Figu rbegrep et hos Gérard Genette
(Vitskap steoretisk innlegg, H F-faku ltetet, Universitetet i Bergen, 26. m ai 1999)
I
Figu rbegrep et står sentralt i d ei litteratu rteoretiske d røftingane til Gérard Genette frå and re halvd el av 1960-talet. Alle d ei tre essay-sam lingane frå p eriod en 1966 - 1972 har "Figu res" som tittel. Anten d røftinga gjeld d et p oetiske sp råket generelt, litteratu rkritikkens gjenstand , litteratu rhistorie eller retorikkhistorie, blir d enne kategorien eit nøkkel-begrep . Derfor kan Mary-Rose Logan laga ord sp el p å d en kjend e sentensen til H orats, ut pictura poesis (som biletet så p oesien), når ho
karakteriserer litteratu rteorien til Genette m ed ord a ut figura poesis (Genette 1982, vii).
Så kan ein sp ørja: Kva er skilnad en? N æ rm are bestem t: kva er figu rens m åte å bety p å, figu rens m åte å tenka p å?
I d et tilfanget som her ligg til gru nn1, er Genette gjennom gåand e u tp røvand e og p roblem atiserand e. Og d et er sæ rleg to orienteringar som styrer d røftingane: For d et første ei system atisk tilnæ rm ing til litteratu rstu d iet, næ rm are bestem t ei
stru ktu ralistisk orientering. For d et and re ei historisk interesse, kall d et gjerne litteratu rhistorisk interesse, m en d å er d et vel å m erka tale om litteratu rhistorie u tan nam n og u tan titlar, slik Pau l Valéry førestilte seg d et, orientert m ot skrivem åte , altså korleis litteratu rens m åte å vera litteratu r p å end rar seg m ed historia (Genette 1966, 164-65; 1970, 111). Tanken blir følgd op p bl.a. av Albert Thibau d et m ed begrep et essences, av Roland Barthes m ed begrep et écriture. H os Genette er d et sæ rleg i kraft av ei historisk tilnæ rm ing at figu rbegrep et får nyansar og blir sp esifisert. Ikkje m inst blir forhold et m ellom bilete og tanke (i figu ren) gjort tyd eleg i eit slikt p ersp ektiv.
Utgreiinga m i p røver eit stykke p å veg å sjå d ei to asp ekta kvar for seg. Del II er såleis system -orientert, d el III og IV historisk orientert. Men d et er også eit p oeng å visa korleis d ei to orienteringane grip inn i kvarand re og p roblem atiserer kvarand re.
1 "Stru ctu ralism e et critiqu e littéraire", L'envers d es signes", "Figu res", "Raisons d e la critiqu e p u re", "Langage p oétiqu e, p oétiqu e d u langage", "La rhétoriqu e restreinte" (Genette 1966, 1969 og 1972). Eg les tekstane i om setjing (Genette 1970, 1982 og 1991). Tilv isingane til Genette op p gir først sid etal i fransksp råkleg u tgåve, d eretter i d ansk, engelsk eller norsk om setjing.
Dette sam sp elet kan form u lerast som p roblem stilling, næ rm are bestem t so m p roblem atisering av stru ktu ralism en.
Stru ktu ralism en har blitt kritisert som red u ksjonistisk ford i d en angiveleg tilbakefører alle fenom en til visse faste m ønster, ford i d en ikkje kjem u t over ei sp råkleg op p fatning av verd a, ford i d en gjer m ennesket til eit viljelau st u ttrykk for d ei m ønster d et er p rega av, osv. Eit m arkant og tyd eleg eksem p el p å d enne typ e kritikk - frå vår d el av verd a - kan ein finna hos Peter Kem p (Kem p 1972, 87-157). På d en and re sid a har slik red u ksjonism e-kritikk blitt avvist, også d en som
red u ksjonistisk. F. eks. hevd ar Fred erik Stjernfelt i ein p resentasjon av Clau d e Lévi- Strau ss at kritikken av Lévi-Strau ss tend erer m ot å lu kka au gene for d et som er originalt og ep okegjerand e ved hans versjon av stru ktu ralism en (Lévi-Strau ss 1994, vii). Og når Atle Kittang i d ag ser tilbake p å d isku sjonane som p å id eologikritisk gru nnlag avviste sem iotikken p å 1970-talet, karakteriserer han d ei som "overflatiske og ku nnskap sfattige", og hevd ar at litteratu rvitskap en "litt for raskt og greitt" k vitta seg m ed "d ei u tford ringane og im p u lsane som d ei u like sem iotiske trad isjonane had d e å by p å" (Kittang 1998, 18).
Genette vil sjølvsagt høyra m ed til d ei som blir ram m a av d en typ e kritikk som bl.a. Peter Kem p fram førte. Genette har blitt kritisert også p å anna gru nnlag. F.
eks. hevd ar Pau l d e Man at båd e han og fleire and re franske stru ktu ralistar ikkje skil tilstrekkeleg m ellom eit gram m atisk og eit retorisk nivå i sp råket, at overføringa av begrep sap p aratet frå lingvistikk til retorikk ikkje er tilstrekkeleg reflektert (De Man 1979, 6). På d en and re sid a har han blitt vu rd ert som vid areu tviklar av
stru ktu ralism en, eller som føregrip and e ein p oststru ktu ralistisk kritikk av stru ktu ralism en. David Lod ge hevd ar eit slikt syn (Lod ge 1988, 62). Mary -Rose Logan har ei liknand e op p fatning når ho i sin introd u ksjon p eiker p å ei fru ktbar bland ing av system tru tenking og p roblem atisering av system .
På m ange m åtar kviler styrken hos Genette p å viljen til å kom binera ei system atisk tilnæ rm ing til litteratu rstu d iet m ed ei p roblem atisering som går u t over grensene til eit gitt system . Som ingen annan har Genette klart å u tarbeid a ei tenking kring kritikken som innlem m ar eit system , nem leg stru ktu ralism en, u tan å bli heilt u nd erd anig d ette. (Genette 1982, vii.)
Logan hevd ar også at Genettes eigen kritikar -p raksis er p rega av kom binasjonen av system og p roblem atisering av system .
Korleis kom binerer så Genette "ei system atisk tilnæ rm ing til litteratu rstu d iet m ed ei p roblem atisering som går u t over grensene til eit g itt system "? Og korleis kan ein gjera greie for d enne kom binasjonen?
Ein sentral referanse i d røftingar av stru ktu ralism en er d et føred raget som Jacqu es Derrid a held t p å Johns H op kins-u niversitetet i 1967 (Derrid a 1988), d er han p resenterte to tolkingar av stru ktu rbegrep et. H an p eiker næ rm are bestem t p å ein tvetyd ighet som grovt form u lert går u t p å følgjand e: På d en eine sid a viser
stru ktu ren tilbake til ein heilskap m ed eit styrand e sentru m , og i kraft av eit slikt sentru m p eiker d en u t av seg sjølv og g jer næ rverand e noko u tanfor stru ktu ren og sp råket. På d en and re sid a tolkar Derrid a lingvistikkens gru nnsetning - sp råket er eit system av skilnad er - som ein rad ikal p åstand , som næ rm are bestem t ser d et som u m ogleg å tilbakeføra teikna til eit transcend en talt signifikat; teikna kan bare erstattast av nye teikn, av stad ig nye teikn, i eit u end eleg sp el av betyd ning.
Distinksjonen til Derrid a gjer d et m ogleg å sp ørja om d et er ei rad ikal
forståing av stru ktu r som ligg til gru nn også hos Genette, slik at sy stem orienteringa i sin konsekvens inneber også ei system p roblem atisering eller -u nd ergraving? På litt om trentleg og u høgtid leg vis vil eg hevd a at Genette ind ikerer eit p ositivt svar når han karakteriserer d en trongen til å namngi som han finn i retorikken , som ein
lid enskap (Genette 1966, 214; 1991, 178). Einkvar lid enskap vil sin eigen u nd ergang, seier Kierkegaard . Det sku lle bety at retorikkens strev etter å p rod u sera og å nam ngi figu rar - altså kategoriar som kan inngå i p arad igm e og som kan skiftast u t m ed kvarand re - i sin konsekvens eller i yttarleggåand e form er sjølvøyd eleggand e.
Slik eg ser d et, kan nok Derrid a vera til hjelp til å stilla sp ørsm ålet p å d enne m åten, m en ikkje til å gjennom føra sjølve u nd ersøkinga. Dét gjer d erim ot d en langt enklare skilnad en m ellom system og historie. Det er m in p åstand i d et følgjand e at Logans karakteristikk kan gru nngjevast sæ rleg ved å sjå d en historiske orienteringa, d et historiske p ersp ektivet hos Genette som system p roblem atiserand e og -
overskrid and e.
II
Det sentrale begrep et i m od erne lingvistikk er teiknet. Teiknet knyter sam an eit u ttrykk og eit begrep . Relasjonen m ellom u ttrykk og innhald er ikkje nød vend ig eller m otivert, m en u m otivert og vilkårleg. Teiknet blir bestem t relasjonelt; d et "op p står"
som teikn i kraft av evna til å d anna system , og d et er ikkje ved referanse til eit u tanom sp råkleg objekt, m en i forhold til and re teikn innanfor system et at d et får avgrensa sitt innhald . Det er såleis u tskiftingsp røva som avgrensar d et, ikkje bare når d et gjeld omfang, m en også når d et gjeld kva plass d et har innanfor system et og ikkje m inst når d et gjeld innhald. H er er d et m ogleg å nyansera tre sentrale kategoriar i lingvistisk teori: utskifting, skiljet reelt-virtuelt, arbitraritet (d en u m otiverte relasjonen m ellom teiknet og d et teiknet viser til).
Dette er sentrale kategoriar også for Genette. N år han gjer greie for d isku rsen p å lingvistisk basis, er d et p å gru nnlag av ein generell hyp otese om hom ologi - d vs.
ein slags likskap - m ellom setning og d isku rs. Genette d røftar hom ologi som generelt p roblem i and re d el av artikkelen "Stru ctu ralism e et critiqu e littéraire" (Genette 1966, 145-49; 1970, 98-102; jfr. også Barthes 1994, 99). Drøftinga av figu r -begrep et kan sjåast som konkretisering og nyansering av sp ø rsm ålet om hom ologi, noko som d et er m ogleg å gjera greie for ved hjelp av d ei kategoriane som her er trekte fram . Utskifting
Figu r er om skriving. Figu ren "op p står" id et eit teikn står i stad en for eit anna, og d et figu ren betyr ligg i kløfta eller overflata eller rom m et m ellom d ei to teikna. Som tved elt teikn er figu ren båd e næ rvere og fråvere, båd e reelt og virtu elt teikn; som form er d en alltid bestem t av forhold et m ellom d et næ rverand e og d et fråverand e, m ellom teiknet og m eininga, m ellom u ttrykket og innhald et, eller m ellom
signifikantens linje og signifikatets linje ("som sjølvsagt berre er ein annan signifikant p resentert som d en bokstavlege"; Genette 1966, 207; 1991, 173). Det er like m ange figu rar som d et finst slike rom .
Meininga i ein figu r er ikkje gitt gjennom d ei ord a figu ren er sam ansett av, ford i m eininga kviler p å ei kløft m ellom d esse ord a og d ei som lesaren førestiller seg bortanfor "i ei stad ig overskrid ing av d en skrivne gjenstand en" (Genette 1966, 216;
1991, 180).
Med sine refleksjonar om figu ren står Genette m ed éin fot i m od erne
lingvistikk og éin i klassisk retorikk. For retorikkens ved kom m and e viser han til eit knip p e avhand lingar frå d en klassisistiske p eriod en (Genette 1966, 206 note 1; 1991, 172 note 3), og legg sæ rleg vekt p å d en u tform inga ein finn hos franskm annen Pierre Fontanier tid leg p å 1800-talet. H er finn Genette ein variant av retorikken, som d et er m ogleg å førestilla seg som u tvikla p å gru nnlag av sam e p rinsip p som lingvistikken.
For Fontanier er retorikk m eir eller m ind re d et sam e som ei sam ling figu rar.
Op p rinneleg var d et to læ rebøker Fontanier skreiv, éi om trop ar og éi om figu rar, eller rettare sagt: éi om figu rar som er trop ar, og éi om figu rar som ikkje er trop ar.
H an hevd a at d ei to d elane m ed ford el ku nne sjåast som eit heile; d enne id éen
konkretiserte Genette ca. 150 år seinare - i 1968 - d å han gav u t alt sam an som éi bok, u nd er tittelen Les Figures du Discours. For såvel Fontanier som for Genette står d et klart at d et er figu r-kategorien som sam lar retorikken til ein system atisk heilskap . Og d et einaste kriteriet som blir lagt til gru nn, er u tskifting, d vs. at sp råket har eit anna ord for d en sam e tanken. (Fontaner 1968, 63.)
Dette kriteriet p resiser figu ren, næ rm are bestem t p å tre m åtar. For d et første i forhold til d en klassiske førestillinga - frå Cicero og Qu intilian - om figu r som avvik (d eviasjon) i forhold til d aglegtalen. Denne førestillinga inneber ein ap ori.
Daglegsp råket er jo fu llt av figu rar; d en form for avvik figu ren rep resenterer, er såleis ikkje eit avvikand e, m en eit norm alt fenom en. Fontanier løyser knu ten ved å skilja m ellom enkelt og d aglegd ags; figu ren kan vera d aglegd ags, m en ald ri enkel.
Det d reiar seg alltid om ein om veg, d er noko står i stad en for noko anna, d er d et er ei kjensle av eit virtu elt teikn bak d et reelle. (Genette 1966, 210-11; 1991, 175-76.)
For d et and re ei avgrensing vis-à-vis katakresen. H os d ei gam le blir d et ofte u nd erstrekt at d et er nau d a som u tviklar sp råket og at figu ren (sæ rleg m etaforen) finn ord for d et som d et ikkje finst ord for. Den trad isjonelle trop ed efinisjonen - å bru ka eit ord / u ttrykk m ed ei anna tyd ing enn d en vanlege - kan nok sam svara m ed ei slik førestilling. Men katakresen står likevel ikkje su bstitu sjonsp røva; katakresen er ikkje figu r av d en enkle gru nn at d en ikkje kan tilbakeførast til eit anna u ttrykk - eit virtu elt teikn - som d en står i stad en for. Den m anglar figu rens form , d en m anglar kløfta, rom m et, overflata m ellom d et reelle og d et virtu elle teiknet. (Genette 1966, 212-13; 1991, 177.)
For d et tred je som avgrensing vis-à-vis innhald . Med stad ig referanse til Fontanier p røver Genette u t u tskiftingskriteriet p å teksteksem p el innehald and e beskriving og dialog. Viss beskrivinga eller d ialogen kan tenkast erstatta av ei enkel nem ning, d vs. viss d et reelle u ttrykket kan sjåast som valt, som resu ltat av u tskifting, d vs. viss ein kan fornem m a eit virtu elt teikn bakanfor d et reelle, så har ein også i slike tilfelle m ed figu r å gjera. Sam e resonnem ent gjer seg gjeld and e ved tankefigu r.
H er kjem Genette fram til sam e konklu sjon som Cicero og Qu intilian ein gong gjord e (Cicero Orator 39.134-41.139; Qu int. Inst. or. IX.i.23-25). Qu intilian avviser at
tankefigu ren skal vera d et sam e som ei eller anna kjensle som kjem til u ttrykk: sorg, sinne, m ed kjensle, frykt, tillit, forakt osv. Tankefigu ren er heller å forstå som ein m åte å forhold a seg til stoffet p å: å bagatellisera, å u ttrykka tvil, osv. Kva som blir bagatellisert osv. blir d et ikkje sagt noko om , heller ikkje m åten d ette skjer p å. Eit u tbrot kan f. eks. ikkje vera tankefigu r u tan at d et er sim u lert eller tilgjort. Eit slikt resonnem ent blir gjentatt hos Fontanier og Genette når d ei p røver u t
su bstitu sjonskriteriet p å figu ren commination (å setta fram eit ytre tru gsm ål). Dette er ikkje ei sæ reigen sp råkleg vend ing; kjensler er innhald , ikkje u ttrykksm od i, seier Fontanier. Aksep terer ein d ette som figu r, blir d et like m ange figu rar som d et er kjensler eller lid enskap ar, noko som rokkar ved båd e form - og su bstitu sjonskriteriet.
Likevel er d et m ogleg å aksep etera d et aktu elle eksem p let som figu r, p å gru nnlag av sim u lering som kriteriu m .
Ein tankefigu r (kategorien er m arginal og om strid t, for strengt tatt finst d et berre u ttrykksfigu rar) er figu r berre d ersom d en er tilgjord eller p åteken (falsk ved g åing, falsk u sku ld , falsk sp ørjing, osv.). Den fine nyansen m ellom overlegning og
tvilråd ighet kviler p å eit svæ rt enkelt skilje: H erm iones tvilråd ighet betyr ikkje noko anna enn d et ho seier, m ed an Did os overlegning seier Kva skal eg gjere? for å u ttrykkje Eg vil døy. I d et første tilfellet ligg teiknet og m eininga jam sid es og rører ved
kvarand re u tan at d et er noko tom rom m ellom ; her har vi ingen figu r. Det and re eksem p let om slu ttar heile d et rom m et som strekkjer seg m ellom signifikatets (eller d en virtu elle signifikantens) rette linje og d en ku rva som blir d regen op p av d en serien m ed falske sp ørsm ål som konstitu erer d en reelle signifikanten. Dette rom m et skap er figu ren. (Genette 1966, 215; 1991, 179.)
N år tankefigu ren p å d enne m åten blir aksep tert, viser d et kor sterkt
u tskiftingskriteriet står. På d ette p u nktet gjer Genette som Fontanier: han køyrer linja heilt u t. Det avgjerand e er ikkje eit u tbrod ert system som gir ei klart d efinert form , m en at d et i d et heile tatt d reiar seg om u tskifting eller val m ellom sim u lert (reelt) og ikkje-sim u lert (virtu elt) teikn. Utskiftinga er tyd eleg i tilfelle d er eit klart avgrensa u ttrykk blir erstatta m ed eit anna. Men effekten er p rinsip ielt d en sam e ved
tankefigu r. På d enne m åten blir kjensla av figu r, kjensla av at noko er erstatta m ed noko anna, avgjerand e kriteriu m og "ytste argu m ent".
Skiljet reelt-virtuelt
Bak kvart av d ei reelle eller realiserte teikna i eit syntagm e skju ler d et seg eit eller fleire virtu elle teikn; d vs. teikn som ku nne ha stått i stad en for d et reelle teiknet.
Denne d obbelheten er eit absolu tt kriteriu m .
Figu rens eksistens og karakter er såleis absolu tt bestem t av eksistensen og karakteren til d ei virtu elle teikna som eg sam anliknar d ei reelle teikna m ed når eg slæ r fast d en sem antiske ekvivalensen m ellom d ei (Genette 1966, 210; 1991, 175).
N år Genette bru kar d enne d istinksjonen p å retorisk (translingvistisk) nivå, er d et m ed eit atterhald . Forhold et m ellom d et relle og d et virtu elle teiknet (eller d ei virtu elle teikna) er vesentleg annleis ved retorisk form jam ført m ed lingvistisk.
Gram m atisk form ved kjem m orfologien og syntaksen, og som form u tgjer d en bare ei linje. Retorisk form er d erim ot ei overflate avgrensa av d ei to linjene m ellom d et reelle og d et virtu elle teiknet. (Genette 1966, 210; 1991, 175.) Skilnad en d reiar seg om m åten teikna er næ rverand e og fråverand e p å. Ved gram m atisk form er d et reelle teiknet næ rverand e, d et virtu elle teiknet (eller d ei virtu elle teikna) er fråverand e.
Derfor linearitet og horisontalitet. Retorisk form , d vs. figu rens form , avteiknar seg d erim ot ved at d et virtu elle teiknet gjer seg gjeld and e ved sid a av eller bakanfor eller
bortanfor d et teiknet som er til stad es (d et reelle teiknet). Det vil næ rm are bestem t seia at d et reelle teiknet p eiker p å eller m inner om d et virtu elle. Det fråverand e er ikkje fråverand e, d et er næ rverand e, m en p å ein m åte som om d et var fråverand e.
Palim p sest-biletet blir bru kt som illu strasjon; "[a]lle figu rar kan om setjast, og ber om setjingane sine synleg gjennom skinand e som eit vannm erke eller ein p alim p sest u nd er tekstens overflate" (Genette 1966, 211; 1991, 176). Teoretisk er d ette ei
sjølvm otseiing; noko kan ikkje vera til stad es og fråverand e sam stu nd es. Skilnad en reelt-virtuelt har m .a.o. ein annan teoretisk statu s når d en blir gjort gjeld and e p å retorisk nivå. Det d reiar seg om ein slags likskap , om hom ologi, og ikkje om id entitet.
A rbitraritet
Førestillinga om ein u m otivert relasjon m ellom teiknet og d et som teiknet refererer til, gjeld også for figu ren. Sam stu nd es skap ar figu ren illu sjon om d et stikk m otsette, nem leg eit m otivert teikn. Illu sjonen om eit m otivert teikn, om at sp råket står i eit natu rleg forhold til d et som d et refererer til, er ein illu sjon som bøter p å d en m angel som p rinsip p et om arbitraritet rep resenterer. På gru nnlag av d enne m angelen kan ein førestilla seg eit håp eller ei forventning om at p oesien skal kom m a næ rm are røynd om m en enn d et som d aglegsp råket gjer, at d en skal finna ord for "d et u u tseielege", osv. I "Langage p oétiqu e, p oétiqu e d u langage" k ritiserer Genette førestillinga til Jean Cohen om d iktsp råk som rad ikalt annleis enn d aglegsp råket, ei op p fatning som m .a.o. ser for seg to sp råk som gjensid ig u telu kkar kvarand re. Mot d ette ser Genette d et p oetiske sp råket som forankra i vanleg sp råk; d et p oetiske sp råket sp ring u t av d en m angelen som hefter ved alt sp råk, og d enne m angelen u tgjer såleis sp råkets alltid ibu and e p oetisitet. Med referanse til Mallarm é og Valéry ser han p oesien som fu nksjon av at sp råket, d et alm innelege sp råket, ikkje strekk er til. "For d en p oetiske fu nksjonen d reiar seg nettop p om d ette strevet etter 'å gi erstatning for', rett nok p å illu sorisk vis, d et arbitræ re ved teiknet ved å motivera språket"(Genette 1969, 145; 1982, 91). Det er d en kratylliske d rau m en, illu sjonen om likskap m ellom ord og ting, som er essensen i d et p oetiske sp råket. Poetisk aktivitet blir forstått som
[…] ein ved varand e språkleg fantasi [im agination d u langage] som har ein m otiverand e d agd rau m liggand e til gru nn, ein d agd rau m om sp råkleg m otivering, p rega av ei sem i-nostalgisk tilbakeskod ing m ot eit hyp otetisk "p rim itivt" sp råk -stad iu m d er ein tenkjer seg at sp råket er d et som d et seier (Genette 1969, 145; 1982, 92).
Motiveringa av teiknet er litteratu rens p ositive kraft. Litteratu ren er ikkje eit anna felt, bare eit privilegert felt som skap er nye og seku nd æ re betyd ningar ved å riva
sp råket lau s frå ein u m id d elbar p raksis. Det betyd ningstilskotet figu ren gir, ved antyd ning eller konnotasjon, skap er illu sjon om sp råket som m otivert. Denne m otiveringa kallar Genette "sjela i figu ren" (Genette 1991, 182). (Illu sjonen om
sp råket som m otivert har også ei negativ sid e, noko Roland Barthes er op p tatt av bl.
a. i M ytologier. Dette legg også Genette vekt p å i sin artikkel om Barthes, "L'envers d es signes".)
III
Den m otiveringa som d et her er tale om , kan variera. N år Genette skal gjera
næ rm are greie for variasjonen, viser han p å d en eine sid a til at retorikken d efinerer d et p oetiske som ein sansem essig om veg.
N år eg seier segl for skip , d enoterer eg skip et, m en sam stu nd es konnoterer eg
m otiveringa ved d etaljen, d en sansem essige om vegen som er innp renta i betyd ninga, og d erm ed ein viss syns- eller intensjonsm od alitet. Denne sansem essige m od aliteten er for retorikken d et sæ reigne ved p oetiske u ttrykk. (Genett e 1966, 219; 1991, 182.)
Sam stu nd es p eiker han p å at ein slik sansem essig om veg bare er ei sp esifisering av figu ren. Dette blir u td ju p a i artikkelen "La rhétoriqu e restreinte". I d et følgjand e skal eg trekka fram d ei viktigaste m om enta frå d enne artikkelen.
Genette ser retorikkhistoria som historia om ei generell innsnevring. Slik eg forstår d et, ser han d enne innsnevringa i to fasar. Først ei u tvikling frå generell til figu rorientert retorikk, d eretter innsnevring av d et sem antiske feltet for figu ren.
I antikk retorikk u tgjord e figu r - og trop elæ ra bare ein d el av ein større sam anheng. Qu intilian f. eks. gav figu r - og trop elæ ra fyld ig om tale, m en likevel tilm ålt og p rop orsjonert innanfor ram m ene av ein generell retorikk. Denne balansen er tap t, og Genette p eiker p å tre faktorar for d enne u tviklinga: (1) Delar av retorikken tørka inn ved at d em okratiske institu sjonar forsvann, d ette gjeld sæ rleg d eliberativ (eller p olitisk) tale. (2) Forhold et m ellom d ei u like d elane av retorikken blei forstyrra ved p ress frå nabod isip linane d ialektikk og gram m atikk. (3) Tilfanget eller eksem p la blei i au kand e grad henta frå eit litteræ rt korp u s, slik at retorikkstu d iet etter kvart i hovu d sak kom til å d reia seg om ord forråd et i p oesien, "la lexis p oétiqu e" (Genette 1972, 22; 1982, 104).
Den første av d esse faktorane skal eg ikkje gå næ rm are inn p å. Det and re p u nktet krev ein p resiserand e m erknad : Den ram istiske rørsla innanfor
u td anningsvesenet i and re halvd el av d et 16. hu nd reåret - rørsla har sitt nam n etter hu genotten Petru s Ram u s (Pierre d e la Ram ée, 1515-1572) - om d efinerte forhold et m ellom faga i trivium (retorikk, d ialektikk, gram m atikk) p å ein slik m åte at d et blei
"lite att" til retorikken. I ei læ rebok i retorikk som Ram u s skreiv i lag m ed Om ar Talon, inneheld faget bare to d isip linar, nem leg stil (elocu tio) og framføring (actio).
Stillæ ra var u tform a etter eit enkelt tod elingsp rinsip p , først m ed eit skilje m ellom trop ar og figu rar. Trop ane blei d elte i to hovu d kategoriar, d en eine om fattand e del- heilskap-relalsjonar (m etonym i og synekd oke), d en and re om fattand e relasjonar m ellom delar (m etafor og ironi). Dette gav eit system m ed fire m eistertrop ar.
Figu rlæ ra var m eir om fattand e, m en også d en system atisert i enkle d ikotom iar.
Denne stillæ ra - som i alle fall for skriftsp råkets ved kom m and e u tgjord e retorikken som heilskap - var ei nyskap ing som fekk gjennom slag ikkje m inst p .g.a. si enkle og oversiktlege form ; d en var langt m eir oversiktleg enn d ei store avhand lingane til Cicero og Qu intilian. (Conley 1990, 131.) Ved sid a av d enne nyorienteringa gjer også to and re retningar seg gjeld and e i renessansen. For d et første retorikk av gam m alt m erke, som tok vare p å alle d ei fem trad isjonelle arbeid sfelta (inventio, d isp ositio, elocu tio, m em oria og actio) og såg d esse som ein heilskap . For d et and re d ei såkalla figu ristane som u tform a retorikken m eir eller m ind re restlau st som ei figu rlæ re.
(Fafner 1982, 195-96). Ein kan kanskje få inntrykk av at figu ristar - som f. eks. d ei engelske renessanseteoretikarane Peacham og Pu tten ham - var like red u ksjonistiske i forhold til trad isjonen som ram istane, all d en tid d ei var så einsid ig innretta m ot elocutio og tilsynelatand e såg bort frå alt anna. Men d ei op ererte m ed eit inklu sivt figu r-begrep , som rom m a eit m angfald av figu rar og om fatta næ r sagt alle asp ekt ved ikkje bare trad isjonell retorikk, m en alle faga i triviu m (Josep h 1947, 17-18).
Derfor kan d et vera m eir rim eleg å hevd a at d ei tok vare p å trad isjonen, bare i ei anna form : Ei læ re som op p havleg var u tform a som p rosess, for løp , "historie", d vs.
som var orientert m ot u tviklinga av d en enkelte talen, eller u tviklinga av d en enkelte talaren, blir av figu ristane om form a til eit system , eit p arad igm e, ein sem iotikk (Varga 1983).
Den tred je faktoren som Genette m einer ligg til gr u nn for innsnevringa av retorikken, er orienteringa m ot eit litteræ rt tilfang. Den generelle p åstand en er at d enne orienteringa inneber ei innsnevring av d et sem antiske feltet for figu ren.
Figu ren får i høgare grad enn tid legare ei innretning m ot d et konkr ete, og m ot ei sansem essig erfaring.
Genette u nd ersøker siste stad iu m av d enne u tviklinga, frå klassissistisk retorikk til nyretorikk. H an avgrensar seg til fransk trad isjon, næ rm are bestem t u tviklinga frå César Du m arsais (1730) til Gruppe mu (ca. 1970). Denne nyretoriske trad isjonen klassifiserer figu rane p å gru nnlag av d ei såkalla m eistertrop ane slik d esse var d efinerte i ram ism en, d vs. etter eit logisk p rinsip p som gir ei fird eling:
likskap (m etafor), nærleik (m etonym i), relasjon til heilskapen (synekd oke) og motsetnad
(ironi) (Genette 1972, 25; 1982, 106). Den blir reflektert i m åten båd e Du m arsais og Fontanier system atiserer trop ane p å. Du m arsais d elte d ei inn i tre hovu d kategoriar etter assosiasjonsp rinsip p a likskap, nærleik og motsetnad, altså metafor, metonymi og ironi (han slo sam an metonymi og synekdoke). Også Fontanier had d e tre kategoriar, m en ikkje d ei sam e som Du m arsais: metonymi, synekdoke og metafor (han u telu kka ironi frå trop ane). Legg ein d esse to system a over kvarand re, får ein som
"fellesnem nar" ei tod eling som p eiker fram m ot d et kjend e skiljet m ellom metafor og metonymi hos Rom an Jakobson (Jakobson 1975). Red u seringa blir hos Gruppe mu vid areført, for ikkje å seia fu llbyrd a, slik at ein står tilbake m ed likskap srelasjonen som einaste p rinsip p og éin trop e - metaforen - som rep resentant for alle trop ar og figu rar.
Ein p resiserand e kom m entar: Genette har forsåvid t sitt p å d et tørre når han p åstår at Gruppe mu fram hevar m etaforen; han kan visa til at gru p p a p å
p rogram m atisk vis p åkallar Aristoteles' ord om m etaforen som viktigast blant d ei p oetiske verkem id la. (Poetikken, XXII, 1459a; Du bois (o.a.) 1974, 14 og 152; Genette 1972, 33 m ed note 1; 1982, 114 m ed note 28.) Likevel gir d ette eit galt inntrykk av gru p p a. For d et er ikkje m etafor en, m en synekd oken gru p p a ser som gru nnleggand e figu r; d en ligg i botn også når d ei gjer greie for m etaforen. (Du bois (o.a.) 1974, 10.)
Den d rastiske red u ksjonen av d et figu rative feltet inneber p referanse for trop ar, d vs. figu rar m ed sterk sem antisk konsentrasjon, d en inneber p referanse for figu rar m ed eit tyd ingsfelt som er orientert m ot d et sansbare, d en gir forrang til relasjonane kontigu itet og likskap og eksklu d erer tend ensielt figu rar m ed eit m eir intellektu elt tyd ingsfelt. (Genette 1972, 25-26; 1982, 107-8.)
Argu m enta for red u ksjon er kort fortalt at trop ane overlap p ar kvarand re, og at d ei d erfor også kan u nd erord nast kvarand re. Dei trop ane som står att etter forenklinga, skal såleis inklu d era også d ei som har falle u t av system et. Mot d ette gjer Genette d etaljert greie for korleis red u ksjonen av m eistertrop ane inneber at tyd ingsfelt som tid legare blei om fatta av figu rlæ ra, blir u telatne. H an sam anliknar p rosessen m ed op p kjøp ("cou p d e force") i næ ringslivet (og d et er vel p rosessen oppkjøp-fusjon-nedlegging han har i tankane) (Genette 1972, 31; 1982, 113).
Eksem p elvis - og kort fortalt - gjer Genette greie for sam anslåinga av
kategoriane metonymi og synekdoke slik: Det op p rinnelege tyd ingsfeltet for synekdoke er 'inklu sjon' (større enn - m ind re enn; om fattand e - om fatta av), for metonymi
'sam anheng' (i rom , tid , kau salitet, fu nksjon). Sam anslåinga m ed fører at 'kontigu itet' (næ rleik) blir overord na begrep i tyd ingsfeltet. Dette red u serer synekdoke (inklu sjon) til metonymi (kontigu itet). Innvend inga frå Genette: Det er tvilsom t om d et er
m ogeleg å sjå synekdoke (inklu sjon) som sp esiell d el av metonymi (kontigu itet). Denne
red u ksjonen bland ar sam an forhold et m ellom del og heilskap m ed forhold et m ellom del og resterande delar . Rett nok kan d et i gitte sam anhengar vera m ogeleg å lesa eitt og sam e u ttrykk p å begge m åtar, d vs. sjå u ttrykket som båd e m etonym isk
næ rleiksorientert og synekd okisk inklu sjonsorientert. F. eks. kan ein i u ttrykket
"krone" (for m onark) sjå krona båd e som knytt til eller del av m onarken, d vs. som metonymi og synekdoke. Men at d et er m ogleg å lesa u ttrykket p å to m åtar, betyr ikkje at d esse to m åtane er eitt og d et sam e. Sam anslåinga av synekdoke og metonymi red u serer vid are m etonym i til bare éin type nærleik, og stengjer and re
næ rleiksrelasjonar - kausalitet, tid, funksjon - u te. Tyd ingsfeltet for metonymi og synekdoke blir såleis avgrensa til bare rom lege forhold ; tend ensielt blir såleis bare d ei fysisk-m aterielle eller sansbare asp ekta ved d ei op p rinnelege trop ane aktu aliserte.
(Genette 1972, 25-28; 1982, 107-10.) IV
Generelt ser Genette system (langue) som abstraksjon av ein gitt sp råkbru k (parole).
For d en som har lese bare ei bok, u tgjer d enne boka heile litteratu ren. For eit barn som p å eit tid leg stad iu m rår over bare nokre få ord , vil d ette u tgjera heile sp råket.
Slike eksem p el illu strerer at eit system , når d et blir forstått som abstraksjon av faktisk bru k, til eikvar tid vil u tgjera ein heilskap og likeins alltid vil vera i end ring.
(Genette 1966, 165; 1970, 111-12.)
Genette forklarer figu ren p å gru nnlag av eit system som er i end ring. Denne end ringa inneber ikkje bare utvikling av system et, m en også avvikling av d et. På d ette gru nnlag kan ein tala om ulike begrep figu r. Eg vil legga vekt p å sæ rleg to p rinsip p som orienteringsp u nkt for d enne variasjonen: sp esifisering og d ep resisering.
Spesifisering
I sin om tale av d en yttarleggåand e red u ksjonen av trop ane stiller Genette seg kritisk til d en innsnevringa han gjer greie for. Sam stu nd es er d et ikkje m inst d enne
red u ksjonen som gjer d et m ogleg for han å p eika u t figu rens vesen eller essens som ein sansemessig om veg, ei sansemessig m otivering av teiknet. Dette er ei sp esifisering av figu ren som gir gru nn til å stilla bl.a. følgjand e sp ørsm ål: I og m ed at nyretorikken ser bort frå d elar av d et tilfanget som trad isjonell retorikk d ekker, i og m ed at eit figu r-begrep tilp assa eit litteræ rt tilfang vil vera orientert m ot sansem essig erfaring og sem antisk konsentrasjon, vil d å ikkje m od erne teori også oversjå figu rsp råket i eit teksttilfang frå før - eller m ed ei anna orientering enn - d en u tviklinga som d et her er tale om ? Vil ikkje figu rar som er orienterte m ot eit intellektu elt p oeng, falla u tanfor, sæ rleg tankefigu rar som styrer større tekstsekvensar?
Depresisering
Klassisistisk retorikk d efinerer figu r som form . Figu ren lar seg "avteikna" som kløft, rom , flate, osv. m ellom eit reelt og eit virtu elt teikn. Dvs. at figu ren får eller tar form i kraft av d et system et d en er d el av.
Men d en klassisistiske retorikkens system av figu rar er avvikla. Likevel forsvinn ikkje figu ren m ed d ét; d en kan forklarast p å ein m ind re system bu nd en m åte, ikkje som om bytting eller u tskifting innanfor eit slu tta system , bare som kjensle av figu r.
"Figu r er ikkje noko anna enn kjensla av ein figu r; figu rens eksistens er heilt avhengig av d et m ed vitet lesaren har - eller ikkje har - om d en tvityd ige karakteren i d en d isku rsen ein p resenterer han for" (Genette 1966, 216; 1991, 179).
Denne d ep resiseringa ser Genette helst i historisk p ersp ektiv. Men d en inneheld også ap oriar. For d et første inneheld retorikken som system ein ap ori. Som klart d efinert system vil retorikken ikkje bare gi ei tyd eleg avteikning av figu ren som form . Som etablert konvensjon, som konsolid ert system vil d en tend ensielt også eintyd iggjera figu ren. Derm ed forsvinn figu ren. Forsvinninga skjer ved at d en fråverand e signifikanten kjem u t av syne. Og u tan eit virtu elt teikn bak d et reelle, heller ingen figu r. Genette viser til Snorres system av kenningar, d er einkvar figu r får tild elt si end egyld ige tyd ing (Genette 1966, 205; 1991, 171). Og ein kan tenka seg and re eksem p el p å korleis konvensjonalisering av figu rsystem et virkar m ed til å tilinkjesgjera p oesien. Men her kan ein sp ørja: Slike eksem p el rep resenterer vel bare i yttarleggåand e form d et som Genette ser som eit generelt trekk ved retorikken?
Det retorikken ser p å som viktig, er klårleiken og d en allm enne karakteren til d ei p oetiske teikna, d et er å finne att p å d et seku nd æ re nivået (litteratu ren) d en sam e strenge og gjennom synlege kvaliteten som alt sæ rkjenner d et p rim æ re nivået (sp råket) (Genette 1966, 220; 1991, 183).
Dette er altså første ap ori: Jo m eir eintyd ig retorikkens system blir d efinert, og jo tyd elegare d et p å d en m åten vil avteikna figu ren som form , jo svakare blir kjensla av figu r. Den system atiske forklaringa av figu ren vil i ytste konsekvens også u trad era figu ren.
And re ap ori har å gjera m ed kravet om klårleik og gjennom synleg kvalitet.
Inneber ikkje d ette kravet ei forventning om linearitet og horisontalite t i sp råket, noko som Genette and re stad er har om talt som fram and e for retorikken? (Jfr. hans
eiga vektlegging av skiljet m ellom retorisk og gram m atisk form som blei om talt i d el II ovfr.)
Og end eleg ein tred je ap ori. System et som figu r blir forklart p å g ru nnlag av, kan nok tru ga m ed å tilinkjesgjera figu ren. Men så lenge ein tillet d ep resiseringa - figu r forstått som kjensle av figu r - kan begrep et også bru kast til kritikk og avvising av nettop p d et system et som ligg til gru nn for d et, d et system et som be grep et blir forklart p å gru nnlag av. Dette skal eg gjera litt næ rm are greie for.
V
Å sjå figu r som kjensle, er nok ei d ep resisering, m en inga bagatellisering. Denne kjensla er svim land e. Denne svim m elheten d efinerer figu ren og d et p oetiske.
[…] d en parad oksale tanken at Litteraturen som ord en er tufta på teikna sin tvityd ige karakter, p å d et sm ale, m en svim land e rom m et som op nar seg m ellom to ord m ed sam e m eining, m ellom to m einingar av sam e ord et: to sp råk i d et sam e sp råket "
(Genette 1966, 221; 1991, 183).
Svim m elhet - vertigo - går igjen som m etafor hos Genette. Vertigo-m etaforen er d ekkand e ikkje bare for figu ren og d et p oetiske sp råket, m en også for and re d isku rsar. For d et første blir d en p åkalla ved skiljet - eller rettare sagt likskap en - m ellom forfattar og kritikar. For forfattaren er litteratu r ikkje u ttrykksm id d el,
reiskap , instru m ent, m en sjølve stad en for tanken. Ein som verkeleg lever op p til d et å vera forfattar, tenkjer bare i "d en togn og løynd om som høyrer skrifta til" (Genette 1969, 22; 1982, 73). H an veit og erfarer til eikvar tid at når han skriv, er d et ikkje han som tenkjer sitt sp råk, m en sp råket hans som tenkjer han og som tenkjer u tanfor han.
Kritikaren er heller ikkje verkeleg kritikar før også han, liksom forfattaren, er blitt fanga av "the vertigo", d vs. d et sp elet p å liv og d ød som skriving er. "Kritikaren - som forfattaren - kjenner bare til to op p gåver, som eigentleg er éin og d en sam e: å skriva, å teia" (Genette 1969, 22; 1982, 73).
For d et and re kan ein tala om svim m elhet også i Genettes eiga u tgreiing. Også han gjer bru k av eit m angelfu llt sp råk, noko som m ed fører ein kritikk av sp råket. N år eg skal gjera greie for d ette, kan d en p resiseringa som Derrid a gir av bricolage-
sam anlikninga frå Lévi-Strau ss vera til hjelp : I m otsetnad til ingeniørens arbeid , ein aktivitet som u tviklar sp esiallu tvikla instru m ent, er hobbyarbeid et ein syssel d er ein nyttar d et ein m åtte ha for hand a, d vs. verktøy som ligg att frå annan aktivitet. Dette skiljet illu strerer hos Lévi-Strau ss skilnad en m ellom vitskap leg sp råk og m ytens sp råk (Lévi-Strau ss 1994, 27-33). Derrid a d rar nytte av d enne sam anlikninga når han tilrår kritikk av (d et vitskap lege) sp råket, ikkje ved å erstatta d ei overleverte
(m angelfu lle) begrep a m ed nye, m en ved å bru ka d ei so m verktøy som fram leis kan gjera nytte, sam stu nd es som ein kritisk vu rd erer d eira kraft og likeins d et gru nnlaget d ei er u tvikla p å. Sam stu nd es p raktiserer han sin eigen resep t når han stiller
sp ørsm ål ved d et fu nd am entet som bricolage-førestillinga er tu fta p å: Viss bricolage om fattar nød vend igheten av å låna begrep frå overleveringa, er einkvar d isku rs bricolage; ingeniøren som Lévi-Strau ss m otstiller bricoløren, er såleis ein m yte.
Derrid a bru ker overleverte begrep sam stu nd es som han avviser d et gru nnlag et d ei er u tvikla p å.
Genette gjer sam anlikninga til Lévi-Strau ss gjeld and e også for skilnad en m ellom forfattar og kritikar. Forfattaren kan jam førast m ed ingeniøren; han u tforskar røynd om m en; kritikaren er som hobbyarbeid aren; han syslar m ed restar av an na arbeid , han nyttar elem ent frå ein tid legare litteræ r stru ktu r i ein ny heilskap . Kritikarens m ateriale er seku nd æ rt og begrensa; kritikaren kjem alltid etter
forfattaren. (Genette 1966, 145-49; 1970, 94-98.) Men d et som i d enne sam anhengen har større interesse, er at han overfor retorikkens system p raktiserer d en d obbelt - hald ninga til d en vitskap lege overleveringa som Derrid a gjer seg til talsm ann for.
Figu r-begrep et blir forklart p å gru nnlag av eit system som er avvikla, for ikkje å seia avlegs. H er ei kop ling m ellom ei system tru og ei system p roblem atiserand e hald ning.
På d enne m åten blir også d et vitskap lege sp råket - Genettes eige sp råk - eit m angelfu llt sp råk. Også her ei svim land e kjensle av m eining bortanfor teikna.
VI
Drøftingane til Genette aktu aliserer fleire register for figu ren. Den kan variera i om fang, i sem antisk konsentrasjon, d en kan vera orientert m ot sansem essig eller intellektu ell erfaring, d en kan id entifiserast som sp esifikk form eller bare m erkast som ei vag p åm inning om form , d en kan vera relativt eintyd ig (statisk) eller
m angetyd ig (d ynam isk). Det som ikkje kan variera, er kjensla av form , ei kjensle som p eiker p å ei m eining bortanfor ord a. Dette er figu rens m åte å tenka p å. Og d ette avgrensar figura frå pictura; figu r er om veg, m en ikkje nød vend igvis ein sansem essig om veg.
Så langt figu r og bilete. Men sp ørsm ålet om d et poetiske er ikkje u ttøm t m ed d ét. Genette m inner om at m od erne p oetikk d efinerer d et p oetiske som enkel stil, som fråvere av figu r ved at d en insisterer p å d et bok stavlege, insisterer p å at d et som står, ikkje er om skriving frå noko anna og heller ikkje kan tilbakeførast til eit anna - m eir op p rinneleg - u ttrykk. Denne avvisinga av figu ren kallar han - m ed eit u ttrykk frå Jean Pau lhan - for "terrorism e". I og m ed at Genette, i tillegg til å forklara d et p oetiske som figu r, også viser til ein p oetikk som d efinerer d et p oetiske som fråvere
av figu r, kan ein sp ørja kor d ekkand e begrep et hans er. Gjer d et greie for bare ein d el av p oesien, eller er d et eit allm ent begrep , om fattand e også m od erne p oetikk som d efinerer d et p oetiske som fråvere av figu r? Genette gir ikkje noko klart svar (jfr.
også Melberg 1991, 118). Men d en d ep resiseringa som eg har om talt ovanfor, p eiker vel i retning av eit allm ent begrep , d vs. d ekkand e for p oesien.
Ut pictura poesis-d ebatten er gam m al, m angslu ngen, og fram leis levand e. Også i d ag blir biletet fram heva som felles gru nn for d ikteku nst og biletku nst (And ersen 1992, Kittang 1998). I d en d ebatten - som eg ikkje kan gå næ rm are inn p å her - ser d et u t til at Genette inntar ein tvetyd ig p osisjon i kraft av at han båd e sp esifiserer og d ep resiserer figu rbegrep et i forhold til trad isjonell retorikk. Sp esifiseringa p eiker m ot biletet og d et sansem essige, d ep resiseringa m ot kjensle, svim m elhet, vert igo.
Litteratu r:
AN DERSEN,MERETE MORKEN 1992 Tekst i bilder, bilder i språk, hovu d fagsop p gåve i litteratu rvitskap , Universitetet i Bergen.
ARISTOTELES Poetics, u tg. ved S. H alliw ell, A ristotle: Poetics, Longinus: On the Sublime, Demetrius: On Style, Cam brid ge, Massachu setts (H arvard University Press) 1995, 1-141.
BARTH ES,ROLAN D 1994 The Semiotic Challenge, om s. av R. H ow ard , Berkeley (University of California Press) [1988, 1985].
CICERO Retoriske skrifter I-III, red . T. H astru p og M. Leisner-Jensen, Od ense (Od ense u niversitetsforlag) 1979-82 [De oratore, Brutus, Orator og De optimo genere
oratorum].
CON LEY,TH OMAS M. 1990 Rhetoric in the European Tradition, Chicago (The University of Chicago Press).
DE MAN,PAUL 1979 "Sem iology and Rhetoric", A llegories of Reading. Figural Language in Rousseau, N ietzsche, Rilke, and Proust, N ew H aven (Yale University Press) 1979, 3-19.
DERRIDA,JACQUES 1988 Stru ctu re, sign and p lay in the d iscou rse of the hu m an sciences, D. Lod ge (red .), M odern Criticism and Theory. A Reader, Lond on (Longm an), 107-23 [1966].
DUBOIS,JACQUES (o.a.) 1974 A llgemeine Rhetorik, tysk u tg. ved A. Schü tz, Mü nchen (W. Fink) [Rhétorique générale, 1970].
FAFN ER,JØ RGEN 1982 Tanke og tale. Den retoriske tradition i V esteuropa, København (C.
A. Reitzels Forlag).
FON TAN IER,PIERRE 1968 Les figures du discours, u tg. ved G. Genette, Paris (Flam m arion) [1818, 1830].
GEN ETTE,GÉRARD 1966 Figures. Essais, Paris (Éd itions d u Seu il).
GEN ETTE,GÉRARD 1969 Figures II. Essais, Paris (Éd itions d u Seu il).
GEN ETTE,GÉRARD 1970 "Stru ktu ralism e og litteratu rkritik", P. Mad sen (red .), Strukturalisme, København (Rhod os) 1970, 94-118 [1964].
GEN ETTE,GÉRARD 1972 Figures III. Essais, Paris (Éd itions d u Seu il).
GEN ETTE,GÉRARD 1982 Figures of Literary Discourse, eng. om s. av A. Sherid an, innl.
ved M.-R. Logan, N ew York (Colu m bia University Press) [u td r. frå Figures I-III, 1966, 1968, 1972]. Om fattand e bl. a.: "Stru ctu ralism and literary criticism "
["Stru ctu ralism e et critiqu e littéraire"], "The Obverse of Signs" [L'envers d es signes"], "Figu res", "Princip les of Pu re Criticism " ["Raisons d e la critiqu e p u re"],
"Poetic Langu age, Poetics of Langu age" ["Langage p oétiqu e, p oétiqu e d u langage"], "Rhetoric Restrained " [La rhétoriqu e restreinte"].
GEN ETTE,GÉRARD 1991 "Figu rar", no. om s. ved A. Kittang, A. Kittang o.a. (red .) M oderne litteraturteori. En antologi, Oslo (Universitetsforlaget) 171-183 [1964].
JAKOBSON,ROMAN 1975 "Tw o asp ects of langu age and tw o typ es of ap hasic d istu rbances", R. Jakobson og M. H alle: Fundamentals of Language, H aag (Mou ton), 67-96 [1956].
JOSEPH,SISTER MIRIAM 1947 Shakespeare' s Use of the A rts of Language, N ew York (Colu m bia University Press).
KEMP,PETER 1972 Sprogets dimensioner, København (Berlingske Forlag).
KITTAN G,ATLE 1975 Litteraturkritiske problem. Teori og analyse, Bergen (Universitetsforlaget).
KITTAN G,ATLE 1985 "Tekst, retorikk, d ekonstru ksjon. Et blikk p å
p oststru ktu ralistisk litteratu rteori i Frankrike og USA", N orsk litterær årbok 20, 189-206.
KITTAN G,ATLE 1998 Ord, bilete, tenking, Oslo (Gyld end al).
LÉVI-STRAUSS,CLAUDE 1994 Den vilde tanke, København (Gyld end al) [La pensée sauvage, 1962].
LODGE,DAVID (red .) 1988 M odern Criticism and Theory. A Reader, Lond on (Longm an).
MELBERG,ARN E 1993 "Poetikk og retorikk i m od erne litteratu rt eori", A. Kittang o.a.
(red .), M oderne litteraturteori. En innføring, Oslo (Universitetsforlaget) 107-28.
QUIN TILIAN Institutio Oratoria I-XII, u tg. ved H . E. Bu tler, Cam brid ge, Massachu setts (H arvard University Press) 1976-89 [1920-22].
VARGA,A.KIBÉDI 1983 "Rhetoric, a Story or a System ? A Challenge to H istorians of Renaissance Rhetoric", J. J. Mu rp hy (red .): Renaissance Eloquence. Studies in the Theory and Practice of Renaissance Rhetoric, Berkeley (University of California Press), 84-91.
