser vi nedgang i ytre og indre del og oppgang i midtre del.
42% av innbyggjarane i fylket bur i bygder der folketalet aukar, 28 % i ”sentrumsbygder” og 14 % i ”utkantbygder”. Folketalet aukar i 31 av 132 bygder. I 19 av 26 kommunar aukar folketalet i ei eller fleire bygder. Men samstundes har 18 kommunar ei eller fleire bygder med meir enn 10 % nedgang i folketalet. I seks kommunar er det nedgang i folketalet i alle bygdene ( Solund, Hyllestad, Vik, Balestrand, Lærdal, Årdal ), medan ingen kommune har auke i folketal i alle bygder.
Vi ser ein skilnad på utvikling i bygdene etter kor langt dei ligg frå eit større sentrum. Dersom vi definerar sentrumsnære bygder bygder som ligg nærmare eit sentrum enn 30 km går folketalet her opp med 1,6 %, i utkantbygdene ned med 12,6 %. Kvinneandelen viser tilsvarande utvikling, opp 6,3 og ned 4,9 % i utkantbygdene.
Andelen eldre har også endra seg ulikt for dei to gruppene, men her er bilde omvendt. Andelen har gått meir ned i utkantbygdene enn i dei sentrumsnære bygdene. Når det gjeld tal born, er
utviklinga omtrent lik, litt opp for begge områda.
Tal kvinner per 100 menn i aldersgruppa 20 – 39 år har utvikla seg i positiv lei sjølv om det framleis er kvinneunderskot i fylket. Vi ser elles at den aukar i Sunnfjord og Nordfjord, mest i Nordfjord, medan den går ned på kysten og opp i midtre og indre del av fylket. 96 av bygdene i fylket har kvinneunderskot i aldersgruppa 20 – 39 år. For nokre bygder er ubalansen svært stor og vil vere avgjerande for utviklinga av bygda på sikt. Det er liten forskjell
i kvinneandelen i utkantbygder og sentrumsbygder.
Andelen eldre over 68 år ligg i gjennomsnitt for fylket på ca 17 %. Tilsvarande tal for heile landet er 13 %. I 23 bygder er andelen eldre over 20 %. Høg andel eldre indikerer framtidig nedgang i folketalet.
Tal born under 16 år viser ein liten auke i fylket totalt sett. 48 bygder har auke i tal born i perioden 1995 – 2004. Det er interessant å merke seg at små utkantbygder som Nærøy i Aurland,
Søreide/Bjordal i Høyanger, Ornes / Kroken i Luster og Værlandet/ Bulandet Askvoll er med på lista over bygder med størst auke i tal born. Dette må tolkast som eit positivt signal for framtida.
Tredje kvart gardsbruk er nedlagt som aktivt bruk i fylket sidan 1995. Utviklinga går i retning av færre og større bruk, og tal bruk er redusert med ca 32 % i perioden 1995 – 2004. Landet elles har ein nedgang på ca 26 %. I tillegg går alderen på dei som driv aktivt i næringa opp. Det kan tyde på at generasjonsskifte går tregt, eller at det er dei yngste som sluttar, eller ein kombinasjon av begge deler.
Landbruket produserer fleire kollektive gode for samfunnet, mellom anna spreidd busetnad, sysselsetjing og kulturlandskap. I perioden 1995 – 2004 har tal aktive gardsbruk blitt redusert med ca 1/3. Det meste av arealet blir likevel hausta, difor har denne utviklinga vore lite synleg fram til no. Endra økonomiske vilkår har ført til at mange mindre bruk har vorte lagt ned som sjølvsendige bruk. Kysten og enkelte kommunar i indre strok er spesielt hardt råka av denne utviklinga.
Fylket er svært variert, og vi har difor valt å sjå om det er ulik utvikling på kysten i høve til midtre og indre deler av fylket. Når vi deler fylket i tre frå kyst til bre, ser vi følgjande; Folketalet går mest ned på kysten og i indre deler av fylket, kvinneandelen går mest ned på kysten medan tal born aukar mest i kystbygdene. Utviklinga av landbruket syner størst tilbakegang i tal bruk på kysten. Totalt sett er det midtre del av fylket som utviklar seg mest positivt.
Bygder med auke i folketal, høg og gjerne aukande kvinneandel og auke i tal born, er bygder med vekst. Vi ser at folketalet har auka i 31 bygder, kvinneandelen har auka i 80 bygder og tal born har auka i 48 bygder. Når desse tre indikatorane syner positiv utvikling over tid ( 1995 – 2004 ) for ei bygd, må vi kunne karakterisere den som vekstbygd. I 11 bygder har både, folketal, kvinneandel og tal born auka i perioden 1995 – 2004.
Vi har sett litt nærmare på dei bygdene som har delteke i Bygdeutviklingsprogrammet, og prøvt å finne ut om det er ei anna utvikling i desse bygdene enn i bygder som det er naturleg å samanlikne med. Sjølv om folketalet samla sett har gått ned i ”BU- bygdene”, så er nedgangen mindre enn for den gruppa det er naturleg å samanlikne med. Det same er tilfelle for tal born, som også har ei meir positiv utvikling i BU- bygdene. Men kvinneandelen har hatt ei langt meir positiv utvikling i BU- bygdene enn i dei andre bygdene.
Grunnkrinsar
Det statistiske materialet som blir brukt i denne tilstandsanalysen, og i dei to føregåande, er i hovudsak tilgjengeleg ut frå Statistisk Sentralbyrå sine geografiske inndelingar i grunnkrinsar. Ein grunnkrins er tidlegare definert som:
Eit geografisk område med mest mogleg einsarta natur, næringsgrunnlag,
kommunikasjonar og busetnad. Krinsane varierar i folketal, og kan innehalde både tett og spreidd busetnad
I samband med analysen i 1995 vart desse grunnkrinsane sett saman til bygder. Dette arbeidet vart gjort med utgangspunkt i skjønn og lokalkunnskap som kommunane sat inne med. Ei bygd er summen av utvalde grunnkrinsar.
Inndeling av bygder
Etter den samanstillinga av grunnkrinsar som vart gjort i 1995, var det då 139 bygder. Etter den tid har det skjedd endringar i bygdene som gjer at i denne analysen er tal bygder redusert til 132.
Oversikt over inndeling av bygder i kommunane ligg bak i heftet – tabell 1 side 79
Indikatorar
Felles for dei to føregåande bygdeanalysane for å måle tilstanden i bygdene, er dei fem
indikatorane; folketal, antal kvinner i aldersgruppa 20 – 39 år per 100 menn, % eldre over 68 år, antal gardbrukarar og gjennomsnittsalder på gardbrukarane. I tillegg var fokus sett på sokalla landbruksbygder. I denne analysen har vi teke med to nye indikatorar; avstand frå bygda til nærmaste tettstad og antal born i alderen 0 – 16 år, og vi ser i denne analysen på alle bygder.
Dei sju indikatorane som analysen er bygt opp rundt er:
Folketalsutvikling
Opplysningane om folketal er henta frå statistisk sentralbyrå. Tala for 1995 og 1999 er overførte frå dei to føregåande analysane. Endring i folketal er ein viktig indikator på tilstanden i bygda.
Pendleavstand
Berekna avstand frå eit berekna sentrum i bygda til nærmaste tettstad med meir enn 1500 innbyggjarar.
Kvinner
Tal kvinner per 100 menn i aldersgruppa 20 – 39 år. Kvinneandelen er eit viktig mål på vitalitet og kan gje ein peikepinn på framtidig utvikling.
Eldre
Andel av folkemengda som er over 68 år målt i prosent av samla folketal.
Tal born
Tal personar av begge kjønn som er under 16 år.
Tal gardsbruk
Tal gardsbruk som er registrert som søkjarar av produksjonstilskot. Tala er henta frå Statens landbruksforvaltning. Medlemmar i samdrifter er rekna som enkeltbruk.
Alder på brukarar
Alder på dei som står registerte som brukarar på gardsbruka. Denne indikatoren seier noko om generasjonsskiftet går greitt og eventuelt om det er mange yngre brukarar som sluttar i næringa.
Analysedelen
I analysedelen ser vi først litt på utviklingstrekk for fylket sett under eitt, og vidare om det er merkbare skilnader mellom nord og sør i fylket og mellom kyst og innland.
Deretter ser vi litt på utviklinga i og utan for vekst- områda basert på tre ulike utval, og til slutt ein kort omtale av alle bygdene i fylket.
I dei føregåande analysane er det berre dei sokalla landbruksbygdene som har vore vurderte. I denne analysen er det gjort ei vurdering av alle bygdene uavhengig av om dei er å sjå på som landbruksbygder eller ikkje. Dette er gjort ut frå ein tanke om at bygdene er avhengig av kvarandre, enten det er ei sentrumsbygd eller ei utkantbygd. Det er summen av all aktivitet i området som er avgjerande for korleis ei bygd utviklar seg
Utviklinga i fylket frå 1995
Folketalet i fylket har gått litt ned, men er relativt stabilt. Det har gått ned i Sogn og Nordfjord, mest i Sogn, og opp i Sunnfjord. Sett frå kyst til bre har det gått litt ned i kystkommunane og i indre deler av fylket, og litt opp i midtre del av fylket. Størst nedgang er det på kysten.
Folketal Kvinneandel Eldre Born Tal bruk 1995 2004 endr. 1995 2004 endr. 1995 2004 endr. 1995 2004 endr. 1995 2004 endr.
106654 106331 -0,3 87,1 90,5 3,9 18,3 17,2 -5,7 23468 23602 0,6 5711 3916 -31,4
Sjølv om det framleis er eit kvinneunderskot i aldersgruppa 20 – 39 år, så har det betra seg noko.
På kysten har kvinneandelen gått ned medan den har auka i midtre og indre del av fylket. Den har gått mest opp i indre del.
Andelen eldre har gått litt ned i perioden. Den er høgast i indre del av fylket og lågast i midtre del.
Tal born i aldersgruppa 0 – 16 år viser ein liten auke fylket sett under eitt. Det er ein auke på kysten og i midtre del av fylket, medan talet har gått ned i indre del. Størst auke er det på kysten.
Totalt sett må vi kunne ha grunn til ein viss optimisme med bakgrunn i at kvinneandelen aukar, tal born aukar og andelen eldre går ned. Det negative er at folketalet viser ein liten nedgang. For kommunane er auke i folketalet den viktigaste faktoren for å kunne oppretthalde og vidareutvikle sørvistilbodet. Kanskje med unntak av dei tre største vekstkommunane som veks delvis av eiga tyngde, har alle kommunane ei utfordring i å setje seg sjølve i førarsetet og bli meir aktive i høve til få til ei positiv utvikling. Det er viktig at kommunane ser på seg sjølve som ein utviklingsaktør og i mindre grad ein ”sakshandsamar”. Dei bør ikkje sitje å vente på at sakene skal kome på bordet, men bør i større grad bidra til å skape dei gode sakene ved å informere, motivere og mobilisere. Evna til å byggje positiv identitet til eige lokalsamfunn vil vere eit viktig kriterium for framtidig utvikling. For mange er lyst til å bu ein stad, viktigare enn tilbodet om draumejobben.
Dersom behovet for bu- og livskvalitet blir oppfylt, er mange svært tilpassingsdyktige når det gjeld å skaffe seg inntekt.
Mange enkeltbygder har jobba godt med å skape ei positiv utvikling i si bygd dei siste ti åra, og dette arbeidet meiner vi å kunne sjå resultatet av alt no. Fleire kommunar har lagt ned stort arbeid i revisjon av kommuneplanen og gjennom dette mobilisert mange av innbyggjarane til å delta.
Landbruket
Landbruket har gått sterkt tilbake, frå ca 5700 aktive gardsbruk i 1994 til ca 3900 i 2004, ein nedgang på nesten 32 %. I gjennomsnitt er kvart tredje bruk nedlagt som sjølvstendig bruk.
Utviklinga ser ut til å halde fram, og i 2005 er tal aktive bruk ca 3700. Denne utviklinga har så langt ikkje vore synleg i den grad som nedgang i tal aktive gardsbruk skulle tilseie, i form av fråflytte gardstun og areal som gror att. Landbruksarealet auka fram til 2001, men sidan 2002 har det gått ned. Dersom utviklinga med reduksjon i tal aktive gardsbruk held fram, vil nok forfallet bli meir og meir synleg rundt om i bygdene i fylket. Det går ei grense ein stad for kor få som av
Det vil også bli ei utfordring å vedlikehalde den bygningsmassen som blir ståande ledig rundt om på gardane. Når så mange vel å leggje ned gardsdrifta, vil det også gå ut over fagmiljøet i bygdene for dei som er att. Mangelen på eit fagleg og sosialt miljø vil nok også vege tungt for mange når nye eigarar skal ta stilling til om dei skal ta over bruket eller ikkje. Vi ser ein klar tendens til at gjennomsnittsalderen på dei som driv aktivt i næringa går opp. I 1995 var gjennomsnittsbonden i fylket 49 år, i 2004 var han 51. Dette er nok eit resultat både av at det er fleire yngre som sluttar, og at dei unge vegrar seg for å ta over bruka.
Det har vore relativt lett å skaffe seg alternativt arbeid for dei som har valt å slutte, noko som truleg har gjort valet lettare for mange. Sikker inntekt og ordna arbeidstid freistar meir enn ei usikker økonomisk framtid med lite fritid. Men deltidsarbeid utanom bruket har også vore viktig for å oppretthalde mange aktive bruk. Landbruket har levert mykje fleksibel arbeidskraft til den arbeidsintensive industrien. I periodar med liten tilgang på arbeid og permitteringar, har
deltidsbonden jobba meir på bruket. Etter kvart som dei arbeidsintensive arbeidsplassane blir
”flagga ” ut, blir dette vekselbruket mindre aktuelt. Dei nye arbeidsplassane vil krevje meir yrkesspesifikk kompetanse / spisskompetanse, som i mindre grad tillet deltid eller sesongarbeid.
Det vil i neste omgang kunne redusere sjansane for å drive aktivt landbruk ved sida av. Om vedkomande likevel vel å overta og busetje seg på bruket, vil vere avhengig av dei lokale kommunikasjonstilhøva.
Sterk vekst i tal samdrifter i mjølkeproduksjonen har bremsa den negative utviklinga. For mange har samdrift blitt løysinga på å oppretthalde produksjonen på bruket samstundes som det har gjort det mogleg å skaffe auka inntekt utanom bruket, og meir ordna fritid.
.
Ulik utvikling – sentrum / utkant
Folketalet i fylket er om lag uendra medan kvinneandelen og tal born har gått litt opp. Landbruket har gått sterkt tilbake. Men korleis er utviklinga når vi held dei største sentrumsbygdene utanfor.
Vi har først sett litt på utviklinga basert på nøkkeltal for alle bygdene når dei tre største
regionsentra , Sogndal, Førde og Florø blir heldne utan om.. Som gruppe nummer to har vi i tillegg teke ut sentrumsbygdene Årdal, Høyanger, Nordfjordeid, Sandane, Måløy og Stryn. Til slutt har vi teke ut alle sentrumsbygder, det vil seie bygder som ligg utanom eit sentrum med meir enn 1500 innbyggjarar. I tillegg har vi sett på utviklinga i landbruket for dei tre utvala.
Alle tala nedanfor baserar seg på utviklinga i dei 132 definerte bygdene
A - Utviklingstrekk for alle bygder utanom dei tre regionsentra Florø, Førde og Sogndal – % endring 1995-2004
B - Utviklingstrekk for alle bygder utan om Florø, Førde, Sogndal, Årdal, Høyanger, Eid, Måløy, Sandane og Stryn – % endring 1995-2004
Folketal Kvinnedel pr 100 menn Eldre over 68 år, % Born under 16år 1995 1999 2004 endr. 1995 1999 2004 endr. 1995 1999 2004 endr. 1995 1999 2004 endr.
87593 85696 84501 -3,5 87,0 90,5 90,0 3,5 18,4 17,6 17,4 -5,4 18799 18584 18112 -3,7
Folketal Kvinnedel pr 100 menn Eldre over 68 år, % Born under 16år 1995 1999 2004 endr. 1995 1999 2004 endr. 1995 1999 2004 endr. 1995 1999 2004 endr.
69128 67419 66027 -4,5 86,9 90,7 89,7 3,2 18,7 17,7 17,5 -6,1 15074 14757 14213 -5,7
Forklaring til tabellane
Folketal: Henta frå statistisk sentralbyrå
Kvinneandel: Andel kvinner i høve til menn i aldersgruppa 20 – 39 år Eldre: % eldre over 68 år
Born. Tal born under 16 år
Antal brukarar: Frå søknad om produksjonstillegg G.snittsalder: Gjennomsnittsalder på brukarar
C - Utviklingstrekk for alle bygder som ligg utanom eit sentrum med meir enn 1500 innbyggarar – % endring 1995-2004
Utviklingstrekk for landbruket – % endring 1995-2004
Tal bruk Gjennomsnittsalder 1995 1999 2004 Endring 1995 1999 2004 endring Fylket 5675 5154 3883 31,6 49,0 49,3 50,6 3,2 Utval A 5546 5068 3800 31,5 49,0 49,3 50,5 3,1 Utval B 5249 4856 3643 31,2 48,9 49,2 50,5 3,3 Utval C 4646 4250 3178 31,6 48,8 49,1 50,4 3,3
Når dei tre sentrumsområda blir haldne utanom, ser vi at det er negativ utvikling i folketalet, men framleis positiv utvikling i kvinneandelen og andel eldre, medan tal born har ei negativ utvikling.
Når vi i tillegg tar ut Årdal, Høyanger, Nordfjordeid, Måløy, Sandane og Stryn, ser vi at folketalet syner noko større tilbakegong, kvinneandelen og andel eldre er om lag uendra medan tal born går noko meir ned.
I utval C der alle sentrumsbygder er haldne utanom, er det størst nedgong i folketalet.
Kvinneandelen er om lag den same som i dei to andre utvala medan andelen eldre har gått meir ned her, og det kan truleg ha si forklaring i organisering av eldreomsorga der dei fleste tilboda blir etablert i sentrum. Nedgangen i tal born er litt mindre her enn i utval B.
”Landbruksbygda”
”Landbruksbygda” har vorte 31,6 % mindre målt etter kor mange aktive bønder der er. Vi ser elles at avstanden til eit sentrum i liten grad påverkar kor mange som vel å legge ned. Nedgangen er størst i område med mange små bruk. God tilgang til alternativt arbeid som let seg kombinere med aktiv landbruksdrift, kan vere utslagsgjevande for tal aktive gardsbruk. Ein bonde er i snitt ca 50 år, og det er liten skilnad på om han bur nær eller langt unna eit sentrum.
Folketal Kvinnedel pr 100 menn Eldre over 68 år, % Born under 16år 1995 1999 2004 endr. 1995 1999 2004 endr. 1995 1999 2004 endr. 1995 1999 2004 endr.
56918 55539 53874 -5,3 87,0 90,8 89,6 3,0 18,9 17,9 17,7 -6,5 12373 12236 11684 -5,6
Frå Veitastrond i Luster
Utviklinga i fogderia
Folketalet har gått litt opp i Sunnfjord og ned i Nordfjord og Sogn. Tal kvinner per 100 menn i aldersgruppa 20 – 39 år har gått litt opp og ligg på ca 90. Nordfjord har høgast andel,og har auka mest i perioden. Andelen eldre har gått ned i heile fylket, medan tal born aukar i Sunnfjord, men går ned i Sogn og Nordfjor
Utvikling i regionane 1995 - 2004
Region Folketal
Kvinner per 100 menn
Eldre over 68 år Born under 16 år Tal aktive gardsbruk 1995 2004 endr 1995 2004 endr 1995 2004 endr 1995 2004 endr 1995 2004 endr Sogn 38300 36851 -3,8 86,6 86,1 0 20,4 18,8 -7,9 7957 7758 -2,5 2062 1385 -33 Sunnfjord 39030 40674 4,2 87,3 91,9 5,2 17,5 16,4 -6,4 8984 9481 5,5 1950 1357 -30 Nordfjord 29096 28578 -1,8 87,7 94,3 7,6 16,4 16,1 -1,7 6474 6318 -2,4 1663 1141 -31
Utviklinga frå hav til bre
Det er ofte slik at det blir skapt ei oppfatning av korleis utviklinga er i dei ulike delane av fylket, gjerne med utgangspunkt i enkeltfaktorar som indikerer ei bestemt utvikling. For å sjå nærmare på om bilde vi kanskje har om til dømes at landbruket og folketalet går sterkt tilbake på kysten, at indre deler av fylket har ei meir negativ utvikling på fleire område enn midtre del osv., har vi delt fylket opp i tre delar – ytre, midtre og indre del. Vi har sett nærmare på utviklinga for indikatorane folketal, kvinneandel, andel eldre, tal born, og tal aktive gardsbruk.
Samla oversikt – kyst, midtre, indre samanlikna med fylket
Område Folketal
Kvinner per
100 menn Eldre over 68 år
Tal born under 16 år
Tal aktive gardsbr.
1995 2004 endr. 1995 2004 endr. 1995 2004 endr. 1995 2004 endr 1995 2004 endr.
Kysten 34005 33371 -1,9 85,8 84,7 -1,3 17,8 17,0 -4,1 7298 7442 2,0 1480 896 -39,5 Midtre 41044 41874 2,0 86,1 93,7 8,9 18,3 17,1 -6,5 9466 9454 -0,1 2511 1836 -26,9 Indre 31605 31086 -1,6 90,0 91,1 1,2 18,7 17,5 -6,5 6704 6706 0,0 1720 1184 -31,2 Fylket 106654 106331 -0,3 87,3 89,8 2,9 18,3 17,2 -5,7 23468 23602 0,6 5711 3916 -31,4
Utviklinga på kysten
Fylket har ein lang kyst der kanskje utfordringane er større med omsyn til å oppretthalde busetnad og næringsliv. Dette ikkje minst grunna kommunikasjonstilhøva som ofte kan vere ei større utfordring her enn i andre deler av fylket. Landbruk og fiskeri, gjerne i kombinasjon, har vore to viktige næringsvegar på kysten, men også industri og sørvis har vore, og er framleis viktige næringar. Næringsstrukturen har endra seg mykje i retning av større einingar både innan landbruk og fiskeri. Kysten er her definert som kommunane Gulen, Solund, Hyllestad, Askvoll, ytre delar av Fjaler, Flora, Bremanger, Vågsøy og Selje.
Nedanfor har vi sett opp ei oversikt over nøkkeltal for kystkommunane samanlikna med
tilsvarande tal for heile fylket Detaljert oversikt over utviklinga for området finn du i tabell 2 på side 91.
Utviklinga på kysten – endring 1995 - 2004
Område Folketal
Kvinner per 100
menn Eldre over 68 år Tal born under 16 år
Tal aktive gardsbruk
.
Fig.1
Kystkommunane I Sogn og Fjordane
Folketal:
Folketalet har gått litt ned ( - 1,9 % ) for heile området. Med unntak av Hille/Mjømna/Byrknes i Gulen, Værlandet/Bulandet i Askvoll, Sentrumsbygda i Flora, Novelandet/Kalvåg i Bremanger, Sørpoll/Almenningen i Vågsøy og Årdal/Selje/Selja i Selje kommune, er det nedgang i folketalet.
Vi ser at alle kommunane har bygder der folketalet aukar med unntak av Hyllestad og Solund.
Desse to kommunane har til dels stor tilbakegang i folketalet.
Kvinneandel:
Kvinneandelen har gått ned med 1,3 % og er med det den lågaste i dei tre regionane. Akvoll er ein av tre kommunar i fylket ( + Balestrand og Årdal )som utmerkar seg positivt når det gjeld
utvikling av kvinneandelen. Alle bygdene i Askvoll har oppgang i kvinneandelen i perioden. I to kommunar har alle bygdene tilbakegang – Hyllestad og Solund – i dei andre kommunane er utviklinga meir delt.
Eldre over 68 år:
Andelen eldre har gått litt ned men noko mindre ned enn snitt for fylket.
Born under 16 år:
Tal born har gått opp ( + 2,0 % ) i perioden. Alle kommunar har bygder med både oppgang og nedgang i tal born, bortsett frå Solund som har nedgang i alle bygdene. Generelt kan ein seie at sentrumsbygdene har oppgang medan dei fleste andre bygdene har nedgang. Men også her ser vi nokre interessante trekk.
Værlandet/ Bulandet er den bygda i Askvoll med prosentvis størst oppgang, og Novelandet/ Kalvåg i Bremanger.
Landbruket
Tal aktive gardsbruk er redusert med ca 40 % i perioden 1995 – 2004, mot 31,4 % i heile fylket. I desse områda finn vi mange små bruk. Den store tilbakegangen skuldast nok i stor grad den
effektiviseringa og strukturendringa mot større einingar som landbruket har vore gjennom dei siste åra. I nokre bygder er det ikkje lenger aktivt landbruk. Med det vil vi oppleve store endringar av kulturlandskapet. Det er ei utfordring å mobilisere til eit småskala nisjelandbruk som produserer mat og oppleving basert på lokale ressursar.
Oppsummering
Kommunane Hyllestad og Solund er inne i ei negativ utvikling. Landbruket går sterkt tilbake i denne del av fylket. Nokre bygder utmerkjer seg svært positivt. Kanskje dei kommunane / bygdene som slit, burde inngå eit nettverksamarbeid med dei kommunane/ bygdene som har ei positiv utvikling?
Utviklinga i midtre del av fylket
Midtre del av fylket har vi definert som kommunane Vik, Balestrand, Høyanger, deler av Fjaler, Gaular, Førde, Naustdal, Jølster, Gloppen og Eid. Europaveg 39 går gjennom nokre av desse kommunane og er ei viktigaste kommunikasjonsåre. Landbruket er framleis ei viktig næring i denne del av fylket samstundes som handel og tenesteytande næringar står for ein aukande del av sysselsetjinga.
Utviklinga i midtre del av fylket – endring 1995 - 2004
Område Folketal
Kvinner per 100
menn Eldre over 68 år Tal born under 16 år
Tal aktive gardsbruk 1995 2004 endr. 1995 2004 endr. 1995 2004 endr. 1995 2004 endr 1995 2004 endr.
Midtre 41044 41874 2,0 86,1 93,7 8,9 18,3 17,1 -6,5 9466 9454 -0,1 2511 1836 -27 Fylket 106654 106331 -0,3 87,3 89,8 2,9 18,3 17,2 -5,7 23468 23602 0,6 5711 3916 -31
Folketal
I denne delen av fylket har folketalet auka med ca 2 % i perioden. I alle kommunane er det bygder med auke i folketal og med nedgang i folketal. Generelt sett er det sentrumsbygdene som veks og utkanbygdene som går ned. Vi ser nokre unntak som til dømes Flekke/ Espedal som har hatt ein kraftig auke i folketalet. Med unntak av Førde, har alle kommunane bygder med meir enn 10 % nedgang i folketalet.
Kvinneandelen
Denne regionen har hatt ein vesentleg auke i kvinneandelen og ligg godt over snitt for fylket.
Fleire kommunar utmerkjer seg positivt med auke i kvinneandelen, bl.a. Naustdal og Balestrand med auke i alle bygder og Eid med ein kvinneandel godt over snitt for fylket. Av enkeltbygder med ei særs positiv utvikling finn vi Vetlefjorden/ Sværefjorden i Balestrand, Hestad/ Skudal i Gaular, Haukedalen i Førde, Kvellestad/Vefring/Redal i Naustdal og Hundeide/Torheim/Sørland i
Eid kommune.
Figur 2 – kart over midtre del av fylket
Av bygder med stor tilbakegang kan vi nemne Senneset i Gaular, Holmøyane i Eid og Nesjane i Gloppen.
Eldre over 68 år
Andelen eldre har gått ned også her og litt enn snitt for fylket. Det er ingen kommune som peikar seg ut som ”spesiell” i høve til tal eldre.
Born under 16 år
Tal born er om lag uendra i regionen. Gaular og Balestrand har nedgang i alle bygder for tal born, i dei andre kommunane er utviklinga meir todelt.
Landbruket
Nedgang i tal aktive gardsbruk, men noko mindre her enn ute på kysten og under snitt for fylket.
Naustdal er den kommunen der landbruksnæringa held best stand. Elles er det enkeltbygder som utpeikar seg positivt som t.d Heggjabygda/ Navelsaker i Eid, Mo/Åsen i Førde og Reed/ Byrkjelo, Årdal/ Kandal i Gloppen kommune.
Oppsummering
Regionen har vekst i folketal, kvinneandel og nedgang i andelen eldre. Veksten skjer i første rekkje i Førde, men også i fleire andre kommunesentra. Landbruket held betre stand
enn snitt for fylket.
Utvikling i indre del av fylket
Indre del av fylket er her definert som dei 8 kommunane Aurland, Lærdal, Årdal, Leikanger, Sogndal, Luster, Stryn og Hornindal.
Landbruk og reiseliv er, og har vore, to viktige næringar for denne delen av fylket. I tillegg er det eit variert industribasert næringsliv.
Nedanfor har vi sett opp ei oversikt over nøkkeltal for indre del av fylket samanlikna med tilsvarande tal for heile fylket Detaljert oversikt over utviklinga for området finn du i tabell 4 på side 95.
Utvikling i indre del av fylket – endring 1995 – 2004
Område Folketal
Kvinner per 100
menn Eldre over 68 år Tal born under 16 år
Tal aktive gardsbruk 1995 2004 endr. 1995 2004 endr. 1995 2004 endr. 1995 2004 endr 1995 2004 endr.
Indre 31605 31086 -1,6 90,0 91,1 1,2 18,7 17,5 -6,5 6704 6706 0 1720 1184 -31 Fylket 106654 106331 -0,3 87,3 89,8 2,9 18,3 17,2 -5,7 23468 23602 0,6 5711 3916 -31
Folketal
oppgangen. Av enkeltbygder utanom kommunesentra som utmerkjer seg i positiv lei, er Solvorn/Galden/Kjos/Alme i Luster og Loen/ Rake i Stryn. I negativ lei er det spesielt Hegg/Berge i Lærdal og Fjelli/Blaksæter i Stryn som alle har nedgang på over 20 %.
Kvinneandel
Kvinneandelen har gått opp, og ligg over snitt for fylket. I Årdal har kvinnedelen auka i alle bygdene. Av enkeltbygder med positiv utvikling i perioden er Nærøy i Aurland,
Ornes/Kroken/Sørheim i Luster og Oldedalen i Stryn kommune bygder med meir enn 30 % auke i tal kvinner per 100 menn i aldresgruppa 20 – 39 år. Bygder med særs negativ utvikling er Eitorn/
Grinde i Leikanger og Heggestad i Luster med meir enn 30 % nedgang.
Eldre over 68 år
Andelen eldre har gått litt ned, men ligg over snitt for fylket. Luster er ein kommune med relativt høg andel eldre i alle bygder og ligg samla sett ein del over snitt for fylket.
Born under 16 år
Tal born er uendra i denne delen av fylket. Lærdal har nedgang i tal born i alle bygdene, for dei andre kommunane er utviklinga meir delt mellom auke og nedgang.
Landbruket
Landbruket målt i tal aktive gardsbruk går tilbake, men litt mindre enn snitt i fylket. Luster har hatt stor nedgang i tal bruk ( - 38 % ) og Leikanger ( - 50 % ). Dette kan nok skuldast fleire ting, men mange små bruk kan vere ei av årsakene. Ingen enkeltbygder har auke, men ei bygd peikar seg ut som svært stabil – Haugen/ Rygg i Hornindal med berre 6,4 % nedgang.
Gjennomsnittsalderen går opp og ligg på same nivå som elles i fylket. Hornindal utmerkjer seg ved at gjennomsnittsalderen har gått ned frå 49 til 47 år i snitt for kommunen.
Oppsummering
Regionen har negativ utvikling i folketal og tal born, medan kvinneandelen og andelen eldre har utvikla seg positivt. Landbruket går tilbake omlag som snitt for fylket. To av bygdene i regionen ( sentrumsbygdene i Stryn og Sogndal ) har vekst i folketal, kvinneandel og tal born.
Det kan sjå ut som denne delen av fylket har dei største utfordringane, samla sett, i å snu den negative utviklinga i regionen
Figur 3 –
Kart over indre del av fylket
Utviklingstrekk for dei einskilde indikatorane
Endring i folketal.
Blant bygdene med vekst i folketal, finn vi naturleg nok dei tre regionsentra i fylket og i tillegg Sandane og Stryn sentrum. Men vi finn også små bygder som har hatt ei særs positiv utvikling i perioden 1995 – 2004. Av i alt 132 bygder, har 28 hatt auke i folketalet. I tre bygder er folketalet uendra medan resten – det vil seie 101 bygder - har nedgang i folketalet i perioden 1995 – 2004.
Bygder med auke i folketalet i perioden 1995 – 2004
Bygd Folketal
1995 1999 2004
% endring
Markane * - Stryn 65 140 139 113,8
Flekke/Espedal- Fjaler 300 443 452 50,7
Helle,Frammarsvik,Naustd. - Naustdal 583 656 705 20,9
Førde Sentrum- Førde 7632 8589 9225 20,9
Sørpoll, Almenningen- Vågsøy 170 182 191 12,4 Bergsida, Bø, Vik Visnes,..- Stryn 1866 1824 2076 11,3 Røneid,Gaupne, Sandvik- Luster 954 1047 1060 11,1 Stedje, Fjøra, Fosshaugane,..- Sogndal 3225 3467 3579 11,0
Florø sentrum- Flora 7976 8427 8798 10,3
Ervik, Kråkenes, Ulltang – Førde 402 417 442 10,0
42 % av innbyggarane i fylket bur i
vekstbygder
28 % i
”sentrumsbygder
”
14 % i
”sovebygder/
utkantbygder”
Rake, Loen, Loenvatnet – Stryn 576 624 624 8,3 Årdal/Selje, Selja/Selje,…- Selje 1100 1090 1185 7,7 Eikås, Langhaugane – Jølster 1536 1522 1648 7,3 Hille, Mjøma, Byrkenes – Gulen 484 516 518 7,0 Flo, Tenden Solheim, Rise – Stryn 921 1014 981 6,5 Novelandet, Kalvåg,..- Bremanger 563 587 595 5,7 Naustal sentrum – Naustdal 1523 1468 1606 5,4 Solvor, Galden, Kjos, Alme – Luster 1326 1357 1395 5,2 Nordfjordeid, Myklebust,Os,.- Eid 2627 2731 2756 4,9
Skilbrei/Hjelmeland – Gaular 271 285 283 4,4
Dalavatn, Notsete,..- Sogndal 731 772 763 4,4 Sunde, Eide, Olden, Skarst.,.. – Stryn 896 929 927 3,5 Sandane, Vereide, Føleide,. – Gloppen 2793 2725 2872 2,8
Søreide, Bjordal – Høyanger 225 233 231 2,7
Værlandet, Bulandet – Askvoll 429 451 437 1,9
Kjøs – Hornindal 138 132 140 1,4
Mo/Åsen, Sunde/Kusslid,.. Førde 582 544 590 1,4
Angedal, Furebø - Førde 397 399 398 0,3
* -folketal 95 for Markane er truleg feil, og kan skuldast krinsjustering
Tre bygder har uendra folketal. Ei av desse er bygda som omfattar Måløy sentrum.
Bygder med uendra folketal 1995 - 2004
Bygd / Kommune Folketal
1995 1999 2004 %
endring
Senneseth – Gaular 85 83 85 0,0
Batalden, Hovden/Barekstad - Flora 239 235 239 0,0 Skram,Midtgård, Gotteb.++,. Vågsøy 2944 2954 2944 0,0
101 bygder har hatt nedgang i folketalet. Dei fleste er det vi kan kalle utkantbygder vurdert ut frå avstand til ein relevant arbeidsmarknad.
Men vi finn også ”sentrumsbygder” som til dømes bygda Myklebust, Årdal, Helgheim i Jølster, som også omfattar Skei i tillegg til Kjøsnesfjorden, Klakegg og Førde.
Bygder med meir enn 10 % nedgang i folketalet i perioden 1995 – 2004
Bygd / Kommune Folketal
1995 1999 2004
% endring
Kjøde, Stokkevåg – Selje 276 244 135 -51,1
Rugsundøy/Rugsund,.. Bremanger 299 292 177 -40,8
Fjelli, Blakset – Stryn 674 431 422 -37,4
Austrefjord,/Dombefjord – Solund 196 158 137 -30,1
Holmøyane- Eid 94 85 71 -24,5
Av vekstbygdene finn vi:
11 i Nordfjord 13 i Sunnfjord 7 i Sogn
19 av 26 kommunar har bygder med vekst i ei eller fleire bygder
Nesjane – Gloppen 142 127 108 -23,9
Framfjord, Arnafjord – Vik 214 185 165 -22,9
Feios – Vik 252 239 201 -20,2
Fure/Drage/Hoddevik – Selje 87 80 71 -18,4
Hjønnevåg,Kolgrov/Trovåg, Solund 392 356 320 -18,4
Osen, Birkeland – Gaular 238 226 195 -18,1
Stongfjorden, Stubseid – Askvoll 257 233 212 -17,5
Årdal, Kandal – Gloppen 178 153 147 -17,4
Mørkrid, Bjørk, Fortun,. – Luster 503 459 418 -16,9 Askrova, Kinn/Rekstad, - Flora 407 366 342 -16,0
Leirvik, Bø – Hyllestad 453 408 382 -15,7
Veiteberg, Åmot – Jølster 217 198 183 -15,7
Kvåle, Dalsdalen,Dale, Fortun - Luster 465 446 395 -15,1
Heggjabygda/Navelsaker – Eid 100 98 85 -15,0
Myklebust, Årdal, Helgheim,..-Jølster 1212 1166 1037 -14,4
Ikjefjord- Høyanger 105 98 90 -14,3
Vikum, Torvund, Lavik,..- Høyanger 711 667 612 -13,9 Ornes, Kroken, Sørheim,.. Luster 157 147 136 -13,4
Heggestad – Luster 160 156 139 -13,1
Nærøy – Aurland 122 114 106 -13,1
Norddalsfjorden – Flora 239 232 208 -13,0
Valaker, Verlo –Stryn 416 383 363 -12,7
Kumle, Høyvik, Herland, Viln.- Askvoll 539 495 472 -12,4 Lone,Gjølanger, Tyssedal – Fjaler 397 371 349 -12,1
Vedvik, Refvik – Selje 319 290 281 -11,9
Standal, Stavang, Høydalane..- Flora 408 388 360 -11,8
Innvik,Lyslo – Stryn 613 579 542 -11,6
Krundal, Kreken, Sperle,..- Luster 562 517 497 -11,6 Jordanger, Fet,Ugulen, Moll.- Luster 603 562 534 -11,4 Kvellestad, Vefring, Redal – Naustdal 319 300 283 -11,3
Eldal/Mjell – Gaular 207 189 184 -11,1
Flahammar, Nes – Luster 335 314 298 -11,0
Undredal – Aurland 121 127 108 -10,7
Skifjor, Vassenden, Øen,.. – Hyllestad 574 518 513 -10,6 Honningsvåg/Årvik, Ervik,..- Selje 269 260 241 -10,4
Oversikt over utvikling i folketal for alle bygdene finn du i tabell nr 5 på side 97
Dersom vi ser på utviklinga dei siste fem åra, ser vi at lista endrar seg litt. Bygda som omfattar Stryn sentrum har vokse mest i denne perioden. Det kan vere interessant å merke seg at
Vetlefjorden/ Sværefjorden har hatt ein markant oppgang i folketalet dei siste fem åra. Bygda har jobba aktivt med bygdeutvikling i perioden etter 1995 og var m.a. med i
bygdeutviklingsprogrammet i perioden 1998 – 2001. Elles ser vi at fleire bygder som ligg relativt nær større arbeidsmarknader har hatt auke i folketalet.
18 av 26 kommunar har ei eller fleire bygder med meir enn 10 % nedgong i folketalet
Bygder med vekst i folketal 1999 -2004
Bygd / kommune Folketal
1999 2004
% endring
Bergsida, Bø, Vik Visnes,..- Stryn 1824 2076 13,8 Vetlefjorden, Sværefjorden- Balestarand 138 153 10,9
Naustal sentrum – Naustdal 1468 1606 9,4
Årdal/selje, Selja/Selje,… - Selje 1090 1185 8,7
Svanøy – Flora 92 100 8,7
Mo/Åsen, Sunde/Kusslid,.. – Førde 544 590 8,5
Eikås, Langhaugane – Jølster 1522 1648 8,3
Helle,Frammarsvik,Naustd. V – Naustdal 656 705 7,5
Førde Sentrum – Førde 8589 9225 7,4
Kjøs – Hornindal 132 140 6,1
Ervik, Kråkenes, Ulltang – Førde 417 442 6,0 Sandane, Vereide, Føleide,.. – Gloppen 2725 2872 5,4
Sørpoll, Almenningen – Vågsøy 182 191 4,9
Flom, Berekvam, Myrdal – Aurland 362 378 4,4
Florø sentrum – Flora 8427 8798 4,4
Haukedalen – Førde 145 150 3,4
Holsen – Førde 272 281 3,3
Stedje, Fjøra, Fosshaugane,.. - Sogndal 3467 3579 3,2 Sande, Svelgen, Villabakken – Bremanger 1505 1550 3,0 Remmedalen, Myrold,Høynes – Eid 700 720 2,9 Solvor, Galden, Kjos, Alme – Luster 1357 1395 2,8
Senneseth – Gaular 83 85 2,4
Kvalheim – Vågsøy 170 174 2,4
Leivdal, Nes, Hjelle- Eid 666 680 2,1
Flekke/Espedal – Fjaler 443 452 2,0
Batalden, Hovden/Barekstad– Flora 235 239 1,7
Fresvik – Vik 267 271 1,5
Novelandet, Kalvåg,.. – Bremanger 587 595 1,4 Røneid,Gaupne, Sandvik – Luster 1047 1060 1,2 Barmen, Pollane, Flatraket – Selje 633 640 1,1
Hundeide, Torheim/Sørland- Eid 217 219 0,9
Nordfjordeid, Myklebust,Os,..- Eid 2731 2756 0,9
Dale, Vassdalen,..- Fjaler 1451 1464 0,9
Hestad, Skudal – Gaular 189 190 0,5
Hille, Mjøma, Byrkenes – Gulen 516 518 0,4
Sande, Rygg, Mardal- Gloppen 768 770 0,3
Oppedal, Asheim, Brekke,….- Gulen 635 636 0,2
Samla oversikt over utvikling i folketal 1999 – 2004 i tabell 5 og 6, side 97 – 106.
Sentrumsbygdene og tilgrensande bygder vekst mest
Pendling og avstand til nærmaste sentrum.
Pendleavstand er ein indikator som ikkje har vore med i dei to føregåande analysane. Bakgrunnen for at vi har valt å ta den med, er mellom anna for å sjå om avstand til eit sentrum påverkar
utviklinga av ei bygd. Vi har valt å definere eit sentrum som eit område med meir enn 1500 innbyggjarar, og pendleavstand er målt som gjennomsnittleg avstand frå aktuell bygd til sentrum.
Bygda som inneheld kommunesenteret får uansett pendelavstand 0. Utvikling av bu- og arbeidsregionar har vore ein av hovudstrategiane for å møte utfordringane i busetjings og
sysselsetjingsutviklinga. I omgrepet bu- og arbeidsregionar ligg det ei oppfatning av bygder som er meir eller mindre integrerte i eit større omland, der pendling til eit større
senter løyser bygdas trong for arbeidsplassar.
Øyvind Glosvik omtalar i sin rapport ”Levande Bygdeutvikling- rapport nr 4/2002, to typar bygder; sovebygder og utkantbygder. Sovebygder er bygder der innbyggjarane i stor grad pendlar til eit sentrum med tanke på jobb, handel og sørvis. Dei deltar også like mykje, og kanskje meir i aktivitetar i senteret som i eiga bygd, medan utkantbygder er bygder som ligg så langt unna eit senter at dagleg pendling er mindre aktuelt. Med utgangspunkt i pendelavstand, har vi sett på om det er ulik utvikling i bygdene. Vi har sett på utvikling for folketal, kvinneandel, andel eldre, tal born og tal aktive gardsbruk for bygder som ligg meir enn 30 km frå eit sentrum på minst 1500 innbyggjarar samanlikna med bygder som ligg mindre enn30 km frå eit sentrum.
Utviklingstrekk målt etter avstand frå nærmaste sentrum – endring 1995 – 2004. Endring i %
tekst Folketal Kvinneandel
Andel eldre
Tal born
Antal bruk Bygder med pendelavst. 30 km eller meir -12,6 -4,9 -9,5 0,3 33,2 Bygder med pendelavst. mindre enn 30 km 1,6 6,3 -4,9 0,7 31
Vi ser relativt stor forskjell i utviklingstrekka bortsett frå tal born og tal gardsbruk, der utviklinga er om lag den same.
Dersom vi set grensa ved 10 km frå eit sentrum, ser vi ei litt anna utvikling. Bygder med avstand mindre enn 10 km er i hovudsak sentrumsbygder, medan vi i det andre utvalet fangar opp dei bygdene som grensar inn til eit sentrum, og som i fleire område har hatt ei positiv utvikling.
Endring i %
Tekst Folketal Kvinneandel
Andel eldre
Tal
born tal bruk Bygder med pendleavstand meir enn 10 km -7,0 4,8 - 8,6 - 8,2 -31,2 Bygder med pendleavstand mindre enn 10 km 3,2 2,3 0,9 5,0 32,1
Folketalet går framleis ned i bygder utan om sentrum medan kvinneandelen har auka mest i bygder meir enn 10 km frå eit sentrum. Andelen eldre har gått ned i desse bygdene og opp i
sentrumsbygdene. Dette kan henge saman med organisering av eldreomsorga. Men folketal og tal born har ei klart meir negativ utvikling i bygder utan om sentrum.
70 80 90 100 110 120 130 140
1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000
Indeks
Storbyer Byer Bygdebyer Små bygdebyer Landsbygd Landet
80 85 90 95 100 105 110 115 120
1986 1989 1992 1995 1998 2001
Storbyer Byer
Bygdebyer Små bygdebyer
Landsbygd Totalt
Utviklinga for busetjing og sysselsetjing ( i dette tilfelle landbruk ) er godt i samsvar med den trenden vi ser, og har sett, for landet totalt sett. Prof. Jørgen Amdam - Institutt for planlegging og administrasjon ved Høgskulen i Volda, presenterte i eit foredrag om ”Bulyst” den 04.02.2005
følgjande tal:
Befolkningsutv ikling etter regiontype, 1970 – 2002, 1970 = 100
Sysselsettingsut viklingen etter regiontype 1986 – 2001, 1986 = 10
12 av
”sentrumsbygdene” i fylket har negativ utvikling i folketalet
Vi ser av tabellen nedanfor at liten pendleavstand til eit sentrum eller at bygda er kommunesenter, ikkje alltid betyr vekst i folketal. Bygda Myklebust, Årdal, Helgheim m.fl.som også innheld
kommunesenteret Skei, har truleg for få arbeidsplassar samstundes som avstanden til Førde er for stor til at folk buset seg i bygda og pendlar til Førde. Dette kan vere ei årsak til at bygda har nedgang i folketalet ( - 14 % ). Vi ser tilsvarande utvikling for
Hardbakke/Krakhella med nedgang i folketalet på ca 24 %. Det kan sjå ut som større sentrum i tal innbyggjarar og arbeidsplassar er synonymt med auke i folketal.
Bygder med negativ utvikling i folketal med pendleavstand 0 – 10 km
Bygd / kommune Folketal Pendel
1995 1999 2004
% endring
Avstand km
Hardbakke, Krakhella- Solund 503 460 382 -24,1 0
Heggjabygda/Navelsaker- Eid 100 98 85 -15,0 6
Myklebust, Årdal, Helgheim,..- Jølster 1212 1166 1037 -14,4 0
Vedvik, Refvik- Vågsøy 319 290 281 -11,9 9
Undredal- Aurland 121 127 108 -10,7 10
Slinde, Nordnes,Ylvisåker,..- Sogndal 696 655 640 -8,0 9
Vangsnes- Vik 349 334 322 -7,7 10
Årdalstangen – Årdal 2247 2186 2085 -7,2 0
Steien,Sande,Sygna, Lunde- Gaular 954 968 887 -7,0 0
Kvalheim – Vågsøy 186 170 174 -6,5 8
Raudeberg, Halsør, Røysa,..- Vågsøy 919 899 870 -5,3 7
Askvoll, Ask,Olset,Strømm – Askvoll 1061 1041 1008 -5,0 0
Høyanger- Høyanger 2322 2260 2209 -4,9 0
Aurlandsvangen, Ohnstad,..- Aurland 1238 1201 1181 -4,6 0
Dale, Vassdalen,..- Fjaler 1534 1451 1464 -4,6 0
Flom, Berekvam, Myrdal – Aurland 396 362 378 -4,5 0
Balestrand, Esefjorden, Thue,..- Balestrand 1192 1197 1141 -4,3 0
Hundeide, Torheim/Sørland – Eid 228 217 219 -3,9 7
Sande, Svelgen, Villabakken- Bremanger 1613 1505 1550 -3,9 0
Eivindvik, Sygnefest,.. – Gulen 674 666 648 -3,9 0
Leivdal, Nes, Hjelle – Eid 707 666 680 -3,8 7
Skor, Åfjorddalen, Løland, - Hyllestad 642 628 618 -3,7 0
Øvre Årdal - Årdal 3666 3597 3532 -3,7 0
Berge, Austreim, Kyrkjebø – Høyanger 902 409 872 -3,3 7
Seim, Viksøyri, Strendene,..- Vik 1931 1908 1882 -2,5 0
Lærdalsøyri, Husum, Rikheim,..- Lærdal 1961 1920 1915 -2,3 0
Haugen, Hjelmelandsdalen,.. – Eid 733 729 716 -2,3 7
Kirkhorn, Grodås, Offerdal- Hornindal 770 771 760 -1,3 0
Sande, Rygg, Mardal- Gloppen 780 768 770 -1,3 6
Ulvesund – Vågsøy 1171 1277 1156 -1,3 3
Hermannsverk, Leikanger,.. Leikanger 2112 2106 2088 -1,1 0
Vi ser vidare at små bygder med større avstand til eit sentrum har størst nedgang i folketalet. Men det er unntak også her. Værlandet /Bulandet med ca 70 km, eller om lag ein time, til eit sentrum har positiv utvikling medan Nesjane i Gloppen med ca 13 km, eller ca 10 min, til sentrum har nedgang i folketalet.
Avstand i km er ikkje alltid den beste målestokken for å fastsetje akseptabel pendleavstand.
Vegstandar, båt/ ferjesamband er meir avgjerande for tida som går med til pendling, og truleg meir avgjerande for kvar grensa går for dagleg pendling enn avstand i km. Dersom vi likevel tar utgangspunkt i avstand, og set akseptabel pendleavstand til 30 km, kan det vere interessant å sjå korleis utviklinga i folketalet er i desse bygdene. Nedanfor er det laga ei oversikt over utvikling i folketal for alle bygder med pendleavstand over 30 km.
Utvikling i folketal for bygder med pendleavstand over 30 km
Bygd / kommune Folketal Pendle-
1995 1999 2004
% endring
avstand km
Honningsvåg/Årvik, Ervik,.. – Selje 269 260 241 -10,4 84
Fure/Drage/Hoddevik – Selje 87 80 71 -18,4 80
Verlandet, Bulandet – Askvoll 429 451 437 1,9 70
Vetlefjroden, Sværefjorden - Balestrand 164 138 153 -6,7 69
Rekvika/Sande, Leikanger, - Selje 826 796 745 -9,8 64
Kumle, Høyvik, Herland, Vilnes- Fjaler 539 495 472 -12,4 60 Skifjor, Vassenden, Øen,..- Hyllestad 574 518 513 -10,6 59
Leirvik, Bø – Hyllestad 453 408 382 -15,7 49
Kjøde, Stokkevåg - Selje 276 244 135 -51,1 48
Valaker, Verlo- Stryn 416 383 363 -12,7 45
Ikjefjord- Høyanger 105 98 90 -14,3 44
Mørkrid, Bjørk, Fortun,.. Luster 503 459 418 -16,9 43
Standal, Stavang, Høydalane..- Flora 408 388 360 -11,8 42
Fjelli, Blakset- Stryn 674 431 422 -37,4 42
Krundal, Kreken, Sperle,..- Luster 562 517 497 -11,6 40
Eldal/Mjell- Gaular 207 189 184 -11,1 40
Straume, Gjengedal, Røyrvik- Gloppen 524 513 474 -9,5 39
Søreide, Bjordal- Høyanger 225 233 231 2,7 37
Grotle, Haugo, Dalen, Berle,.. – Bremanger 1217 1201 1151 -5,4 37 Austrefjord,/Dombefjord – Solund 196 158 137 -30,1 37
Oppedal, Asheim, Brekke,…- Gulen 639 635 636 -0,5 37
Innvik,Lyslo- Stryn 613 579 542 -11,6 36
Heggestad- Luster 160 156 139 -13,1 36
Stongfjorden, Stubseid- Askvoll 257 233 212 -17,5 36
Ornes, Kroken, Sørheim,.. – Luster 157 147 136 -13,4 36
Veiteberg, Åmot – Jølster 217 198 183 -15,7 34
Kvellestad, Vefring, Redal – Naustdal 319 300 283 -11,3 33 Davik/Endal, Isane, Ålfoten – Bremanger 566 555 552 -2,5 32
Flahammar, Nes – Luster 335 314 298 -11,0 32
Hjønnevåg,Kolgrov/Trovåg, - Solund 392 356 320 -18,4 30
Det er vanskeleg å dra nokon eintydig konklusjon, men mykje tyder på at avstand til sentrum er avgjerande når sentrum er av ein viss storleik. Bygder som ligg innanfor ein akseptabel avstand til eit større sentrum, har meir positiv utvikling enn andre bygder. For bygder som ligg for langt i frå ein større arbeidsmarknad til å kunne forsvare dagleg pendling, er utfordringa å skape levedyktige lokalsamfunn med utgangspunkt i lokale føremonar. Vi ser døme på at dette har lukkast i nokre bygder, t.d. Værlandet/ Bulandet og Novelandet / Kalvåg, der folketalet aukar.
Fleire detaljar finn du i tabell nr 7 og 8 frå side 109.
Endring i kvinneandelen
Fylket har eit underskot av kvinner i aldersgruppa 20 – 39 år, med ca 90 kvinner per 100 menn.
Kartet nedanfor illusterar likevel at utviklina er positiv med oppgong i mange bygder.
96 bygder har kvinneunderskot
Dette er ein indikator som kan seie noko om tilstanden i bygda, om det er ein sunn kjønnsbalanse som gjev grunnlag for ei positiv utvikling. Det vil vere naturleg å tru at det er samanheng mellom ei positiv utvikling av folketal og positiv utvikling av kvinneandelen.
Bygder med fleire kvinner enn menn i aldersgruppa 20 – 39 år Bygd / kommune
Folketal
Tal kvinner per 100 menn
1995 1999 2004
%
endring 1995 1999 2004
Vetlefjorden, Sværefjorden- Balestrand 164 138 153 -6,7 65 69 172
Oldedalen- Stryn 147 141 140 -4,8 71 115 160
Heggjabygda/Navelsaker – Eid 100 98 85 -15,0 110 90 156
Stongfjorden, Stubseid – Askvoll 257 233 212 -17,5 108 140 150
Hestad, Skudal – Gaular 194 189 190 -2,1 67 107 146
Kvellestad, Vefring, Redal- Naustdal 319 300 283 -11,3 85 97 143
Haukedalen – Førde 160 145 150 -6,3 86 83 129
Hundeide, Torheim/Sørland – Eid 228 217 219 -3,9 75 68 123 Balestrand, Esefjorden, Thue,..- Balest. 1192 1197 1141 -4,3 105 104 119 Solvor, Galden, Kjos, Alme – Luster 1326 1357 1395 5,2 89 90 113
Øvrebotn, Viken – Gaular 355 348 321 -9,6 111 112 111
Totland, Bryggja, Maurstad- Vågsøy 672 654 644 -4,2 85 110 111
Kvalheim- Vågsøy 186 170 174 -6,5 69 70 110
Ulvesund – Vågsøy 1171 1277 1156 -1,3 88 96 109
Sørpoll, Almenningen- Vågsøy 170 182 191 12,4 96 112 109
Røneid,Gaupne, Sandvik – Luster 954 1047 1060 11,1 97 98 107
Fresvik – Vik 273 267 271 -0,7 93 100 105
Førde Sentrum – Førde 7632 8589 9225 20,9 111 109 105
Nordfjordeid, Myklebust,Os,..- Eid 2627 2731 2756 4,9 92 96 105 Endestad/Løkkebø. – Naustdal 1272 1251 1201 -5,6 85 96 104 Reknes, Kjølsdal, Haus/Lefdal- Eid 517 523 513 -0,8 103 118 104
Flahammar, Nes - Luster 335 314 298 -11,0 100 95 103
Vågane, Gjelsvik, Rørvik- Askvoll 443 447 433 -2,3 86 108 103 Standal, Stavang, Høydalane..- Flora 408 388 360 -11,8 98 84 103
Dale, Vassdalen,..- Fjaler 1534 1451 1464 -4,6 76 78 103
Værlandet, Bulandet- Askvoll 429 451 437 1,9 80 88 102
Berge, Austreim, Kyrkjebø – Høyanger 902 872 818 -9,3 98 100 101
Låg kvinneandel kan vere uttrykk for at bygda har vanskar med å rekruttere nye innbyggjarar og at det skjer ei forgubbing av bygda.
I 80 av 133 bygder har kvinneandelen auka i perioden 1995 – 2004 Bygder med lågast kvinneandel 2004
Bygd / kommune
Folketal
Tal kvinner per 100 menn
1995 1999 2004
%
endring 1995 1999 2004
Austrefjord,/Dombefjord – Solund 196 158 137 -30,1 52 28 20
Fure/Drage/Hoddevik- Selje 87 80 71 -18,4 83 44 43
Leirvik, Bø- Hyllestad 453 408 382 -15,7 74 89 47
Askrova, Kinn/Rekstad, ..- Flora 407 366 342 -16,0 71 67 49
Holmøyane – Eid 94 85 71 -24,5 67 58 50
Ortnevik - Høyanger 115 106 106 -7,8 50 60 54
Hjønnevåg,Kolgrov/Trovåg,- Solund 392 356 320 -18,4 93 82 56
Heggestad- Luster 160 156 139 -13,1 100 157 57
Skor, Åfjorddalen, Løland,..- Hyllestad 642 628 618 -3,7 75 93 58 Kvåle, Dalsdalen,Dale, Fortun- Luster 465 446 395 -15,1 80 76 61
Haugen, Rygg – Gloppen 303 293 287 -5,3 84 68 63
Flekke/Espedal – Fjaler 300 443 452 50,7 111 94 65
Eldal/Mjell – Gaular 207 189 184 -11,1 56 71 65
Hardbakke, Krakhella – Solund 503 460 382 -24,1 103 107 66
Senneseth – Gaular 85 83 85 0,0 100 43 67
Norddalsfjorden- Flora 239 232 208 -13,0 89 86 68
Rugsundøy/Rugsund,.. Bremanger 299 292 177 -40,8 58 63 68
Lone,Gjølanger, Tyssedal- Fjaler 397 371 349 -12,1 86 83 68
Søreide, Bjordal – Høyanger 225 233 231 2,7 81 80 69
Skifjor, Vassenden, Øen,.. - Hyllestad 574 518 513 -10,6 82 78 70
Ikjefjord – Høyanger 105 98 90 -14,3 67 100 70
Kva er årsaka til at bygdene endrar seg ulikt i høve til kvinneandelen? Dette kan vi ikkje sei noko sikkert om ut frå dei data som denne analysen byggjer på, men vi kan slå fast at dei ikkje er knytta til geografi, avstand til eit sentrum eller størrelse på bygd.
Mange bygder har hatt ei positiv utvikling i kvinneandelen dei siste ti åra. I 80 av bygder har kvinneandelen auka i perioden 1995 – 2004. Men som vi ser av tabellen nedanfor, er det ikkje systematisk samanheng mellom positiv utvikling av kvinneandelen og auke i folketalet. Kva som er årsaka til
dette, er ikkje godt å seie. Det kan kanskje ha å gjere med at det å stifte familie skjer seinare i dag enn tidlegare. Samstundes tar fleire kvinner enn menn høgare utdanning, men er registert på heimstadadresse under utdanninga. I praksis vil det innebere at det er færre potensiale
bidragsytarar til auke i folketalet enn det talet kvinner skulle tilseie. Bygda si evne til å skape lokal identitet vil vere avgjerande for kor mange som faktisk vel å etablere seg i bygda.
